Ocena brak

Czym się różnią pojęcia: zakłócenia i zaburzenia rozwoju mowy?

Autor /Odil Dodano /12.03.2013

Znani polscy badacze problematyki rozwoju dziecka (m.in. M. Przełącznikową.M. Żebrowska, 11. Spionek, M. Bogdanowicz, H. Nartowska) w licznychpublikacjach podkreślają, iż rozwój psychiczny dziecka jest długotrwałym procesem.uwarunkowanym biologicznie i społecznic. „Jego efektem są ilościowei jakościowe zmiany zachodzące w całokształcie psychiki dziecka. Zmiany te0 charakterze progresywnym następują według określonej kolejności i w określonymczasie wr obrębie wszystkich funkcji psychicznych i ruchowych jednooki,przy czym warunkują się one wzajemnie - osiągnięcia rozwojowe w jednymzakresie umożliwiają i stymulują postęp w innych sferach. Ten globalnyrozwój psychomotoryki, zsynchronizowany z wiekiem dziecka możemy nazwaćrozwojem prawidłowym, harmonijnym, w którym zachowane zostały tempo1 rytm rozwoju właściwe dla danego wieku" (Nartowska 1980 a, 9). Wszelkie zaburzenia rozwoju psychoruchowego mogą doprowadzić do zaburzeń mowy,jak również zaburzenie rozwoju mowy może opóźniać lub upośledzać rozwójinnych funkcji psychomotorycznych. Zależność la sprawia, żc zaburzenia rozwojumowy i języka należy rozpatrywać na tle ogólnego rozwoju dziecka.W tym celu niezbędna jest znajomość wskaźników umożliwiających ocenę poszczególnychsfer rozwoju. Należą do nich: tempo rozwoju, rytm rozwoju i dynamikarozwoju.

T e m p o r o z w o j u jest to szybkość, z jak ą w organizmie i psychiceczłowieka dokonują się różnorodne zmiany progresywne. Tempo rozwoju zarównopsychicznego, jak i motorycznego ocenia się poprzez odniesienie wiekużycia (WŻ) do wieku rozwojowego (WR). Może być ono:

a) przeciętne, gdy WR = WŻ rozwój prawidłowy,

b) zwolnione, gdy WR < WŻ rozwój opóźniony,

c) przyspieszone, gdy WR > WŻ rozwój przyspieszony.

W drugim i trzecim przypadku rozwój wszystkich czynności psychomotorycznychjest w jednakowym stopniu, tj. globalnie (w zakresie wszystkich funkcji).opóźniony lub przyspieszony. W takich sytuacjach mówi się o rozwojuharmonijnym, gdyż poziom sprawności poszczególnych funkcji psychomotorycznychjest taki sam ze względu na rytm rozwoju wszystkich czynności.

Rytm r o z w o j u oznacza stopień harmonii zmian progresywnych, jakiedokonują się w poszczególnych sferach rozwoju. Biorąc pod uwagę jedynie patologię,rozróżnia się niżej wyszczególnione rodzaje dysharmonii rozwojowych.Rozwój jest nicharmonijny wówczas, gdy:

a) poszczególne funkcje rozwijają się w różnym tempie. I tu wyróżnia się:

- parcjalne opóźnienie rozwoju - gdy zakres zaburzeń dotyczy więcej niżjednej funkcji,

- fragmentaryczne opóźnienie rozwoju gdy zakres zaburzeń dotyczy tylkojednej funkcji (np. mowy);

b) tempo rozwoju dziecka jest ogólnie zwolnione, lecz niektóre funkcje sąupośledzone w głębszym stopniu;

c) jedne funkcje rozwijają się z opóźnieniem, a inne z przyspieszeniem.

D y n ami k a r o z w oj u oznacza stopień stałości tempa rozwoju w dotychczasowymprzebiegu rozwoju psychoruchowego. Wskutek działania różnychczynników (biologicznych i psychospołecznych) tempo rozwoju może byćzmienne - raz szybsze, raz wolniejsze.

W rozwoju ontogenetycznym można obserwować:

- zastój (zatrzymanie rozwoju),

- przyspieszenie,

- regres (tj. cofnięcie się na niższy poziom rozwoju),

- postępujące obniżanie się poziomu rozwoju itp.

Zmiany te mogą: ;

a) mieć charakter trwały bądź przejściowy,

b) pojawiać sięw różnych okresach życia,

c) występować jednorazowo lub wielokrotnie, d) dotyczyćtempa rozwoju wszystkich lub tylko niektórych funkcji (Bogdanowicz1985, 17-20).

H. Nartowska (1980 b, III) podkreśla, że:

1. Każde, nawet izolowane zaburzenienie pozostaje bez wpływu na przebieg rozwoju dziecka.

2. Najczęściejspotykamy się z przypadkami, w których stwierdza się współwystępowaniezakłóceń rozwoju w różnych zakresach, co tworzy nową jakość zaburzenia.

3. Opóźnienia i dysharmonie rozwoju w rozmaity sposób wpływają na sytuacjędziecka w rodzinie, przedszkolu, szkole i grupie rówieśniczej. Może to w następstwieprowadzić do zaburzeń pozornie nie związanych z zaburzeniem podstawowym(czyt.: do zaburzeń wtórnych). Dzieci przejawiające opóźnienia i dysharmonierozwoju wykazują często zaburzenia dynamiki procesów nerwowycho różnorodnym charakterze i nasileniu, które modyfikują obraz funkcjonowaniadziecka”.

Rozwój psychoruchowy dziecka ocenia psycholog. Ponieważ tempo i rytmrozwoju każdego dziecka mają cechy indywidualne, przeto nie wszystkie odchyleniaod normy można traktować jako zaburzenia. Normą rozwoju nazywasię te osiągnięcia w zakresie poszczególnych funkcji, które stwierdza się u większościdzieci w danym wieku (Nartowska 1980 c). W przypadku niewielkichodchyleń od normy rozwoju mówi się jedynie o różnicach indywidualnych międzydziećmi, a dopiero przy głębszym stopniu odchyleń od normy używa się terminuzaburzenia rozwoju (Nartowska 1980 b). Wynika z tego, że proces rozwojowymoże ulec:

a) bądź to zaburzeniu,

b) bądź jedynie niewielkiemuzakłóceniu.

Sformułowanie zaburzenie sugeruje patologiczny charakter obserwowanegozjawiska, natomiast pojęcie zakłócenie wskazuje, że zjawisko jest jedynie normalnąodmianą rozwoju, wynikającą z indywidualnego tempa, rytmu i dynamikirozwoju psychomotorycznego jednostki. Jak już wzmiankowano, autorzyICD-10 podkreślają, że prawidłowo rozwijające się dzieci różnią się znaczniemiędzy sobą wiekiem, w którym zaczynają mówić oraz tempem, w jakim zdolnośćposługiwania się językiem zostaje utrwalona; że istnieją dzieci, które późniejzaczynają mówić, lecz poza tym rozwijają się zupełnie prawidłowo. Rozróżnienietych pojęć jest zatem ważne, albowiem u dzieci mogą wystąpić różneodstępstwa od normy, które nie zawsze muszą mieć podłoże patologiczne (jakw przypadku prostego opóźnienia rozwoju mowy czy rozwojowej nieplynnościmowy).

Podsumowując należy stwierdzić, iż termin z a k ł ó c e n i e r o zwo j uoznacza nieprawidłowości w przebiegu procesu rozwojowego, lec/, nie wskazuje,jakie jest ich podłoże. Jak już wcześniej pisano, w klasyfikacji ICD-IOzakłócenia rozwoju mowy, które nic mają większego znaczenia klinicznego(gdyż w końcowym etapie dziecko osiąga prawidłowy poziom sprawności języ kowej)są zaliczane do n o r m a l n y c h o d m i a n r o zwo j u . Powstającew wyniku zakłóceń opóźnienia w pojawianiu się poszczególnych etapówkształtowania się mowy najczęściej są jedynie niewielkimi odchyleniami od normy,a jeżeli nawet statystycznie odchylenia są dość znaczące to mają onecharakter przejściowy i wyrównują się samoistnie około trzeciego roku życiadziecka. Zazwyczaj opóźniony jest tylko rozwój ekspresji słownej, a dokładniejszaanaliza wskazuje, że obserwowane nieprawidłowości są jakością odpowiedniądla wcześniejszych faz rozwojowych. Zakłócenia rozwoju mowybędące wyrazem różnic indywidualnych między dziećmi w tym samym wiekuwiążą się z niedojrzałością aparatu artykulacyjnego, z wolniejszym tempemprzyswajania zdolności językowych, co może być uwarunkowane genetyczniei nie ma większego znaczenia dla ogólnego rozwoju.

Określenia z a b u r z e n i e , u p o ś 1 e d z e n i e r o z wo j u sugerują patologicznycharakter zjawiska. Na skutek działania nieraz trudnego do stwierdzenia- biologicznego czynnika patogennego, dana funkcja rozwija się nieprawidłowo.Zaburzenie rozwoju mowy może być także efektem działanianiekorzystnych czynników środowiskowych (takich jak np. nieprawidłowe odżywianie,ubogi kontakt z otoczeniem). Termin zaburzenie sugeruje, że nieprawidłowości(w postaci opóźnienia) w nabywaniu kompetencji i sprawnościjęzykowej nie pozostaną bez konsekwencji dla poziomu rozwoju języka dziecka.W 1CD-I0 (1997) podkreśla się, że jeżeli wzorzec mowy jest nieprawidłowy(jest odchyleniem, a nie jakością właściwą dla wcześniejszej fazy rozwojowej),albo jeśli mowa i język dziecka są jakościowo nieprawidłowe, tozachodzi duże prawdopodobieństwo obecności zaburzeń istotnych klinicznie.Co więcej, jeśli opóźnieniu rozwoju pewnych specyficznych aspektów mowy i języka towarzyszą trudności w uczeniu się (j;|k nP- specyficzne, wybiórczeopóźnienia w czytaniu i analizie dźwiękowo-li terowej) - to inałe jest prawdopodobieństwo,że opóźnienie stanowi odmianę normy. Zaburzenia zazwyczaj prowadządo opóźnień w rozwoju percepcji lub/i ekspresji językowej, a następniedo różnych postaci zaburzeń mowy.

We wczesnych okresach rozwojowych jednostki niektóre z zaburzeń trudnesą do odróżnienia od zjawisk, które można uznać za dolną granicę normy. Stopieńopóźnienia rozwoju mowy nie ma wartości diagnostycznej, albowiem poważneopóźnienie rozwoju mowy może towarzyszyć zarówno zakłóceniom, jaki zaburzeniom rozwoju mowy. Konieczna jesl wtedy dłuższa obserwacja orazzebranie jak największej liczby informacji o dziecku (przebieg okresu prenatalnego,porodu, przebyte choroby, rozwój psychomotoryczny itd.), a także wykonanieszeregu badań specjalistycznych (neurologicznych, audiologicznych, psychologicznych).W wielu przypadkach dopiero po ukończeniu przez dzieckotrzech lal możliwe jest określenie charakteru zjawiska - czy ma ono podłożepatologiczne, czy też nie.

Do góry