Ocena brak

Czym jest i jak powstała Wielka Tama Asuańska?

Autor /Orest Dodano /31.01.2012

Ukończenie Wielkiej Tamy w roku 1970 było ważnym wydarzeniem historycznym - po raz pierwszy potężne, regularne wylewy Nilu mogły być kontrolowane.

Pierwsze udokumentowane próby ograni­czenia i kontrolowania wylewów Nilu są datowane na około 2000 lat p.n.e. Wznie­siono wówczas zaporę w dolnym biegu rzeki, dzię­ki czemu udało się skierować jej wody w nowe ko­nto, a na uzyskanym miejscu wzniesiono miasto Memfis. Kilkadziesiąt wieków później, w roku 1902 wzniesiono Zaporę Asuańską na pograniczu egipsko-sudańskim, 6 kilometrów w dół rzeki w stosunku do lokalizacji dzisiejszej tamy. Pod­wyższano ją kolejno w latach 19121 1933, na owe czasy była to jedna z największych budowli tego rodzaju. Miała długość 2142 metrów, a 180 kana­łów spustowych pozwalało na przedostawanie się przez zaporę fali powodziowej. Jednak jej rozmiary były niczym w porównaniu z oddaną do użytku w styczniu 1971 roku Wielką Tamą.
Nil wylewa corocznie, jednak w przeciwień­stwie, na przykład, do wylewania rzeki Kolorado i obecnie kontrolowanej przez Zaporę Hoovera) jego wylewy są nieprzewidywalne. Z drugiej stro­ny od tysiącleci wiedziano, że kontrolowane, stop­niowe podnoszenie się poziomu wód rzeki można doskonale wykorzystać do nawodnienia znajdują­cych się na jej brzegach pół uprawnych.
Gleba w Dolinie Nilu od wieków była użyźnia­na przez muł, osadzany przez wezbrane wody Nilu podczas letnich wylewów, dzięki czemu zbiory były obfite, co czyniło Dolinę spichlerzem staro­żytnego Egiptu, a potem Rzymu i Bizancjum. Jednak nigdy nie udawało się przewidzieć precy­zyjnie, kiedy rzeka wyleje. W północnym Sudanie przybór wód zwykle rozpoczyna się w maju. Stan wody osiąga maksimum w sierpniu, potem woda opada. Najniższy poziom rzeki jest notowany w pierwszym kwartale roku.

Nil występuje z brzegów wskutek sezonowych opa­dów deszczu na Wyżynie Etiopskiej, dostarczają­cych wielkiej ilości wody Błękitnemu Nilowi i rze­ce Atbara, dwóm ostatnim z wielkich dopływów Nilu. Nil Błękitny łączy się z drugim z głównych ramion rzeki, Nilem Białym, pod Chartumem, sto­licą Sudanu. Następnie rzeka przepływa przez trzy katarakty (wodospady) zanim wpadnie do nowo powstałego Jeziora Nasera, położonego na grani­cy Egiptu i Sudanu. Na północ od Asuanu rzeka bez większych przeszkód zmierza w kierunku Kairu i wielkiej delty, którą uchodzi do Morza Śródziemnego. Dolina Nilu to szeroki, liczący oko­ło 20 km pas żyznej ziemi w środku pustyni.
Do końca dziewiętnastego wieku w wielu miej­scach wzdłuż rzeki powstał system kanałów i zapór. Urządzenia te służyły kontrolowaniu wylewów Nilu. Jednak budowa Wielkiej Tamy w Asuanie była projektem najbardziej ambitnym. Zaporę postawiono w miejscu, gdzie Nil ma szerokość 550 metrów i przedziera się przez głęboki granito­wy wąwóz. Największym problemem związanym z wyborem miejsca budowy zapory było utworze­nie zbiornika retencyjnego, Jeziora Nasera, które­go budowa oznaczała zalanie starożytnej świątyni Abu Simbel. Cały kompleks świątynny przenie­siono więc w wyżej położone miejsce. Ratowaniem cennych zabytków zajmowali się, między innymi, polscy archeolodzy pod kierownictwem wybitnego egiptologa, profesora Kazimierza Michałowskie­go. Wielka Tama, Jezioro Nasera i elektrownia wodna wchodzą w skład tzw. Hydrowęzła Asuań­skiego, jednego z największych na świecie.

Maksymalna pojemność Jeziora Nasera wynosi 157 miliardów m3 wody. Maksymalna głębokość zbiornika wynosi 90 metrów, średnia szerokość zaś 22 km. Budowa zbiornika kosztowała ponad mi­liard dolarów, za które wzniesiono tamę o wyso­kości 111 m, o długości korony 3830 m i objętości 44 milionów m3. Jedną z poważnych korzyści eko­nomicznych, jaką przyniosło utworzenie zbiornika był prężny rozwój rybołówstwa. Zbiornik leży na terytorium dwóch państw: Egiptu i Sudanu. Bogate w ryby wody rozdzielono na mocy specjalnie zawartego traktatu.
Istnieją cztery podstawowe typy zapór. Stabil­ność zapór ciężkich jest związana z ich dużą masą i siłą związania z podłożem. W zaporze łukowej ciśnienie wody jest równoważone dzięki odpowied­niemu wygięciu ściany zapory; łuk jest skierowa­ny do wewnątrz. Zapora filarowa to w uproszcze­niu pionowo ustawiona płyta wsparta filarami. Te trzy typy budowli wykonuje się z betonu. Czwar­tym typem jest zapora ziemna. Taką właśnie kon­strukcją jest Wielka Tama.
W pierwszym stadium budowy pod powierzch­nię wody zrzucono wielkie ilości piasku, które następnie zostały zbite potężnymi ubijarkami wib­racyjnymi tworząc rdzeń zapory. Ten piaskowy rdzeń został potem wzmocniony warstwami tłucz­nia i pokruszonych skał. W ten sposób powstał nie przepuszczający wody nasyp. Istnieje parę po­wodów, dla których zamiast betonu użyto piasku, ziemi i kamieni. Koszty budowy były niższe, gdyż surowiec był łatwo osiągalny na miejscu. Taką za­porę buduje się szybciej, jest bardziej elastyczna od konstrukcji betonowej, dzięki czemu jest znacz­nie odporniejsza na wstrząsy sejsmiczne.
Przepływ wody przez tamę jest kontrolowany systemem przepustów i śluz. W lecie, wraz z nadej­ściem fali powodziowej, poziom wody w Jeziorze Nasera wzrasta. Ta woda jest w kontrolowany spo­sób spuszczana ze zbiornika, tak by jak najlepiej nawodnić tereny rolnicze na północ od Asuanu. Kontrola stanu wody w rzece uczyniła też znacz­nie bezpieczniejszą nawigację. Woda nie tylko na­wadnia pola Egiptu. Przy tamie zbudowano elek­trownię wodną o niebagatelnej mocy 2100 MW.

Tama tej wielkości jest budowlą mocno kontro­wersyjną z wielu względów. Oprócz korzyści nie­sie również wiele niedogodności. Przede wszystkim przegroda wzdłuż nurtu zatrzymuje większą część niesionego przez Nil mułu. Jezioro Nasera zamula się, zostaje w nim corocznie 40 milionów ton osa­du, a na egipskie pola trafia o tyle właśnie mniej żyznego mułu. Aby osiągać dobre zbiory, trzeba wysiewać na pola corocznie w skali kraju miliony ton nawozów sztucznych, które są zaledwie sła­bym substytutem naturalnego mułu rzecznego. Co więcej, nawozy sztuczne powodują degradację śro­dowiska naturalnego, spłukiwane do rzeki powo­dują zmiany w jej faunie i florze, wreszcie trafia­ją do Morza Śródziemnego, które jest zbiornikiem zamkniętym i zanieczyszcza się coraz bardziej. Tak więc z jednej strony udało się stworzyć system kon­troli wylewów rzeki, z drugiej zaś strony ich życiodajna rola, polegająca na użyźnianiu pół zosta­ła poważnie ograniczona. Coraz częściej zadaje się więc pytanie: czy warto było wznosić tamę?

Warto wiedzieć:

■ Prawie 90 tysięcy egipskich chłopów (fellachów) i sudańskich nomadów trzeba było przesiedlić w związku z budową Hydrowęzła Asuańskiego. Około 50 tysię­cy Egipcjan przesiedlono do doliny Kwan Umbu, 50 km na północ od Asuanu. two­rząc nowy okręg administracyjny Nubaria. Większość Sudańczyków przesiedlono na tereny wokół Khasm al-Qirbah.
■ W starożytności Asuan stanowił połu­dniową granicę państwa egipskiego.
■ Liczący 6650 km NU jest najdłuższą rze­ką na Ziemi. Jego zlewisko pokrywa dzie­siątą część obszaru całego kontynentu afrykańskiego - razem 3349000 km2. Prze­ciętnie Nil wlewa do Morza Śródziemnego 3100 m3 wody w ciągu każdej sekundy.
■ Najpopularniejszą z ryb występujących w Jeziorze Nasera jest olbrzymi okoń nilo­wy, który może ważyć nawet do 140 kg.
■ Największy ze znanych starożytnych obelisków leży po dziś dzień w jednym z kamieniołomów pod Asuanem. Jego ma­sę ocenia się na 1170 ton. Podczas wyciosywania obelisk pękł, nie został więc ukoń­czony i pozostał na miejscu.

Podobne prace

Do góry