Ocena brak

Czy jąkanie wiąże się z nietypową asymetrią półkulową?

Autor /Odil Dodano /11.03.2013

Jak wykazano w poprzednich podrozdziałach, człowiek rodzi się z półkulami mózgowymi ukształtowanymi funkcjonalnie, jednak stopień lateralizacji mózgu może zmieniać się w zależności od specyficznych warunków ontogenezy.

Hipoteza o zaburzonym wzorcu lateralizacji funkcji u osób jąkających się ma długą tradycję. Jej początki sięgają lal trzydziestych XX w. i badań Oriona i Travisa, zgodnie z którymi zaburzenia rytmu mowy są wynikiem nietypowego wzorca asymetrii półkulowej. wykształconego pod wpływem nieznanych czynników. Choć od czasu tych doniesień upłynęło blisko 70 lat i nastąpił ogromny postęp w zakresie stosowanych metod i procedur badawczych, to hipoteza Orto-na i Travisa nie doczekała się jeszcze ostatecznej weryfikacji i nic tracąc atrakcyjności nadal cieszy się zainteresowaniem eksperymentatorów. Dowody na nietypową lateralizację w przypadku osób jąkających się pochodzą z badań demograficznych, klinicznych i eksperymentalnych.

• Badania demograficzne wyraźnie wskazują na zgodność między czasem pojawienia się u dziccka po raz pierwszy objawów jąkania a „okresem krytycznym” rozwoju językowego (patrz wyżej), mającym swą biologiczną bazę w kształtowaniu lateralizacji funkcji. Zgodność ta sugeruje istnienie wspólnych mechanizmów leżących u podłoża obu tych procesów.

Weryfikację powyższej hipotezy stanowią porównawcze badania demograficzne przeprowadzone przez Andrews w Anglii, na terenie Newcastle (przeglądowe zestawienie - Naturę and treatment... 1984). Obserwując rozwój ok. 1200 dzieci urodzonych w tym mieście wykazano, że ryzyko wystąpienia po raz pierwszy objawów jąkania wyraźnie zmniejsza się wraz z wiekiem dziecka. Podczas gdy w grupie 3-4-latków jąkanie po raz pierwszy ujawniło się wśród 1,3% dzieci, to w grupie 5-latków nastąpiło to tylko wśród 0,6%, w grupie 8-la-tków - wśród 0,25%, a w gmpie 12-latków prawdopodobieństwo to było zerowe, co znaczy, że żadne z przebadanych dzieci nic wykazywało objawów jąkania po raz pierwszy. Związek pojawienia się jąkania z wiekiem dziccka potwierdziły dalsze badania prowadzone przez W HO w wielu krajach świata na różnych kontynentach. Z danych tych wynika, że na świecic jąka się ok. 1% ludzi, jednak wskaźnik ten jest prawie 5-krotnie wyższy wśród dzieci do 15 lat. Optymistyczne jest to, że w 79% przypadków jąkanie ustępuje (samoistnie bądź w wyniku terapii) przed ukończeniem przez człowieka 16 roku życia. Jąkanie najczęściej pojaw.a się między 3 a 5 rokiem życia dziecka, a tylko w 10% przypadków powyżej 7 roku życia. Okres ten, jak wykazano wyżej, jest krytycznym dla procesów kształtowania wzorca asymetrii półkulowej.

Innym źródłem informacji na temat nietypowej lateralizacji funkcji u osćb jąkających się są porównawcze zestawienia dotyczące występowania u nich prawo-, lewo- i oburęczności. Punktem wyjścia tych rozważań są prace przeglądowe (np. Bryden, Steenhuis 1991) wskazujące na większy odsetek osćb o nietypowej lateralizacji mowy wśród lewo- i cburęcznych niż wśród praworęcznych. Na tej podstawie wyższy wskaźnik leworęczności wśrćd jąkających się może sugerować większe prawdopodobieństwo nietypowej reprezentacji mowy.

Wyniki badań demograficznych w tym zakresie nie są jednak zgodne. Według Geschwinda, w populacji jąkających się jest aż 5 razy więcej przypadków leworęczności niż wśród płynnie mówiących. Z kolei Webster i Paulos (Webster 1988) wykazali podobny odsetek leworęcznych w obu tych grupach. Te odmienne zależności, opublikowane przez znanych w świecie naukowców, nie są przypadkowe, ale wynikać mogą z nieuwzględniania różnic indywidualnych charakteryzających osoby badane, dotyczących np. głębokości jąkania, skrzyżowanej lateralizacji, obecności osób z tym defektem w rodzinie, towarzyszących zaburzeń emocjonalnych itd. Rola tych czynników wydaje się bardzo istotna w świetle badań własnych autorki, które zostaną omówione poniżej. Być może zwiększony odsetek leworęczności, a w związku z tym wyższe prawdopodobieństwo nietypowej lateralizacji funkcji w mózgu, charakteryzuje n.e wszystkie osoby z zaburzeniami rytmu mowy, ale tylko niektóre z nich.

• B a dania k I i n i e z n e. Źródłem danych klinicznych na temat reprezentacji funkcji mowy osób jąkających się są wyniki próby amytalowej (patrz wyżej). Według Curlee i Pcrkinsa (Naturę and trentment... 1984) wyniki te wskazują. iż wśród osób z zaburzeniami rytmu mowy znacznie częściej występuje (w 5 przypadkach na 11 przebadanych osób, czyli prawie w 50% przypadków) obupółkulowa reprezentacja mowy. Watro przypomnieć (tab. 3.1), że taki wzorzec lateralizacji bardzo rzadko prezentują osoby praworęczne, natomiast aż w 17% dotyczy on osób leworęcznych. Kolejnym silnym dowodem na istnienie związku między obupółkulową reprezentacją mowy a występowaniem jąkan a są badania Jonesa (przeglądowa zestawienie - Naturę and treatment... 1984; Szeląg 1995, 1996 b). Autor ten przeanalizował 4 przypadki osób wykazujących głębokie jąkanie, które poddane zostały operacji neurochirurgicznej w klasycznych obszarach mowy lewej półkuli mózgu. Powodem operacji był albo guz mózgu, albo krwawienie podpąjęczynówkowe spowodowane pęknięciem tętniaka. Przed operacją wszyscy ci pacjenci wykazywali obupółkulową reprezentację mowy, ponowna zaś próba amytalowa wykonana po zabiegu wrykazała lokalizację lej funkcji wyłącznie po nicoperowanej stronie mózgu. Zaskakujący okazał się fakt, źe wraz z utratą obupółkulowfcj reprezentacji mowy wszyscy 4 pacjenci po operacji przestali się jąkać. Wynik ten jednoznacznie wskazuje na związek jąkania z obustronną reprezentacją mowy. Skłania jednak do refleksji to, że niestety w dalszych badaniach innym autorom nie udało się dotychczas powtórzyć rewelacyjnych wyników Jonesa.

Podsumowując wyniki badań klinicznych należy ogólnie stwierdzić, że w przypadku osób jąkających się funkcje mow'y są stosunkowo często kontrolowane przez obie półkule mózgu, a typowa lewopólkulowa reprezentacja tych funkcji nie jest tak wyraźna jak u osób płynnie mówiących.

• Badania eksperymentalne. Eksperymenty laboratoryjne prowadzone w wielu ośrodkach na świecie przy pomocy różnorodnych metod (np. la-tcralncj prezentacji bodźców wzrokowych, rozdzielnousznego słyszenia, rejestracji potencjałów wywołanych, elektroencefalograficznego zapisu aktywności mózgu, korowego przepływu krwi) nie dostarczyły ostatecznej odpowiedzi na pytanie, czy u podłoża jąkania leży nietypowa latéralizacja mózgu. W zakresie funkcji mow'y wyniki wykazują albo typową przewagę półkuli lewej, albo przewagę półkuli prawej, albo brak różnic między półkulami. Podobnie niejasne dane dotyczą lateralizacji typowych prawopółkulowych funkcji: analizy cech wzrokowo-przestrzennych oraz reprezentacji emocj:. Osoby jąkające się mogą wykazywać reprezentację tych funkcji albo w półkuli prawej, albo w lewej, albo też w obu półkulach.

Pytanie o wzorzec lateralizacji mózgu ludzi z rozważanym tu defektem jest w'ięc nadal otwarte. Warto jednak zastanowić się, dlaczego wyniki badań prowadzonych w ciągu wielu lat są tak niejasne. Odpowiedzi mogą dostarczyć przeprowadzone przez autorkę niniejszego rozdziału eksperymenty nad wypływem różnic indywidualnych na wzorzec funkcjonalnej asymetrii mózgu dzieci jąkających się (Szeląg 1995, 1996 a: Brain latérisation... 1993; Szeląg, Her-man-Jeglińska, Garwarska-Kolck 1997). Przedmiotem naszego zainteresowania był wzorzec lateralizacji w percepcji wzrokowej materiału werbalnego (rozpo znawanie słów-) i materiału wymagającego analizy cech wzrokowo-przestrzen-nych (rozpoznawanie twarzy). Biorąc pod uwagę fakt, że jąkanie to nic tylko defekt płynności wypowiedzi, ale również suma reakcji emocjonalnych towarzyszących tym zaburzeniom, oszacowywano zarówno głębokość jąkania badanych ( według 7-punktowej skali Johnsona), jak i występowanie zaburzeń emocjonalnych, wyrażających się skłonnościami neurotycznymi (według inwentarza osobowości Eysencka). Podwyższona neurotyczność może mieć związek z szerszymi zaburzeniami emocjonalnymi, często obserwowanymi u osób jąkających się, takimi jak np. strach przed mówieniem, skłonność do depresji i załamań z powodu własnej ułomności, niemożność swobodnego wypowiadania myśli. Wyniki eksperymentów wykazały nietypową lateralizację mowy - obupółku-lową reprezentację z tendencją do przewagi prawej półkuli jedynie w przypadku osób z głębokimi zaburzeniami rytmu mowy. Natomiast wysoki poziom neurotyczności był związany z nietypowym wzorcem asymetrii dla zadania pra-wopółkulowego.

Wykazany związek pomiędzy niepłynną mową, asymetrią funkcjonalną mózgu i zaburzeniami emocjonalnymi wskazuje, że wpływ różnic indywidualnych charakteryzujących osoby z jąkaniem jest bardzo złożony. Tłumaczyć to może niejednoznaczne wyniki w zakresie wzorca latęralizacji w lej grupie osób. Jednak ciągle otwarte pozostaje pytanie, czy niepłynną mowa, nietypowa asymetria półkulowa i towarzysząca jej psychopatologia powstały jednocześnie, na tym samym etapie rozwoju dziecka, czy też któryś z wymienionych trzech czynników pojawił się jako pierwszy, wyzwalając następne. Uzyskanie odpowiedzi na powyższe pytanie powinno być priorytetem dalszych badań nad neuropsycho-logicznym podłożem jąkania.

Podobne prace

Do góry