Ocena brak

Czy asceza prowadzi do świętości? Ideał ascety w kulturze i literaturze średniowiecza na podstawie Legendy o św. Aleksym

Autor /vanessa Dodano /07.03.2011

Wiek XV był wielkim bujnego rozwoju poezji religijnej i świeckiej. Na szczególną uwagę zasługuje literatura hagiograficzna (żywotopisarstwo świętych), która ukształtowała się już z pierwszych wiekach chrześcijaństwa (IV V wiek) na Wschodzie. Ten typ literatury związany jest z popularnym w średniowieczu ideałem ascety, znanym choćby z Legendy o świętym Aleksym. Jest to polska wierszowana wersja średniowiecznej legendy hagiograficznej o „człowieku bożym” – ascecie. Wywodziła się ona z Syrii z V – VI wieku, ale nie przechowała się w całości. Najstarsza kopia rękopiśmienna z datą 1454, licząca 241 wersów, pozbawiona jest zakończenia. Autor utworu jest nieznany, tekst oparty został na znacznie starszym przekładzie, z nie znanego dziś obcego oryginału. Polski utwór pochodzi prawdopodobnie z Mazowsza, gdzie były ogniska kultu św. Aleksego.

Legenda o św. Aleksym jest odzwierciedleniem jednego z zasadniczych ideałów średniowiecznego światopoglądu, jakim było życie w ascezie, nastawione na osiągnięcie świętości kosztem umartwień i rezygnacji z uroków doczesności. Ze wszystkich utworów polskiej poezji średniowiecznej ta legenda jest najlepszym wyrazem ideału średniowiecznego, którym jest nie życie rodzinne, ale samotne, ascetyczne, pełne dobrowolnych wyrzeczeń i cierpienia.

Bohaterem legendy jest jedyny potomek książęcego rodu, który od dzieciństwa przewyższał swych rodziców cnotami chrześcijańskimi. Zgodnie z wolą ojca poślubił królewnę Famijanę, ale ponieważ przyrzekł dochować czystości, w noc poślubną opuścił dom. Cały swój majątek rozdał biednym, a sam żył z jałmużny, tułając się po świecie. Czas spędzał na modlitwie i umartwieniach, które były tak okrutne, że sama Matka Boska współczując złagodziła jego cierpienie (prosiła, aby zmarznięty Aleksy został wpuszczony do kościoła). Aleksy, chcąc uniknąć rozgłosu, często zmieniał miejsce pobytu, aż w końcu przybył do domu rodzinnego. Tam, nie rozpoznany, wyśmiewany przez służbę, mieszkał całe lata pod schodami, żyjąc w nędzy. Po upływie szesnastu lat, czując zbliżająca się śmierć, napisał list, w którym wyjawił swą tajemnicę. Gdy umarł, seria cudownych zdarzeń naprowadziła wszystkich na ślad świętego :

„A gdy Bogu duszę dał,

Tu się wielki dziw zstał :

Samy zwony zwoniły,

Wszytki, co są w Rzymie były.

Więc się po nim pytano,

Po wszystkich domach szukano”.

Dopiero niewinne dziecko wskazało drogę do miejsca, gdzie znajdował się zmarły. Poprowadziło tam procesję, na której czele :

„... papież z kardynały,

Cesarz z swymi kapłony

Szli są k niemu z chorągwiami”.

W ręku Aleksego tkwił list, który udało się wyjąć tylko jego żonie, gdyż „był jeden od drugiego czyst”. Miłość cielesna przeczy ideałowi ascezy. Famijana może odkryć tajemnicę Aleksego, ponieważ jest dziewicą. Zostaje przez niego wyróżniona i uświęcona. Właśnie wtedy zgromadzeni dowiadują się, że ów wyśmiewany żebrak, przez tyle lat mieszkający pod schodami, to syn Eufamiana, Aleksy :

„A gdy ten list oglądano,

Iż był syn Eufamijanow,

A księdza rzymskiego cesarzowi”.

W postaci św. Aleksego można odnaleźć trzy zasadnicze elementy charakterystyczne dla świętości średniowiecznej. Pierwszym z nich było oczyszczenie duszy ze złych skłonności, tkwiących w niej jako dziedzictwo grzechu pierworodnego. Aleksy, wyrzekając się rodziny i dotychczasowego życia w bogactwie, dokonał tego oczyszczenia. Drugi element to rozwój w duszy cnót oraz ich praktykowanie w heroicznym stopniu, co czynił Aleksy poprzez modlitwy i umartwianie. Trzecim zaś elementem są cuda, jakie miały miejsce po śmierci świętego. Każdy chory, który dotknął ciała Aleksego, był natychmiast uzdrawiany :

„Kogokole para zaleciała

Ot tego świętego ciała,

Który le chorobę miał,

Natemeście zdrowi ostał”.

Bóg daje znak, że zmarł święty, poprzez zaburzenie codziennego porządku – biją wszystkie dzwony, niemal natychmiast w miejscu śmierci pojawia się papież i biskup, ciało zmarłego wydziela silny zapach. Nieustannie podkreślana jest wyjątkowość osoby ascety. Za życia, choć każdy mógł go zobaczyć : pod kościołem, przy domu rodziców, nikt nie zwracał na niego uwagi. To, że był wybrany przez Boga w niczym się nie ujawniało. Kiedy zmarł, przybywali dostojnicy kościelni i cała ludność miasta, aby go uczcić.

Twórca Legendy o św. Aleksym wskazuję drogę do zbawienia poprzez ubóstwo, prostotę i pokorę. Tym samym wyraża najpełniej średniowieczny ideał ascety, będący wzorem osobowym człowieka, który dla Boga i dla osiągnięcia wiecznego wyrzeka się wszystkich ziemskich wartości, opuszcza nawet rodzinę, by w samotności szukać drogi do zbawienia.

 

Podobne prace

Do góry