Ocena brak

CZŁOWIEK - STRUKTURA

Autor /ttt123 Dodano /03.08.2012

Ze względu na złożoność procesów zachodzących w cz. wyróżnia się w nim strukturę biotyczną — przejawiającą się w życiu układu żywego (A), psychiczną — przejawiającą się w życiu osobowym (B), społeczną — przejawiającą się w życiu wspólnotowym (Q, bytową — wskazującą na rację ich działania (D), a także nadprzyrodzoną — wskazującą na partycypację cz. w osobowym życiu Boga (E).

A. BIOTYCZNA STRUKTURA i FUNKCJA — Struktura biotyczna cz. stanowi układ, złożony z układów podrzędnych, anatomicznie i fizjologicznie ściśle z sobą związanych, tworzących -> całość o bardzo wysokim stopniu zorganizowania (organizm), uwydatniającego się szczególnie w systemie nerwowym. Układ ten podlega ewolucji i inwolucji, przejawia homeostatyczną aktywność — zdolność skoordynowanej fizjol. regulacji i kontroli procesów stałej wymiany materii, energii i informacji z otoczeniem, a także wykazuje istotne cechy -» życia.

1. Podstawowe biol. wyznaczniki struktury somatycznej, jak i pochodnej od niej dynamiki zachowania się cz., stanowią geny (-> genotyp) znajdujące się w chromosomach jąder komórkowych (u cz. 46), będące kodem genetycznym, wg którego przekazywana jest informacja dziedziczna z komórki do komórki i z pokolenia na pokolenie; one też wyznaczają morfol. i fizjol. cechy cz., a także warunkują jego cechy psych.; aktywizują się w różnym okresie rozwoju cz. (np. geny tempa wzrostu ciała, jego wysokości, dojrzewania płciowego).

Z reguły każda gameta żeńska i męska ma haploidalny zespół chromosomów, a powstała z nich zygota zawiera kompletny diploidalny zespół złożony z 23 par chromosomów; dzięki temu potomstwo może dziedziczyć cechy po obojgu rodzicach (-> dziedziczność).

Geny (strukturalne i regulacyjne) składają się z kwasu dezoksyrybonukleinowego (DNA); każdy gen (odcinek DNA — chromosomu), w którym zakodowana jest informacja dla biosyntezy określonego poliptceptydu, jest odpowiedzialny za przekazanie jednej cechy.

Niezwykle skomplikowana gatunkowa substancja dziedziczna powtarza się w każdej komórce ciała cz.; przekazywanie informacji potomnym komórkom odbywa się na drodze replikacji DNA w chromosomach jądra komórkowego i podziału chromosomów w procesie podziału komórki. Każda cecha cz. jest rezultatem interakcji genów i środowiska; ujawnienie się niektórych cech uwarunkowanych genetycznie zależy w mniejszym lub większym stopniu od środowiska.

Geny mogą ulegać mutacjom, które najczęściej są niekorzystne dla cz.; warunki techniczno-cywilizacyjne (promieniotwórczość, zatrucie środowiska przyrodniczego) zwiększają częstotliwość mutacji.

Jak każda istota żywa posiada cz. informację wewn. o sposobach działania osobnika i o funkcjach gatunku w biocenozie; przyjmuje, przetwarza i utrwala też informację zewn. (przez sygnały docierające ze środowiska); działa wg własnej stałej informacji wewn., konfrontowanej ze zmienną informacją zewnętrzną.

2. Strukturę somatyczną cz. stanowią układy:

° szkieletowy (kości, stawy, wiązadła) — będący rusztowaniem ciała, określający jego wymiary i kształt oraz stanowi część bierną układu ruchowego; bierze udział w gospodarce mineralnej (wap-niowo-fosforowej) ustroju i w tworzeniu krwi (szpik kostny);

° mięśniowy — składający się z mięśni poprzecznie prążkowanych, posiadających w przeważającej większości przynajmniej jeden przyczep na kościach połączonych stawami, a pod wpływem impulsów biegnących drogą nerwową, kurczących się i powodujących ruch;

° trawienny (jama ustna, przełyk, gardło, żołądek, dwunastnica, jelito cienkie, grube i odbyt oraz 2 gruczoły trawiennewątroba i trzustka) — służący do przyjmowania pokarmów stałych i płynnych, ich trawienia i wchłaniania oraz do usuwania z organizmu niestrawionych i nieprzyswajal-nych resztek pokarmowych; pobrane substancje są rozkładane za pomocą licznych enzymów na związki orostsze, które nast. zostają wchłonięte do krwi i limfy;

° oddechowy (jama nosowa, gardło, tchawica, oskrzela, płuca, a także krtańnarząd wytwarzania dźwięków) — służący do pobierania tlenu z atmosfery i nasycania nim krwi oraz do odbierania dwutlenku węgla z krwi i wydalania go do atmosfery;

° krążenia (naczyniowy — krwionośny i chłonny) — będący zespołem przewodów, w których płynie krew lub limfa; narządem napędowym układu krążenia jest serce; zadaniem układu naczyniowego jest doprowadzenie do tkanek substancji odżywczych, koniecznych dla ich życia i funkcjonowania oraz hormonów, a usuwanie i odprowadzanie bezwartościowych produktów przemiany materii do narządów wydalniczych;

° wydalnicîy (nerki, moczo-wody, pęcherz moczowy, cewka moczowa) — usuwający z krwi nadmiar wody oraz elektrolitów i rozpuszczalne składniki przemiany materii;

° ochronny (skóra i jej wytwory) — chroniący organizm przed ujemnymi fiz., chemicznymi i biol. czynnikami otoczenia, odgrywający ważną rolę w gospodarce wodnej, tłuszczowej oraz termicznej i zawierający wiele receptorów, dzięki którym cz. utrzymuje kontakt z otoczeniem;

° płciowy — (jajniki, jajowody, macica, pochwa oraz narządy płciowe zewn. u kobiety; jądra, najądrza, nasieniowody, kilka narządów biorących udział w wytwarzaniu nasienia oraz narządy płciowe zewn. u mężczyzny) służący do zachowania gatunku — u mężczyzny produkuje hormony androgenne oraz plemniki w jądrach, u kobiety hormony estrogenne i progesteron oraz jaja w jajnikach; narządy płciowe umożliwiają odbywanie aktu płciowego, zapłodnienie i reprodukcję (u kobiet -> ciąża i urodzenie dziecka); stanowi podstawę samookreślenia i społ. funkcji osoby (jako mężczyzny albo kobiety); pełni też istotne funkcje w relacjach międzyludzkich;

° hormonalny — składający się z gruczołów wydzielających przeważnie wprost do krwi hormony o specyficznym działaniu fizjol., koordynujący czynności poszczególnych narządów organizmu oraz regulujący przemianę materii i energii; najważniejsze gruczoły wydzielania wewn. (pod-układ podwzgórzowo-przysadkowy, szyszynkowo-nadwzgórzo-wy, tarczyca, gruczoły przytarczyczne, wysepki trzustki, nadnercze, gruczoły płciowe) regulują wiele fizjol. czynności cz. ; oddziałują też na jego psychikę;

° narządów zmysłów — będący grupą receptorów odbierających podniety fiz. i chem. ze środowiska zewn. i wnętrza organizmu (narządy wzroku, słuchu, powonienia, smaku, równowagi);

° nerwowy (zespół ok. 1012 komórek nerwowych) — koordynujący działanie in. podukładów oraz narządów cz., regulujący przystosowywanie się organizmu do środowiska i stanowiący podłoże procesów psychicznych.

3. Układ nerwowy cz., zbudowany jest z tkanki nerwowej, która składa się z komórek nerwowych, zwojowych, włókien nerwowych i tkanki glejowej ; złożony jest z tradycyjnie wyróżnianych układów związanych z sobą anatomicznie i funkcjonalnie — animalnego lub somatycznego (zawiaduje czynnościami dowolnymi) i autonomicznego, czyli wegetatywnego (zawiaduje czynnościami bezpośrednio nie podlegającymi sterowaniu dowolnemu), w których można wyróżnić część ośrodkową i obwodową.

W podukładzie autonomicznym wyróżnia się 2 części — współczulną i przywspółczulną, których ośrodki znajdują się w określonych częściach rdzenia kręgowego i pnia mózgowego; unerwiają one z reguły te same narządy, działając w zasadzie antagonistycznie i kierując głównie czynnościami narządów wewn. (akcja serca, oddychanie, trawienie, wydalanie), nawet w warunkach wyłączenia świadomości.

Część współczulną jest aktywna w sytuacjach mobilizacji i zagrożenia ustroju; jego aktywizacji towarzyszą emocje (ogólne pobudzenie, lęk, wściekłość), część przywspółczulną kieruje odbudową energetyczną organizmu.

Podukład animalny spełnia szereg niezwykle skomplikowanych funkcji, z którymi wiążą się m.in. odbiór, przetwarzanie i magazynowanie informacji oraz różne formy zachowania się cz.; iego część ośrodkowa mieści się w rdzeniu kręgowym i mózgowiu.

W zakresie podukładu animalnego w rdzeniu kręgowym znajdują się ośrodki odruchów bezwarunkowych, drogi wstępujące i zstępujące oraz ośrodki przetwarzające impulsy dośrod-kowe i odśrodkowe. Mózgowie składa się z mózgu, pnia mózgowego i móżdżku. Dzięki układowi móżdżkowemu (serwomechanizm ruchowy) zachodzi porównywanie ruchu programowanego z faktycznie wykonanym na poziomie odruchowym; świadoma korekcja ruchu jest uzależniona od wpływu kory mózgowej.

W obrębie pnia mózgowego na wyróżnienie zasługują układy czynnościowe — układ siatkowaty, wzgórze i podwzgórze. Układ siatkowaty (zespół komórek nerwowych z wypustkami, w kształcie siatki, rozciągający się od górnych odcinków rdzenia kręgowego aż do wzgórza) jest tzw. układem nieswoistym, gdyż impulsy płynące z niego do kory nie docierają do ośrodków korowych zlokalizowanych, lecz do całej kory i utrzymują ją w stanie pogotowia czynnościowego;

jest on też podstawowym ośrodkiem stanu przytomności oraz jednym z głównych fizjol. ośrodków uwagi; ponadto tłumi on bądź wzmacnia impulsy nerwowe płynące z receptorów do kory mózgowej. We wzgórzu, które mieści się w międzymózgowiu, znajduje się najbliższa kory stacja przekaźnikowa dla informacji sensorycznych, docierających ze wszystkich okolic ciała, oraz kompleksowy wzmacniacz impulsów nerwowych, docierających do kory.

W podwzgórzu na wyróżnienie zasługują ośrodki (sprzężone z sobą re-cyprokalnie) regulacji metabolizmu, głodu i pragnienia, temperatury ciała, snu-czuwania, zachowań się obronnych, seksualnych; podwzgórze za pośrednictwem przysadki mózgowej kontroluje działalność układu wydzielania wewnętrznego. Niektóre struktury zarówno wzgórza, jak i podwzgórza wchodzą w zakres układu zw. brzeżnym (Jimbicznym), ważnego dla funkcjonowania systemu nerwowego.

Składa się on z szeregu struktur zlokalizowanych w miejscu zetknięcia się półkul mózgowych z pniem mózgu. Obejmuje m.in. takie struktury, jak opuszka węchowa, guzek węchowy, hipokamp, kora mózgu okolicy czo-łowo-skroniowej, zakrót obręczy, ciało migdałowate, przegroda; bierze udział w procesach emocjonalnych, uczenia się, pamięci, szczególnie w odniesieniu do świeżej pamięci i konsolidacji śladów pamięciowych.

Płat ten jest podłożem funkcji nabywalnych osobniczo, umożliwiających przystosowanie społ. na poziomie emocjonalnym, komunikacji bezsłownej (wyrazowość mimiczna i gestowa); odgrywa też pewną rolę w regulacji zachowania seksualnego; prawdopodobnie rządzi również czynnościami instynktowymi, które wymagają określonej sekwencji ruchów trwających przez pewien czas, np. jedzenie, atakowanie, ucieczka, a także zabezpiecza energetycznie te czynności.

Półkule mózgowe zbudowane są z substancji szarej (szare zabarwienie na przekrojach uzależnione od zgromadzonych tu ciał komórkowych) i substancji białej (białe zaś uzależnione od barwy wypustek nerwowych nadawanych im przez otoczkę mieli-nową); substancja szara tworząca pofałdowaną powierzchnię mózgu to kora, zaś substancja szara nagromadzona we wnętrzu półkul stanowi jądra podkorowe.

Obie półkule połączone są za pomocą wiązek włókien nerwowych (spoidło wielkie-ciało mo-dzelowate). W każdej półkuli wyróżniamy nast. płaty mózgowe — czołowy, ciemieniowy, potyliczny i skroniowy.

W korze wyróżnia się pola projekcyjne (ok. 20% kory), które zawiadują funkcjami czuciowymi (okolice sensoryczne) oraz ruchowymi (okolice motoryczne); ich struktura czynnościowa uwarunkowana jest dziedzicznie; natomiast pola tzw. swobodnej dyspozycji (ok. 80%) strukturalizują się w miarę doświadczeń osobniczych.

Funkcje czuciowe uwarunkowane są odpowiednią strukturą kory mózgowej, dzięki której impulsy nerwowe dochodzące z receptorów wywołują odpowiednie wrażenia; np. impulsy biegnące od receptora wzrokowego do płatów potylicznych powodują pojawienie się wrażeń wzrokowych, od receptora słuchowego do płatów skroniowych wywołują wrażenia słuchowe, w placie ciemieniowym znajduje się tzw. okolica czuciowa, która odbiera informacje dotykowe (z powierzchni ciała) i kineste-tyczne (z układu ruchowego).

Funkcje ruchowe pełni tzw. okolica motoryczna (mieści się przed okolicą czuciową w płacie czołowym), która zawiaduje ruchami poszczególnych części ciała, uzyskując informacje z okolicy czuciowej.

W reprezentacji funkcji korowej obowiązuje zasada proporcji wielkości obszaru kory mózgowej związanej z daną funkcją i ważności danej funkcji dla istnienia organizmu; przykładowo reprezentacja podstawowych dla cz. chwytnych funkcji rąk zajmuje większy obszar niż reprezentacja ruchów ramienia. Pola projekcyjne zawiadują z reguły prostymi funkcjami i zasadniczo są niezastąpione.

Część kory, która w filogenezie zwiększa swą proporcję w ogólnej masie kory i u cz. obejmuje obszar znacznie przeważający nad pozostałą korą, nazywa się „korą swobodnej dyspozycji" (W. Penfield); dopływ informacji do niej wymaga wykształcenia się odpowiednich połączeń międzyneuronalnych z polami projekcyjnymi.

Dla wykształcenia tych połączeń i dla integracyjnej działalności mózgu istotne znaczenie ma ilość i jakość doświadczeń w okresie wczesnego rozwoju, przed zakończeniem mielinizacji (w przybliżeniu do 2 roku życia), jakkolwiek pewne połączenia wewnątrzkorowe ulegają mielinizacji dopiero w ciągu szeregu lat; w miarę gromadzenia doświadczenia osobniczego rozwijają się formy poznawcze i schematy aktywności ruchowej;

podłożem tych form jest czasowo-przestrzenny, dynamiczny układ stanów pobudzania i hamowania kory mózgowej, a szczególnie tych jej okolic, z którymi u dorosłych wiążą się funkcje — mowy, pisania, liczenia, schematu własnego ciała itd.; funkcje te są ukształtowane pod wpływem oddziaływania środowiskowo-kulturowego i z tego powodu ich struktura bywa osobniczo zmienna.

Funkcje nieparzyste — mowa, pismo — kształtują się w jednej z półkul mózgowych (dominującej), co jest wyrazem wyodrębnienia się i doskonalenia specyficznie ludzkich form aktywności. W półkuli dominującej (zwykle lewej) znajduje się w płacie czołowym obszar ruchowy mowy, który jest odpowiedzialny za czynności mowy, w płacie skroniowym zaś obszar czuciowy mowy, który odgrywa zasadniczą rolę w rozumieniu mowy.

Badania nad afazją (utrata lub zaburzenia mowy) wykazały, że fizjol. mechanizm mowy jest bardzo skomplikowany; związany jest z czynnościami płata czołowego, ciemieniowego i skroniowego; poza obszarem kory w skład fizjol. mechanizmu mowy wchodzą głębiej leżące struktury nerwowe, substancja biała mózgu i ośrodki podkorowe. Mowa i in. wyższe czynności cz. powstają w wyniku współdziałania wielu obszarów mózgowych.

Części płatów potylicznych, skroniowych i ciemieniowych w miejscu ich styku są funkcjonalnymi ośrodkami zw. kojarzeniowymi, z którymi łączą się funkcje równoczesnego integrowania różnych wrażeń, np. wzrokowych, słuchowych, dotykowych. W przedniej części płata czołowego (obszar przedczołowy) dokonuje się przetwarzanie informacji; okolice te, mające rozbudowane połączenia z pozostałymi obszarami kory i podkory, integrują i sterują funkcjami pozostałych części kory mózgowej.

Stanowią one fizjol. podłoże planowania działań oraz czynności celowych; cz. ze zniszczoną okolicą przedczołową — nie wykazując poważniejszych zaburzeń w zakresie czynności sen-sorycznych i motorycznych — okazuje jednak utratę zdolności sterowania działalnością za pomocą abstrakcji, utratę działania twórczego oraz daleko idące osłabienie zdolności myślenia abstrakcyjnego, zmniejszenia krytycyzmu, samokrytycyzmu, utraty kierunkowości w zachowaniu itp.

Kora przedczołową, jako źródło dowolnej aktywności psych, i podłoża myślenia przyczynowego, docelowego cz., skłania go do działania mającego na celu realizację poznanych wartości, działalności nauk., kulturotwórczej.
Wyodrębnianie poszczególnych struktur układu nerwowego jest zabiegiem sztucznym; w rzeczywistości funkcjonują one na zasadzie wzajemnego oddziaływania i współdziałania w regulacji zachowań motorycznych, emocjonalno-motywacyjnych, poznawczych, kulturotwórczych.

Układ nerwowy cz. składa się z podukładów występujących już w prymitywnych układach nerwowych kręgowców, lecz odmiennie zorganizowanych; szczególnie kora mózgowa cz. w porównaniu z gatunkami zwierzęcymi jest znacznie bardziej złożona; w trakcie ewoluqi nowe części mózgu nakładały się na starsze układy, które wówczas ulegały daleko posuniętym przekształceniom.

 

L.E. Bayliss, Principles of General Physiology, Lo 1914,1960s (Podstawy fizjologii ogólnej, Wwa 1968); LP. Pawlow, Dwadcatiietnij opyl objektiwnogo izuczenija wysszej nierwnoj diejatielnosti (powiedienija) żywotnych, Ptb 1923 (Dwadzieścia lat badań wyższej czynności nerwowej (zachowania się) zwierząt, Wwa 1952); A. Carrel, L'homme être inconnu, P 1935.196918 (Cz. istota nieznana, Wwa 1938); Ch.H. Best, N.B. Taylor, The Living Body. A Text in Human Physiology, NY 1938,1958* (Żywy organizm. Zarys fizjologii cz„ Wwa 1966); LI. Schmalhausen, Organizm kok celoje w indiwidualnom i istorlczeskom raz-witii, Mwa 1938 (Organizm jako całość w rozwoju indywidualnym i historycznym, Wwa 1962); P. Chauchard, Physiologie de la conscience, P 1948,1970'; D.O. Hebb, The Organization of Behavior. A Neuropsychological Theory, NY 1949; C. Stern, Principles of Human Genetics, San Francisco 1949,1960* (Podstawy genetyki cz., Wwa 1967); J. Mazurkiewicz, Wstęp do psychofizjologii normalnej. I. Ewolucja aktywności korowo-psychicznej. II. Dysocjacja aktywności korowo--psychicznej, Wwa 1950-58; R. Schubert-Soldern, Philosophie des Lebendigen auf biologischer Grundlage, Gr 1951; W. Penfield, H. Jasper, Epilepsy and the Functional Anatomy of the Brain, Bs 1954; F. Grégoire, La nature du psychique, P 1957; E.G. Walsh, Physiology of the Nervous System, Lo 1957.19642 (Fizjologia układu nerwowego, Wwa 1966); D.O. Hebb, A Textbook of Psychology, Ph 1958,1966* (Podręcznik psychologii, Wwa 1969); W. Penfield, L. Roberts, Speech and Brain-Mechanismus, Pri 1959; K.W. Spence, Behavior Theory and Learning, EC 1960; M. Bates, Man in Nature, EC 1961 (Cz. / przyroda, Wwa 1967); J. Grayson, Nerves, Brain and Man, Lo 1961 (Nerwy i mózg ludzki, Wwa 1966); E. Duffy, Activation and Behavior, NY 1962; J. Rostand, L'homme, P 1962; E. Mayr, Animal Species and Evolution, C 1963, 1970* (Populacje, gatunki I ewolucja, Wwa 1974); J.R. Conrad, The Many Worlds of Man, NY 1964 (Cz„ rasa, kultura, Wwa 1971); V.A. McKusick, Human Genetics, EC 1964 (Genetyka cz., Wwa 1970); F.G. Walsh, Physiology of the Nervous System, Lo 1964 (Fizjologia układu nerwowego, Wwa 1966); Anatomy of Memory, Palo Alto 1965; Fizjologia cz., Wwa 1965,1970a; J. Altman, Organic Foundations of Animal Behavior, NY 1966 (Biologiczne podstawy zachowania, Wwa 1970); W.S. Hoar, General and Comparative Physiology, NJ 1966 (Ogólna l porównawcza fizjologia zwierząt, Wwa 1972); J. Rostand, La biologie et les problèmes humains, P 1966; J.R. Smythies, Brain Mechanisms and Behaviour, Ox 1966,1970*; A. Luria, Zaburzenia wyższych czynności korowych wskutek ogniskowych uszkodzeń mózgu. Wprowadzenie do neuropsychologtt (Zbiór prac), Wwa 1967; J. McHale, The Ecological Context. Energy and Materials, NY 1967,1970* (Cz. i środowisko, Wwa 1975); R.F. Thompson, Foundations of Physiological Psychology, NY 1967; W. Hollitschcr, Der Mensch Im Weltbild der Wissenschaft, W 1969; J. Konorski, Integracyjna działalność mózgu, Wwa 1969; K.H. Pribram, The Language of Brain, NY 1969; B. Szabumewicz, Z. Korolkiewicz, Zarys czynności autonomicznego układu nerwowego, Wwa 1970; N. Wolański, Rozwój biologiczny cz., Wwa 1970, 19773; G. Benedetti, Einführung in die Neuropsychologie, w: Fortbildungskurse schweizerischer Gesellschaft der Psychologie, Bas 1971, IV 1-11 ; L. Berman, L'homme et la nature, P 1971; Z. Chlewiński, Ogólny schemat uwagi, RF 19 (1971) z. 4, 89-100; M. Lewitan, M. Montagu, Textbook of Human Genetics, NY 1971; Psychofizjologia, Wwa 1971 ; CA. Vilee, V.G. Dethier, Biological Principles and Processes, Ph 1971 ; M.A. Arbib, The Metaphorical Brain. An Introduction to Cybernetics as Artifical Intelligence and Brain Theory, NY 1972 (Mózg i jego modele, Wwa 1977); W. Kortowski, Hormony a czynność układu nerwowego, Wwa 1972; Psychological Anthropology, C 1972; Z. Chlewiński, S. Majdanski, Biolo-gtstyczny punkt widzenia. Zarys eksptlkacji problemu, ZNKUL 16 (1973) z. 2, 3-25; G. Torris, Essai sur Thominisation. Psychologie et biologìe, P 1973; P. Vendryès, Vers la théorie de l'homme, P 1973; Cz. wśród ludzi, Wwa 1974; W. Kunicki-Goldfinger, Dziedzictwo i przyszłość. Rozważania nad biologią molekularną, ewolucją i cz., Wwa 1974; L'unité de l'homme. Invariants biologiques culturels, P 1974; S. Lupasco, L'énergie et la matière psychique. Ses logiques normales et pathologiques. P 1974; A. Galinat, Cz. dawniej t dzisiaj. O problemach przystosowania, Wwa 1975; S.H. Sperry, Drugs, Madness and the Brain, Lo 1975; E.O. Wilson, Sociobiotogy. The New Synthesis, C 1975; S. Rose, The Conscious Brain, Harmandsworth 1976; O.L. Zangwill, Thought and the Brain, British Jouiaal of Psychology 67(1976) 301314; C. Blakemore, Mechanics of the Mind, Lo 1977.

 

B. PSYCHICZNA STRUKTURA i FUNKCJA — jest u cz. układem zorganizowanych dyspozycji i procesów psych., nieobserwowal-nych z zewnątrz, związanych funkcjonalnie z systemem nerwowym, a w dalszym stopniu z całym organizmem (-»• akt ludzki II, III). Wyróżnia się w niej 2 podstawowe, ściśle współdziałające z sobą systemy — poznawczy, czyli informacyjny (1), oraz dążeniowo-emocjonalny, czyli motywacyjny (2); funkcję unifikacyjną dla obu systemów pełni świadome „ja" (3).

1. W poznawczym systemie cz., uważanym za układ procesów psych., istnieją ściśle z sobą współdziałające podukłady (->• spostrzeganie, -» pamięć, -* myślenie, a także -* mowa).

° Cz. ma zdolność spostrzegania, które polega na poznawczym ujęciu przedmiotów, zdarzeń zewn. oraz niektórych procesów zachodzących wewnątrz jego organizmu; dzięki uprzednim doświadczeniom poznawczym i procesom myślowym ujmuje on rzeczywistość w określone struktury. Aktualny stan organizmu cz., motywy działania, czynniki emocjonalne ukierunkowują spostrzeganie i mogą je zniekształcać, gdyż czynność spostrzegania jest procesem wybiórczym; spostrzega się w otoczeniu to, co z określonych względów przyciąga uwagę. Selektywne pobieranie informacji z otoczenia jest uwarunkowane ukształtowaniem się odpowiednich systemów korowych (sekwencyjnych, fazowych), odnoszących się do pamięciowych bodźców powstałych w poprzednim doświadczeniu.

° Dzięki zdolności przechowywania poprzednich doświadczeń, czyli pamięci, występują u cz. procesy utrwalania, przechowywania i przypominania, odtwarzania lub rozpoznawania tego, co uprzednio zostało spostrzeżone; wiążą się z nimi in. zespoły procesów, jak myślenie, mowa, uwaga, emocje.

Cz. utrwala materiał pamięciowy mimowolnie lub świadomie i w sposób zamierzony; przechowywany w jego pamięci materiał może ulegać przeróbce, selekcji i systematyzacji, uogólnieniu lub konkretyzacji, a wskutek tego zniekształceniu czy zapomnieniu; zapamiętywanie następuje mechanicznie (w wyniku powtarzania) lub zgodnie z określonymi regułami (pamięć log. — podstawowy warunek rozumienia) i sprowadza się do pamięci obrazów (wzrokowe, słuchowe, smakowe, dotykowe itp.), pamięci myśli (słownologiczne) i pamięci uczuć (afektywne).

Cz. odtwarza lub tworzy uboższe lub bogatsze w cechy obrazy (wydarzenia) na podstawie informacji zdobytych poprzez percepcję otoczenia i przechowywania w pamięci.

° Cz. ma zdolność myślenia, czyli abstrakcyjno-pojęcio-wego ujmowania świata, nierozerwalnie związanego z całokształtem procesów psych.; nie ogranicza się ono do czasu teraźniejszego, ale dotyczy także zdarzeń przyszłych lub przeszłych; dzięki wysoko zorganizowanym procesom myślowym może na podstawie danych spostrzeżeniowych i zapamiętanych rozwijać myślowo obraz świata i siebie (samopoznanie).

Pierwsze poznawcze ujęcie rzeczywistości jest spontaniczną projekcją najwcześniejszych doświadczeń (np. dziecko pojmuje rzeczywistość tylko na wzór siebie samego, poznanego we własnych przeżyciach, których prawdziwych przyczyn sobie nie uświadamia), a z czasem, zwł. pod wpływem doświadczenia, obiektywizuje się.

Chociaż początkowo w badaniach nad umysłowością pierwotną (L. Lévy-Bruhl) sugerowano, iż ma ono charakter prelogiczny, tzn. nie zna zasad niesprzeczności i przyczynowości, to jednak później (B.K. Malinowski) wykazano, iż ludzie pierwotni uznają te zasady, lecz nadają im in. (magiczne), uzupełniające interpretacje; ogólna wizja rzeczywistości u cz. warunkuje bowiem w dużym stopniu jego procesy poznawcze (spostrzeganie, myślenie), gdyż w każdym umyśle istnieje nieodparta tendencja do strukturalizowania świata w stałe przedmioty poznawcze i ujmowania stałych relacji między nimi.

Operacje myślowe cz. konstytuują, wg J. Piageta, 2 współdziałające z sobą procesy — przyswajanie docierających z zewnątrz informacji (-> asymilacja II) oraz przystosowanie schematów poznawczych do ujęcia różnych informacji (-> akomo-dacja II).

Cz. posługując się myśleniem dyskursywnym, opartym na -+ rozumowaniu, ma możliwość stosowania wielu log. operacji (związanych z sobą), dzięki którym dokonuje nauk. i racjonalnego poznania, wiąże w całości spostrzeżeniowe rozłożone części, posługuje się abstrakcją, tworzy pojęcia, wydaje sądy.

Dzięki myśleniu intuicyjnemu cz., mając bezpośredni wgląd w rzeczywistość, ujmuje relacje log., struktury przestrzenne, dźwiękowe, itp. ; może też tworzyć hipotezy z elementów niewystarczających do myślenia dyskursywnego, ujmować te elementy rzeczywistości w sposób skrótowy; może również przeżywać poczucie tajemniczego „sensu", czyli „drugiego planu" otaczającego go świata (doświadczenie rei. i metafiz.).

Najczęściej myślenie intuicyjne współwystępuje z myśleniem dyskursywnym, często poprzedza je lub następuje po nim; nie można go sformalizować czy też zaprogramować i symulować za pomocą maszyn matematycznych, co wynika m.in. z interpretacji poglądów K. -*• Gödla.

Cz. ma również zdolność rozumienia całokształtu otaczającej go sytuacji i własnej w niej roli oraz wykorzystania doświadczeń poprzednio zdobytych, łącząc je w celowe łańcuchy czynności (-»• inteligencja); dzięki zdobytym narzędziom — pojęciom stopniowo nie tylko podporządkowuje sobie przyrodę, ale też przystosowuje się do ciągle zmieniających się warunków otoczenia.

° Podsystemem konstytuującym psych, strukturę cz. jest mowa i in. sposoby komunikowania się (-» systemów teoria), dzięki którym opanowuje on poznawczo rzeczywistość, dokonując jej kategoryzacji; w komunikacji z in. ludźmi (kontakt psych.) rozwija on swe procesy poznawcze, a jej efektem jest percepcja otoczenia, in. ludzi i siebie za pomocą znaków, którymi są niektóre gesty, pismo, rysunek, znakowe wskaźniki pozycji społ. i wszelkie systemy kulturowe.

Ma on zdolność tworzenia języka, która jest wynikiem z jednej strony zdolności rozumienia — umiejętności wykorzystania i stosowania wiedzy uzyskanej w poprzednich doświadczeniach do nowych sytuacji, z drugiej zaś — umiejętności nazywania wytworzonych pojęć za pomocą odpowiednich dźwięków; umożliwia to rozszerzanie własnych doświadczeń, udoskonalanie współpracy oraz zacieśnianie więzów społ.; mowa utrwalona, czyli pismo, wzbogaca porozumiewanie się ludzi i przekazywanie informacji nast. pokoleniom. Mowa ma u cz. charakter świadomie celowy i dlatego rozumny i twórczy (u zwierząt zdolność porozumiewania się jest stereotypowa, wrodzona, np. wydawanie głosu jest u nich jedną z reakcji strachu, gniewu itp.).

Cz. ma zdolność tworzenia nowych sensownych kombinacji dźwięków oraz nadawania nowych znaczeń wyrazom już poprzednio używanym; możliwe jest to dlatego, że zdolność mówienia jest wrodzona i że nie ma jakiegokolwiek koniecznego związku między brzmieniem wyrazu a jego treścią (konwencjonalność języka); dzięki temu, że język jest systemem otwartym, cz. posługując się regułami kodu i otwartą listą jednostek językowych może konstruować nieskończoną liczbę zdań (w tym też nigdy przez siebie nie słyszanych).

Mowa związana jest z całokształtem świadomości cz., zwł. ze spostrzeżeniem, pamięcią i myśleniem; to sprawia, że jako system językowy jest rodzajem filtru, przez który cz. uczy się spostrzegać otaczającą go rzeczywistość.

Język jest szczególnym sposobem interpretowania doświadczeń i patrzenia na świat; w strukturze języka ukryty jest bowiem cały zespół podświadomych założeń dotyczących świata i życia. System językowy jest narzędziem, które kieruje obserwacją i reakcjami cz. oraz decyduje o tym, że cz. wyraża się tak, a nie inaczej, widzi i słyszy to, na co uczulił go system językowy; jest to rodzaj niedostrzegalnego, nieuświadomionego nastawienia selektywnego.

Dzięki językowi pamięć utrwala w cz. informację. Między mową a myśleniem istnieje ścisła współzależność (ale nie tożsamość); mowa bowiem kształtuje się w procesie myślenia, a także bierze najczęściej w nim udział, kształtując i modyfikując je; myślenie więc nie tylko się w mowie wyraża, ale także w znacznym stopniu w niej dokonuje.

2. W dążeniowo-emocjonalnym systemie cz. współdziałają z sobą czynniki biol., społ. i indywidualne (psychogenne), aktywizujące podmiot do działania i ukierunkowujące go na określone cele; nie udało się dotąd dokładnie wyróżnić poszczególnych rodzajów czynników, sprecyzować granic ich oddziaływania; są one bowiem od siebie ściśle uzależnione, ponieważ jedne powstają (drogą dyferencjacji) na podłożu drugich; wśród nich wyodrębniono -*• potrzeby i -» motywy oraz -+ emocje warunkujące przystosowanie organizmu (-»• adaptacja).

° Dynamikę zachowania się cz. określają potrzeby podstawowe, wynikające z biol. struktury jego organizmu i wykształcone w toku indywidualnego i społ. rozwoju, wyznaczające zasadniczy kierunek działania, oraz potrzeby pochodne, bogato zróżnicowane, wyrosłe na ich podłożu i związane z poszukiwaniem środków do zaspokojenia potrzeb podstawowych; potrzeby pochodne mogą przekształcić się w toku rozwoju w potrzeby podstawowe.

Potrzeby stają się u cz. motywami działania biol., społ. i psychogennego; na podłożu motywów biol. rozwijają się wyższe struktury motywacyjne, do których należą motywy społ. wyrażające relacje do in. ludzi, zabarwione emocjonalnie, zwł. w związku z reprodukcją gatunku (łączą się z nimi motywy biol.), postawą rodzicielską, afiliacją z grupą, oraz motywy psychogenne (indywidualne), powstające w wyniku psych, rozwoju cz. i dotyczące m.in. pragnienia uznania siebie, -> akceptacji, -*• bezpieczeństwa.

Zachowanie się cz., kierunki jego działalności są wypadkową działania wielu motywów, często nierozerwalnie z sobą związanych, nierzadko też pozostających w konflikcie, np. wypadkową współdziałania motywacji społ. i indywidualnej są potrzeby egzystencjalne -» sensu życia, prawdy, religii, estetyki itp.; istotnymi elementami motywacji są wartości przyjmowane przez daną jednostkę; w procesie wychowawczym cz. wartości i ich hierarchizacja ulegają internalizacji, stając się jednym z podstawowych mechanizmów regulujących jego reakcje, postawy, dążenia i postępowanie.

Choć większość potrzeb (motywów) po zaspokojeniu ulega redukcji, niektóre mogą się zwiększać (np. motywy osiągnięć); uświadamiając sobie w różnym stopniu motywację własnego postępowania, cz. aprobuje niektóre z motywów, a in., nie aprobowane przez siebie, czasem budzące lęk, spycha poza próg świadomości.

° Cz. ma zdolność przystosowania się, czyli zachowania równowagi psych., zwł. pomiędzy potrzebami osobistymi a wymaganiami nałożonymi przez społeczeństwo; w zmieniającym się i zróżnicowanym oddziaływaniu społ. zmienia on własną motywację, a właściwa równowaga psych, gwarantuje mu rozwój w kierunku korzystnym dla społeczeństwa, co w konsekwencji daje również możliwość autorealizacji. Chociaż każdy cz. dąży do przystosowania się, tylko niektórzy wytyczają sobie takie cele, by zaspokajając swoje potrzeby, mogli zharmonizować własne możliwości z wymaganiami społecznymi.

Dzięki cechom psych. — plastyczności umysłowej i osobowościowej, inteligencji, zdolności rozwijania i kształtowania własnej indywidualności, wiedzy o sobie (znajomość własnych możliwości), wglądu w siebie (znajomość własnych motywów), samoakceptacji (uznanie i szacunek dla siebie), samokontroli i odpowiedzialności — może się cz. przystosować w sposób poprawny; napotykając zaś przeszkody, potrafi reagować adekwatnie, bez nadmiernego angażowania się emocjonalnego, wykorzystywać ubiegłe doświadczenia, aktywizować wysiłek, przeczekać nieodpowiedni moment, a nawet zrezygnować z obranego celu.

° Ponieważ zachowanie się cz. zabarwione jest przyjemnością i cierpieniem, nadzieją i strachem, zadowoleniem i przykrością, dlatego emocje ściśle łączą się z systemem motywacyjnym. W grupie procesów emocjonalnych cz., których istotą jest jego osobisto-przeżyciowy stosunek (dodatni albo ujemny) do otaczającej rzeczywistości i do samego siebie, wyróżnia się -» afekty (krótkotrwałe, intensywne procesy radości, gniewu, strachu), nastroje (długotrwałe, mniej intensywne procesy zadowolenia, smutku), -> uczucia (procesy emocjonalne o zmiennej dynamice, względnie długotrwałe, niekiedy utrzymujące się przez całe życie, wielostronnie uwikłane w działalność ludzką: uczucia estetyczne, mor., patriotyczne, humanitarne, uczucia związane z przeżyciem wartości, poznania prawdy itp.).

3. Najbardziej specyficzną i wielowarstwową jakością w psych, strukturze cz. jest świadomość, łącząca się funkcjonalnie, a nie genetycznie ze stanem pobudzenia, który powstaje w korze mózgowej.

° Świadomość w cz. z introspekcyjno-fenomenologicznego punktu widzenia jest cechą przeżycia, która ujawnia się jako doznanie określonej treści; w przeważającej części jest skierowana ku przedmiotom (intencjonalność) i dzięki temu cz. formułuje twierdzenia o danym przedmiocie; każdym aktem świadomości wykracza on więc poza własną świadomość, ku przedmiotom, które w stosunku do niej są transcendentne.

Natomiast z obiek-tywistyczno-funkcjonalnego punktu widzenia świadomość cz. stanowi najwyższy poziom regulacji jego zachowania się, która ujawnia się jako specyficzne, wewn., dostępne bezpośrednio tylko podmiotowi poznanie otoczenia, własnej osoby oraz relacji podmiot—otoczenie; regulacja ta dokonuje się w kilku wzajemnie powiązanych warstwach, które od strony treściowej występują jako świadomość percepcyjna (obrazowa reprezentacja otoczenia), abstrakcyjna (symboliczna reprezentacja otoczenia, czyli pojęciowo-werbalna) oraz samoświadomość (zwrotna reprezentacja zawartości informacyjnej niektórych treści z własnych niższych warstw świadomości).

Przyjmując, że nieświadomość jest także jednym z podukładów w psych, strukturze cz., podkreśla się, iż obejmuje ona część procesów regulacyjnych zachowania się, które przebiegają poza progiem jego świadomości; należy do nich część ludzkich uczuć, dążeń, pragnień, szczególnie kontrolowanych w sposób nieświadomy przez istotne dla jednostki czynniki zawarte w jej poprzednich przeżyciach; nieświadomy może być związek przeżycia z przedmiotem, do którego ono się odnosi.

W cz. działają też liczne -*• mechanizmy obronne, za pomocą których w sposób nieuświadomiony modyfikuje on własne motywy, nadając im świadomą postać bardziej racjonalną, szlachetną, społecznie akceptowaną.

° Informacje, jakie do cz. dochodzą z otoczenia i pochodzą z wnętrza organizmu, określają treść jego świadomości. Psychoanalitycy podkreślają specyficzną, dynamiczną, konfliktową determinację świadomości poprzez czynniki tkwiące w podświadomości, będące śladami wszelkich doświadczeń osobistych cz. oraz całego gatunku ludzkiego (->• człowiek III A 5).

Wszyscy przedstawiciele psychologii głębi wskazują na rolę czynników nieświadomych kształtujących psych, strukturę cz., zwł. jej treść świadomą, oraz na konflikt między świadomą a nieświadomą sferą jego psychiki; różnią się natomiast w interpretacji mechanizmów leżących u podłoża funkcjonowania psychiki.

° Świadomość cz. w doświadczeniu wewn. jawi się z jednej strony jako strumień następujących po sobie aktów, z drugiej zaś jako podmiot własnych aktów psych., czyli jest ośrodkiem dyspozycyjnym i wykonawcą własnych czynności cz. Faktu skupienia przeżyć doświadcza cz. dookoła „ośrodka", którego wyrazem jest „poczucie" własnego ,ja", będącego czymś trwałym; bez trwałości ludzkiego Ja" nie ma odpowiedzialności, gdyż cz. nie mógłby podejmować się żadnych zobowiązań. Świadomość umożliwia też cz. celową działalność, powiązaną w sensowną całość; stopień integracyjnej funkcji świadomości wiąże się z cechami -»• osobowości cz. i zależy od stopnia jej rozwoju i -»• dojrzałości.

° Strukturę psychiczną cz. konstytuuje również świadomość mor. (-»• sumienie), częściowo nabyta, wychowana, autokrytycz-na zdolność do mor. wartościowania, zwł. własnego postępowania i przeżywania poczucia winy.

Dzięki internalizacji norm postępowania (umiejętności wartościowania mor. wg przyjętej hierarchii wartości) cz. uważa nakaz sumienia niejako za wewn. imperatyw i jeden z głównych sterujących czynników swego postępowania; przyjmuje jego funkcje karzące w postaci winy, a nagradzające w postaci poczucia satysfakcji ze zrealizowania wartości.

° Ponadto cz. uświadamia sobie różne motywy, które przyciągają lub odpychają go od różnych czynów.

W pewnym zakresie ma on możliwości wybierania wśród nich dzięki -» woli, która jest dyspozycją do świadomego i celowego kierowania swym postępowaniem, do podejmowania decyzji i wysiłków w celu realizacji pewnych działań, zachowań, a zaniechania innych.

Dzięki zdolności selekcji motywów może on w dużym stopniu uniezależnić się od niższych poziomów motywacji i wpływów zewn., a kierować postępowaniem zgodnie z przyjętą przez siebie hierarchią wartości, czyli wypracować własną autonomię. W przypadkach osobowościowo-emocjonalnej dojrzałości zdobywa cz. autonomizację motywów świadomych, które wprawdzie czerpią energię ze źródeł popędowych, ale mogą wywierać samodzielny i decydujący wpływ na ukierunkowanie jego postępowania.

Dzięki dojrzałym decyzjom wyznaczonym przez świadome motywy, różniące się u poszczególnych ludzi, a uważane za miarę psych, dojrzałości, cz. zdobywa wolność — częściowo przez uświadomienie sobie wpływu czynników determinujących (-» psychoterapia), częściowo poprzez zdolność do działań twórczych, do tworzenia nowych sposobów zachowań, przekraczających zastane schematy jako gotowe wzorce kulturowe. Rezultatem zdolności wybierania motywów i wypracowanej autonomii cz. jest świadomość własnej niezależności w myśleniu, przeżywaniu i postępowaniu oraz poczucie odpowiedzialności za własne czyny.

 

G.W. Allport, Personality. A Psychological Interpretation. NY 1937; B. Nawroczyóski, Życie duchowe. Zarys filozofii kultury, Kr 1947; D.O. Hebb, The Organization of Behavior, A Neuropsychological Theory, NY 1949; N. Tinbergen, The Study of Instinct, Ox 1951; A.A. Schneiders, Personal Adjustment and Mental Health, NY 1955 ; R.B. Cattell, Personality and Motivation Structure and Measurement, NY 1957; L. Festinger, A Theory of Cognitive Dissonance, E v 1957; D.E. Broadbent, Perception and Communication, NY 1958; C.I. Hovland, Computer Simulation in Thinking, American Psychologist 15 (1960) 687-693; C.I. Hovland, E.B. Hunt, Computer Simulation of Concept Attainment, Behavior and Science 5(1960) 265-267; A. Lewicki, Procesy poznawcze i orientacja w otoczeniu, Wwa 1960; G.A. Miller, E. Galanter, K.H. Pribram, Plans and the Structure of Behavior, NY 1960; O.H. Mowrer, Learning Theory and Behavior, NY 1960; P.T. Young, Motivation and Emotion. A Survey of the Determinants of Human and Animal Activity, NY 1961; F.H. George, Cognition, Lo 1962; J. Maltzman, Motivation and the Direction of Thinking, Psychological Bulletin 59 (1962) 457-476; A. Bandura, R.H. Walters, Social Learning and Personality Development, NY 1963; M.H. Marx, W.A. Hillix, Systems and Theories in Psychology, NY 1963 ; A. Malewski, O zastosowaniach teorii zachowania, Wwa 1964; Problemy osobowości i motywacji w psychologii amerykańskiej, Wwa 1964; D.E. Berlyne, Structure and Direction in Thinking, NY 1965 'Struktura I kierunek myślenia, Wwa 1969); L.E. Bourne (Jr), Human Conceptual Behavior, Bs 1966; M. Manis, Cognitive Processes, Belmont 1966; M. Maruszęwski, J. Reykowski, T. Tomaszewski, Psychologia jako nauka o cz., Wwa 1966; M. Mazur, Cybernetyczna teoria układów samodzielnych, Wwa 1966; K. Obuchowski, Psychologia dążeń ludzkich, Wwa 1966; Człowiek w warunkach cywilizacji współczesnej, Wwa 1967; Essays in Philosophical Psychology, Lo 1967; LP. Guilford, The Nature of Human Intelligence, NY 1967; L. Kołakowski, Kultura i fetysze, Wwa 1967; R.F. Thompson, Foundations of Physiological Psychology, NY 1967; A.A. Adams, Human Memory, NY 1968; N. Chomsky, Language and Mind. NY 1968; J.A. Fodor, Psychological Explanation. An Introduction to the Philosophy of Psychology, NY 1968; A. Podgórecki, Cztery rodzaje samego siebie, SS 8 (1968) z. 2, 183--191 ; Psychologia rozumienia, Wwa 1968 ; J. Konorski, integracyjna działalność mózgu, Wwa 1969; N.N. Marel, Psycholinguistics, Horaewood 1969; J.Trąbka, Neurofizjologiczne podstawy świadomości, PPs 18(1969) 3-14; K. Wojtyla, Osoba i czyn, Kr 1969; L. Bloom, Language Development. Form and Function in Emerging Grammars, C 1970; J. Cohen, Homo Psychologicus, Lo 1970; J. Deese, Psycholinguistics, Bs 1970; S. Gerstmann, Osobowość. Wybrane zagadnienia psychologiczne, Wwa 1970; K. Obuchowski, Kody orientacji i struktura procesów emocjonalnych, Wwa 1970; J. Reykowski, „Obraz własnej osoby" jako mechanizm regulujący postępowanie, KP 15(1970) z. 3, 45-58; tenże, Z zagadnień psychologii motywacji, Wwa 1970; T. Tomaszewski, Elementy przyszłej teorii wiadomości, KP 15(1970) z. 3, 13-21; L.E. Bourne (Jr), B.R. Ekstrand, R.L. Dominowski, The Psychology of Thinking, EC 1971; Cognitive Development and Eplstemology, NY 1971; J. Piaget, Psychologie et epistemologle, P 1971 (Psychologia i epistemologla, Wwa 1977); R.G. Poland, N.D. Sanford, Adjustment Psychology. A Human Value Approach, Saint Louis 1971; M.A. Boden, Purposive Explanation tn Psychology, C 1972; I. Chein, The Science of Behaviour and the Image of Man, Lo 1972; J. Greene, Psycholinguistics Chomsky and Psychology, Harmandsworth 1972 (Psycholingwistyka. Chomsky a psychologia, Wwa 1977); A.A. Harrison, Psychology as a Social Science, Belmont 1972; Human Nature. Theories, Conjectures and Descriptions, Metuehen 1972; R. Ingarden, Książeczka o cz., Kr 1972; R.E. Ornstein, The Psychology of Consciousness, San Francisco 1972; L.R. Beach, Psychology. Core Concepts and Special Topics, NY 1973 ; J. Botwinick, Aging and Behavior. A Comprehensive Integration of Research Findings, NY 1973; A.H. Buss, Psychology. Man in Perspective, NY 1973; J.E. Gedo, A. Goldberg, Models of the Mind. A Psychoanalytic Theory, Ch 1973; F.B. Mahon, S.B. Resnick, Behind the Mask. Our Psychological World, EC 1973; Z. Wieczorek, Neopsychoanaliza i marksizm, Wwa 1973; W. Łukaszewski, Osobowość. Struktura i funkcje regulacyjne, Wwa 1974; H.R. Pollio, The Psychology of Symbolic Activity, Lo 1974; A.B. Stępień, W poszukiwaniu istoty cz. Z fenomenologii i metafizyki ludzkiego bytu, w: Aby poznać Boga l cz., Wwa 1974, II 61-94; B. Winid, Psychoanaliza a filozofia cz., Znak 26(1974) 882-895; M. Critchley, Silent Language, Lo 1975; J. Greene, Thinking and Language, Lo 1975; A. Jurkowski, Ontogeneza mowy i myślenia, Wwa 1975; M. Maruszewski, Language Communication and the Brain, Hg 1975; Psychologio, Wwa 1975 (passim); N. Chomsky, Reflections on Language, Lo 1976; I. Kurcz, Psycholingwistyka. Przegląd problemów badawczych, Wwa 1976; E. Linden, Apes, Men and Language, NY 1976; A.R. Łuria, Problemy neuropsychologii i neurolingwistykí, Wwa 1976; A. Piotrowski, M. Ziółkowski, Zróżnicowania językowe a struktura społeczna, Wwa 1976; F.R.H. Engelfield, Language. Its Origin and Its Relation to Thought, Lo 1977; J. Reykowski, O rozwoju osobowości, SF 21(1977) z. 7, 49-61.

 

C. SPOŁECZNĄ STRUKTURE i FUNKCJĘ — stanowi usystematyzowany zespół względnie trwałych cech jednostki (-> dyspozycje, postawy) ukształtowanych pod wpływem społeczno-kul-turowego -> środowiska, oraz związanych z oddziaływaniem jednostki na społeczeństwo i społeczeństwa na jednostkę.

1. Realizacja możliwości, wynikających z biopsych. struktury cz., uwarunkowana jest oddziaływaniem społeczeństwa na cz. przez szereg bodźców; cz. zawdzięcza społeczeństwu możliwość osiągnięcia pełnej dojrzałości biol., większość informacji o świecie, umiejętność ich przekształcania i wykorzystywania (myślenie), sprawność techn. i zdolność przystosowania się do otoczenia;

kontakt ze społeczeństwem jest podstawą obudzenia, rozwoju i możliwości zaspokajania wyższych potrzeb (poznawczych, estetycznych, społ., mor. i rei.), poprzez które, a przede wszystkim poprzez stosunek do drugiej osoby oraz do społeczeństwa jako -> wspólnoty osób, urzeczywistnia się on jako -» osoba.

Wspólne ludziom i uwarunkowane biopsych. strukturą możliwości cz., zindywidualizowane do pewnego stopnia jako cechy dziedziczne, konkretyzują się pod wpływem społeczeństwa i kultury. Wzrastając w określonym społeczeństwie, cz. uczy się ujmować rzeczywistość w specyficznych dla danej kultury kategoriach poznawczych, znajdujących odbicie w języku.

Na jego postępowanie wywierają wpływ doświadczenia społ. nabywane w toku socjalizacji; charakter tych doświadczeń uzależniony jest od kultury i struktury danego społeczeństwa oraz od społ. pozycji jednostki; równocześnie cz. wpływa na rozwój społeczeństwa i kultury; w toku wzajemnego oddziaływania na siebie (interakcja) cz. i społeczeństwa kształtują się konkretne dyspozycje cz., określające jemu właściwy sposób postępowania.

2. Cz. w drodze naśladownictwa i pod wpływem zróżnicowanych reakcji in. ludzi na jego postępowanie przyswaja sobie określone wzory i modele zachowania; dostosowuje swe postępowanie do przyjętych w danym społeczeństwie wzorów zachowania — schematów reakcji na określone sytuacje, zgodnie z którymi ogół członków danego społeczeństwa faktycznie postępuje, świadomie (wzory jawne) lub nieświadomie (wzory ukryte).

Dostosowuje także swe działanie do modeli zachowania, określających należyty (uznany przez ogół za właściwy) sposób postępowania, do modeli oficjalnych, uznanych za obowiązujące członków sformalizowanej grupy społ. na mocy odpowiedniego aktu normatywnego (np. żołnierzy lub studentów na mocy regulaminów wojskowych czy regulaminu studiów), do modeli propagowanych przez określone środki przekazu (np. zachowań rel. za pośrednictwem ambony lub prasy rei.) oraz do modeli środowiskowych, będących wyobrażeniami o właściwym sposobie postępowania w określonym środowisku społ. (np. mieszkańców tradycyjnej wsi).

Rozbieżności między oficjalnymi, propagowanymi oraz środowiskowymi modelami, a także między nimi a rzeczywistymi wzorami zachowania wywołują u cz. dysonans poznawczy, a dążenie do jego redukcji powoduje m.in. pojawienie się wzorów ukrytych.

Cz. podlega wpływowi różnych wzorów i modeli zachowania w zależności od pozycji zajmowanej przez siebie w strukturze danej sytuacji lub systemu społ. (np. odmienne, przyjęte zwyczajowo, formy zachowania członków orkiestry, solisty, dyrygenta i publiczności nie tylko w czasie wykonywania utworu, aie i po jego zakończeniu). Społeczeństwo oczekuje od cz., by jego postępowanie było zgodne z całym zespołem wzorów i modeli zachowania odpowiadających jego pozycji społ., a składających się na jego -» rolę społeczną (np. przywódca, kapłan, sąsiad), która jest jedną z ważniejszych struktur regulujących jego zachowanie.

Aby spełnić oczekiwania, związane z zajmowaną przez siebie pozycją, cz. powinien wywiązywać się z określonych przez społ. rolę zadań rzeczowych, dzięki którym wykonuje on swą -> funkcję społeczną (np. przekazywanie i sprawdzanie wiadomości uczniów przez nauczyciela;

sprawowanie kultu, nauczanie, kierowanie grupą rei. przez kapłana), oraz realizować odpowiedni wzorzec osobowy (system cech i postaw, które pośrednio warunkują właściwe wypełnianie funkcji); takiego zachowania oczekuje się od cz. także poza wykonywaniem zadań rzeczowych (np. u nauczyciela — obiektywizm, zainteresowanie rozwojem wychowanków i życzliwy stosunek do nich, zainteresowania intelektualne i kulturalne, nienaganne życie prywatne).

Wymogi, jakie stawia cz. określona rola społ. oraz odpowiadające jej zadania rzeczowe i wzorzec osobowy, są historycznie zmienne, ponieważ ewoluują wraz z całym systemem społeczno-kulturo-wym (rola prezbitera w Kościele starożytności, duchownego w Kościele i społeczeństwie feudalnym, duszpasterza w Kościele i państwie nowoż. — to hist, konkretyzacje roli kapłana kat.).

W złożonej strukturze społeczeństwa masowego cz. zajmuje wiele pozycji i pełni szereg ról społ. względnie od siebie zależnych; ich wymogi mogą być w różnym stopniu zharmonizowane z sobą. Czasem sytuacja decyduje o tym, w której z nich występuje cz. w danej chwili. Jeśli jednak sprzeczne wymogi różnych ról dotyczą jednej sytuacji, powodują realny, trudny do rozwikłania konflikt ról (np. klasyczny konflikt ról zawodowych i rodzinnych kobiety).

Wymagania stawiane cz. przez społeczeństwo pluralistyczne w związku z jedną jego rolą również nie muszą być zharmonizowane z sobą, lecz mogą być odmienne (in. sposobu pełnienia roli proboszcza oczekują od niego parafianie, a nawet poszczególne ich grupy, in. jego współpracownicy, przełożeni czy przedstawiciele władzy świeckiej ; za co innego cenią nauczyciela uczniowie, a za innego ich rodzice, koledzy, przełożeni).

O sposobie rozstrzygania konfliktów między tymi rozbieżnymi oczekiwaniami może decydować struktura sytuacji, np. w pewnych warunkach cz. spełnia raczej oczekiwania jednostek i grup, z którymi ma do czynienia bezpośrednio, niż nieobecnych.

W wielu jednak przypadkach o sposobie rozstrzygania konfliktu między wymogami różnych ról lub składowych elementów jednej wiązki ról decyduje u cz. jego stosunek do -» grup społecznych, od których pochodzą rozbieżne oczekiwania, a przede wszystkim stopień, w jakim stanowią one dla niego grupę odniesienia normatywnego, w jakim liczy się on z normami i oczekiwaniami tej grupy; może nią być grupa, do której cz. już należy lub której chce być członkiem. Grupa wywierająca najbardziej trwały i intensywny wpływ na cz. staje się dla niego podstawową grupą odniesienia; hierarchia grup odniesienia stanowi istotny składnik struktury wyznaczającej postępowanie cz.

3. Wpływ grupy odniesienia na postępowanie cz. kształtuje jego postawa wobec niej; postawę tę wyznaczają 3 komponenty — poznawczy (wiedza o przedmiocie postawy i odnoszące się do niego przekonania), emocjonalny (dyspozycja do pozyt. lub neg. reakcji na przedmiot) oraz behawioralny (dyspozycja do określonych zachowań wobec przedmiotu);

postawa ta ma określony kierunek reakcji (za lub przeciw), gdyż cz. może oceniać dany przedmiot pozytywnie lub negatywnie, reagować na niego emocjonalnie w sposób pozyt. lub neg., zachowywać się wobec niego przychylnie lub wrogo, a ponadto określone natężenie bezwzględne (intensywność), cz. bowiem może mieć bogatą lub ubogą wiedzę o danym przedmiocie oraz mniej lub bardziej liczne i zdecydowane przekonania i oceny, jego reakcje emocjonalne mogą być w mniejszym lub większym stopniu żywe, intensywne, podejmowane zaś w stosunku do przedmiotu działania mniej lub bardziej częste, energiczne, poważne, oraz określoną trwałość.

Dzięki wzajemnemu wpływowi, jaki na siebie wywierają poszczególne komponenty, następuje zazwyczaj u cz. harmonizacja postawy; pozyt. ocena przedmiotu pociąga za sobą pozyt. reakcje emocjonalne i odpowiednie postępowanie, a wzbudzone przez przedmiot silne reakcje emocjonalne wzmagają zainteresowanie się nim oraz bardziej zdecydowane oceny i zachowania; określony sposób zachowania się wobec przedmiotu powstały na drodze czysto nawykowej może spowodować u cz. wtórne pojawienie się odpowiednich („uzasadniających" go) przekonań, ocen i reakcji emocjonalnych.

Cz., postawiony w konkretnej sytuacji wobec wielu przedmiotów, nie zawsze może zrealizować jednocześnie swoje postawy wobec każdego z nich; o tym, która z nich zrealizuje się poprzez ocenę danej sytuacji, reakcję emocjonalną i przyjęty ostatecznie sposób postępowania, decyduje z jednej strony obiektywna struktura sytuacji, z drugiej — względna siła postaw i zależne od niej jej subiektywne widzenie. Określoną postawę zajmuje cz. tylko wobec takiego przedmiotu, który wyodrębnia z otoczenia; jednocześnie jednak ujmuje on każdy przedmiot w kontekście różnorodnych relacji rzeczowych i log. z in. przedmiotami (podporządkowanie, opozycja, zależność itp.).

W konsekwencji, postawy jego wobec różnych przedmiotów, zachowując względną niezależność, wpływają na siebie nawzajem (np. wobec określonej ideologii, jej reprezentantów, poszczególnych haseł, praktycznej działalności z niej wypływającej, związanych z nią instytucji, jej oponentów;

także wobec Boga, religii, Kościoła, duchowieństwa, poszczególnych dogmatów, praktyk i norm rei., wobec in. wyznań i religii, wobec ateizmu), tworząc system mniej lub bardziej spójny; w systemie postaw cz. (złożona struktura relacji między wszystkimi jego postawami) niektóre z nich zajmują pozycję centr, i wywierają znaczny wpływ na pozostałe, bardziej peryferyjne, nie ulegając w takim samym stopniu ich wpływowi.

Cz. posiada też określony -> światopogląd, będący mniej lub bardziej spójnym systemem przekonań (uznawanych sądów, ocen, norm i dyrektyw działania); przyjmuje go pod wpływem rozpowszechnionych w danym społeczeństwie -»• ideologii, zwł. swej podstawowej grupy odniesienia. W społeczeństwie pluralistycznym, w którym rozbieżne wpływy wielu ideologii krzyżują się z sobą, cz. może ukształtować własny, niezależny światopogląd, stanowiący też jego odpowiedź na złożoną sytuację ideologiczną w społeczeństwie.

4. System ról społ. pełnionych przez cz. oraz stosunek cz. do różnych grup społ. i struktura jego postaw składają się na społ. osobowość, której charakterystyczne ukierunkowanie i ogólne nastawienie nadaje struktura naczelnych -* wartości życiowych; wyznaczają one nadrzędnie postawę cz. wobec konkretnych przedmiotów, a wartość zajmująca naczelną pozycję w ich hierarchii określa orientację życiową cz. i styl jego życia.

Hierarchia wartości cz. kształtuje się także pod wpływem kultury społ.; przyjęcie zaś wspólnej hierarchii wartości przez większość członków danego społeczeństwa (lub grupy społ.) warunkuje ich normatywną integrację i określa właściwy im typ kultury; w wyniku tego ludzie żyjący w jednym społeczeństwie i uczestniczący w jednej kulturze mają wspólne wzory i modele zachowania oraz podobne postawy (mimo różnic indywidualnych, grupowych i związanych z odmienną pozycją społ.), czyli typową dla danego społeczeństwa osobowość społ. (mo-dalną, podstawową).

Dzięki tym wspólnym cechom większość członków danego społeczeństwa zachowuje się podobnie w analog, sytuacjach i dlatego można przewidywać ich zachowanie.
Trwanie społeczeństwa oraz zachowanie przez nie równowagi i tożsamości uzależnione są od skutecznego przekazywania nast. pokoleniom przyjętych wzorów i modeli zachowania, ról społ., norm i wartości oraz doprowadzania do ich interioryzacji u poszczególnych jednostek (socjalizacja nowych członków).

Jest to z punktu widzenia socjologii i antropologii społ. podstawowa funkcja procesu społ. -*• wychowania. Każde społeczeństwo, grupa czy instytucja społ. muszą mieć jednak zdolność przystosowania się (-> adaptacja HI, -»• akomodacja III, -* akulturacja, -*• asymilacja ni); warunkiem tego jest gotowość cz. do podejmowania działań nietypowych, wykraczających poza stereotypy zachowania, zastane i wyuczone w toku socjalizacji, gotowość poszukiwań twórczych rozwiązań, które z czasem stają się wspólną własnością społeczeństwa, nowymi stereotypami, częścią dziedzictwa kulturowego, przekazywanego nast. pokoleniom, i punktem wyjścia dalszego rozwoju.

Złożoność sytuacji, w których cz. podejmuje decyzje, różnorodność i rozbieżność uwarunkowań, którym podlega, oraz złożoność stereotypów zachowania umożliwiają cz. odpowiednie uniezależnienie się od wpływu czynników zewn., dokonywanie świadomych wyborów, będących wyrazem stosunku do wartości osobiście uznawanych za nadrzędne. W jeszcze wyższym stopniu -*• autonomia cz., jego zdolność do samookreślenia się (autodeterminacja) realizują się w -* twórczości; wówczas korzysta on bowiem ze zdolności wykraczania poza zastany repertuar gotowych rozwiązań i osiąga maksimum uniezależnienia się od uwarunkowań społeczno-kulturowych.

Jednocześnie twórczość jest jego odpowiedzią na problemy i konflikty w zastanym systemie społ. i kulturowym oraz propozycją ich rozwiązania. Przez te same akty niezależności i twórczości cz. z jednej strony realizuje najpełniej własną autonomię, z drugiej zaś umożliwia rozwój społeczeństwa i kultury.

 

R. Benedict, Patterns of Culture, NY 1934.196I« 'Wzory kultury, Wwa 1966); G.H. Mead, Mind. Self and Society, Ch 1934,1955* (Umysł, osobowość i społeczeństwo, Wwa 1975); F. Znaniecki, Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości, Wwa 1934,1955*, 101-140; R. Linton, The Study of Man, NY 1936; K. Mannheim, Man and Society tn an Age of Reconstruction, L 1940,1948* (Cz. i społeczeństwo w dobie przebudowy, Wwa 1974); C. Kluckhohn, O.H. Mowrer, Culture and Personality. A Conceptual Scheme, AmAn 46 (1944) Í-29; A. Kardiner, The Psychological Frontlers of Society, NY 1945,1963*; R. Linton, The Cultural Background of Personality, NY 1945,1947* (Kulturowe podstawy osobowości, Wwa 1975); J. Chałasiński, Społeczeństwo I wychowanie, Wwa 1948,1969*. 10-53; Personality in Nature, Society and Culture, NY 1948, 1953*; Culture and Personality, NY 1949; C. Kluckhohn, Mirror for Man. A Survey of Human Behavior and Social Attitudes, NY 1949, Gr 1957*; Personal Character and Cultural Milieu, NY 1949,1956*; A.I. Hallowell, Cultural Factors In the Structuralisation of Perception, w: Social Psychology at the Crossroads, NY 1951, 164-195; Toward a General Theory of Action, C 1951, 1959«; A.L. Kroeber, The Nature of Culture, Ch 1952,1965* (Istota kultury, Wwa 1973); H.H. Gerth, C.W. Mills, Character and Social Structure, NY 1953; A.I. Hallowell, Culture, Personality and Society, w: Anthropology Today, Ch 1953.19657, 597-620; H.A. Murray, C. Kluckhohn, D. Schneider, Personality in Nature and Culture, NY 1953; J.J. Honigmann, Culture and Personality, NY 1954; M. Mead, Cultural Discontinuities and Personality, Journal of Social Issues. Supplement 8 (1954) 3-16; C. Morris, Varieties of Human Value, Ch 1956; C. Argyris, Personality and Organization. A Conflict between System and Individu

Podobne prace

Do góry