Ocena brak

CZŁOWIEK

Autor /Nikifor Dodano /08.03.2012

Zob. też Homo sapiens. Człowiek boże igrzysko wg filozofa neoplatońskiego Synezjusza z Kyreny (płn. Afryka), ok. 370-ok. 413, autora Pochwały łysiny, „człowiek igraszką boską", gr. anthropos theou paignia. Człowiek człowiekowi wilkiem, łac. homo homini lupus, parafraza z Plauta, Asinaria, 495. Człowiek-góra zob. Quinbus Flestrin. Człowiek grzechu zob. Antychryst.

Człowiek i nadczłowiek, ang. Man and Superman, komedia (1903) G. B. Shawa, „sceniczny obraz tragikomicznych łowów miłosnych", gdzie „Don Juan nie jest'myśliwcem, ale zwierzyną" (z Listu dedykacyjnego autora). Człowiek jednej książki, łac. homo unius libriy u Tomasza z Akwinu - definicja człowieka uczonego; wg innych - człowiek, którego należy się wystrzegać, bez względu na to, czy przeczytał, czy też napisał tylko jedną książkę; por. Księga (Strzeż się...).

Człowiek jest kowalem swego losu, łac. homo fortunae suae ipse faber, z rozprawy O godności człowieka (1486) Giovanniego Pico delia Mirandola, filozofa wł. Człowiek jestem; nic co ludzkie, nie jest mi obce, łac. homo sum; humani nil a me alienum puto, z Terencjusza, Heautontimorumenos (gr., Samodręk), 1, 1, 25.

Człowiek, który był Czwartkiem, ang. The Man who was Thursday, powieść (1908, wyd. pol. 1958) G. K. Chestertona. Człowiek, który zdemaskował Hadleyburg, ang. The Man that corrupted Hadleyburg, opowiadanie (1899) Marka Twaina, które w obrębie małego miasteczka ukazuje zgubne skutki chciwości.

Człowiek-maszyna, fr. L'Homme machinę, dzieło (1748, wyd. pol. 1925) fr. lekarza i filozofa J. O. de la Mettrie, w którym twierdził na podstawie własnych obserwacji, że zjawiska psychiczne są wynikiem budowy organicznej mózgu i systemu nerwowego, i stworzył koncepcję człowieka jako szczególnego rodzaju ożywionej („oświeconej") maszyny. Człowiek miarą wszechrzeczy, gr. dnthropos metron pdnton, maksyma Protagorasa (ok. 450 pne.).

Człowiek na Księżycu zob. Księżyc. Człowiek nowy, łac. homo novus, nikomu nie znany, powołany na urząd, stanowisko itd.; nowicjusz; parweniusz; dorobkiewicz; z O powinnościach (łac. De officiis), 1, 39, 138 i in., Cicerona. Człowiek o wydartym sercu pomnik z brązu (1953) Osipa Zadkina postawiony w Rotterdamie ku czci zburzonego przez hitlerowców, a później odbudowanego miasta.

Człowiek Platona. „Zwierzęta chodzące dzielą się na dwunogie i czworonogie, a że gatunek ludzki mieści się w tej samej kategorii co stworzenia pierzaste, a nie jakiekolwiek inne, musimy przeto podzielić klasę dwunogich na pozbawione pierza i pierzaste" - pisze Platon w Polityku, 266 E. Definicja platońska w jęz. łac. brzmi: Animal implume bipes 'zwierzę bezpióre dwunogie'.

Człowiek śmiechu, fr. L'Homme qui rit, powieść (1869, wyd. pol. 1869) Victora Hugo. Jest to śmiech gorzki, pełen nienawiści i rozpaczy. Bohaterowi tytułowemu, Gwynplaine'owi, handlarze dzieci zniekształcili w dzieciństwie twarz, aby rozśmieszał widzów na jarmarkach. Człowiek-to brzmi dumnie, ros. czełowićk - eto zwuczit gór do, słowa Satina ze sztuki Na dnie, 4 (1902), Gorkiego.

Człowiek trójdzielny. Wg Diogenesa Laertiosa, filozofa gr. z III w., ciało ludzkie składa się z: 1. części śmiertelnej, 2. boskiej i eterycznej, zw. phrin 'przepona; dusza; świadomość; uczucie; wola', 3. powietrznej i mglistej, zw. thymós 'dusza, duch, serce, nastrój'.

Wg Rzymian człowiek ma trójdzielną duszę, rozpadającą się po śmierci ciała na: 1. many (zob.), 2. duszę, zw. Anima i 3. cień, zw. Umbra; many dostają się do Elizjum a. do Tartaru, Anima powraca do bogów, ale Umbra krąży w powietrzu nad ciałem, jakby go nie chciała opuścić. Wg Żydów człowiek składa się z ciała, duszy i ducha. Człowiek trzech drewien dawn. szubienicznik; wisielec.

Człowiek trzech liter, łac. homo trium literarum, złodziej (łac. fur), rzezimieszek. Człowiek w futerale, ros. Częłowiók wfutlidrie, tytuł opowiadania (1898) A. Czechowa; przen. ktoś obawiający się wszelkich innowacji, reform, zdecydowanych rozstrzygnięć.

Człowiek z motyką obraz (1863) J. F. Milleta, San Francisco, Muz.; dzieło, które otworzyło malarzowi drogę do sukcesu. Człowiek z Piltdown, łac. Eoanthropus dawsoni, słynna mistyfikacja antropologiczna, pomyślana zapewne zrazu jako kawał, do którego sprawca byłby się przyznał, gdyby skutki nie przerosły tak znacznie zamysłu dowcipnisia.

Niejaki Charles Dawson, prawnik, zbieracz-amator, wędrując koło wsi Piltdown w hrabstwie Sussex w Anglii, znalazł w żwirowisku części czaszki ludzkiej niezwykłej grubości. Pokazał tę kości profesorowi Woodwardowi z Muzeum Brytyjskiego, który się nimi zainteresował. Obaj czynili dalsze poszukiwania, aż w 4 lata później, w 1912, znaleźli w tymże miejscu żuchwę i kieł ludzki, a prócz szczątków ludzkich - zęby plioceńskiego słonia, mastodonta, i hipopotama.

Towarzystwo tych ssaków zdawało się świadczyć, że właścicielem czaszki był praczłowiek, żyjący od 200 tys. do miliona lat temu. Wywołało to wielkie poruszenie w świecie naukowym i dyskusję trwającą blisko pół wieku. Sklepienie czaszki odpowiadało człowiekowi współczesnemu, żuchwa natomiast miała charakter małpi.

Dopiero w 1950 próby fluorowe i dokładne prześwietlenia rentgenowskie wykazały, że. świat naukowy (z wyjątkiem niewielu upartych sceptyków) padł ofiarą sprytnego oszustwa. Czaszka pochodziła ze starego grobu i należała do osoby cierpiącej na chroniczną chorobę kości, żuchwa natomiast należała do samicy orangutana, a szczątki zwierząt kopalnych sprowadzono z wykopalisk tunezyjskich. Bohaterowie tego odkrycia nie żyli już, kiedy ogłoszono wiadomość o oszustwie, nie wiadomo więc, kto je popełnił.

Człowiek zrodził się wolny (a wszędzie jest w kajdanach), fr. Thorhme est ne librę, z Umowy społecznej, r. 1 (1762), J. J. Rousseau. Ilu ludzi, tyle zdań, łac. ąuot homines, totsententiae, ile głów, tyle opinii; parafraza z Satyr, 2, 1, 27, Horacego. Istota państwowa, gr. zDon politikón, Arystotelesowska (Polityka, 1, 1, 9) definicja człowieka, jako „zwierzęcia społecznego", istoty stworzonej z natury do życia w państwie. Por. Towarzystwo (Człowiek to...).

Każdy człowiek kłamcą z Biblii, Psalm 115, 11. Ludzie ludziom zgotowali ten los motto do zbioru opowiadań Medaliony (1946) Zofii Nałkowskiej o zbrodniach hitlerowców w Polsce w czasie okupacji nm. 1939-45.

Oto człowiek!, łac. Ecce homo!, w Biblii, Ew. wg Jana, 19, 5; słowa Piłata o Chrystusie; w plastyce nazwa wielu wizerunków cierpiącego Chrystusa w koronie cierniowej; np. obraz Rogiera van der Weyden (ok. 1450), Londyn, Nat. Gall.

Pamiętaj, że jesteś (tylko) człowiekiem, łac. hominem te memento, słowa, które powtarzał szeptem niewolnik stojący na wozie za zwycięskim wodzem, odbywającym triumf w starożytnym Rzymie. Spiżowy człowiek zob. Talos. Szary człowiek zob. Szary. Szukam człowieka, łac. hominem ąuaero, z Bajek, 3,19,9 (I w.), Fedrusa; o Ezopie; zob. też Diogenes (Latarnia).

To był człowiek!, ang. this was a man!, zob. Brutus M. I. („Ze wszystkich Rzymian..."). Wielki człowiek do małych interesów, zob. Wielki.

Właściwy człowiek na właściwym miejscu, ang. the right man in the right place, z przemówienia A. H. Layarda w bryt. Izbie Gmin (1855). Wszelki człowiek żyjący - marność z Biblii, Psalm 38, 6.

Podobne prace

Do góry