Ocena brak

CZĘSTOCHOWSKA MATKA BOŻA, Jasnogórska Matka Boża - ROZWÓJ KULTU

Autor /ttt123 Dodano /03.08.2012

Kult M.B.Cz. obejmuje wszelkie formy czci związanej z obrazem w jej sanktuarium; kształtuje je specyficzna duchowość wynikająca z tradycji rei. o zasięgu krajowym, przejawiająca się spontanicznie; oryginalną formą kultu jest peregrynacja kopii obrazu M.B.Cz. w parafiach, rodzinach i domach zakonnych.

A. DZIEJE — Kult M.B.Cz. pielęgnowali w końcu XIV w. fundatorzy klasztoru na Jasnej Górze oraz paulini; na jego wzrost w nast. pokoleniach wpłynęła 1430 restauracja obrazu i ozdobienie srebrnymi blachami i koronami na polecenie króla Władysława II Jagiełły oraz przeniesienie w uroczystej procesji z Krakowa do Częstochowy.

Za pierwszym anonimowym autorem dziejów obrazu 1474 (?), podkreślającym potęgę i łaskawość M.B.Cz. niosącej pomoc grzesznikom, J. Długosz pisał (LBen IX 123), że w obrazie objawia się „najdostojniejsza Królowa świata i nasza", a kronikarze klasztoru w Księdze cudów (pierwsze zdarzenie z 1402) nazywali ją Matką, Opiekunką i Pośredniczką Miłosierdzia;

dlatego prośby wiernych określano później jako „ucieczkę" do Matki Miłosierdzia (1617), Pocieszycielki (1646-1712), Najłaskawszej Patronki Miłosierdzia oraz Dziewicy Pocieszycielki Strapionych (1646) itp. Najczęściej używano tytułu Bogarodzica lub Bogarodzicielka; chorzy nazywali ją Uzdrowicielką (1705), Dobrodziejką Najdobrotliwszą (1712), Protektorką w beznadziejności (1724). Paulini w XVII w. podkreślali, że np. dzięki opiece M.B.Cz. klasztoru nie dotknęła zaraza (1622-23) ani pożar. Król Zygmunt II August polecił się M.B.Cz. i ofiarował złote berło, a 1648 także król Władysław IV Waza, przekazując 2 korony na jej obraz.

Pielgrzymki błagalne i dziękczynne w sprawach polit, i adm. w Polsce kronikarz G. Terecki uznał za świadectwo opieki M.B.Cz. nad narodem i sanktuarium (-» Częstochowska Matka Boża III); in. kronikarz podkreślił jej opiekę w czasie 4 oblężenia szwedz. (1705).

Tytuł M.B.Cz. jako królowej narodu, sięgający 2. poł. XIV w., sławił po raz pierwszy Grzegorz z Sambora, nazywając ją Królową Polski i Polaków; późniejsi autorzy, zwł. M. Lanckoroń-ski (rpsBOssol), Mikołaj z Wilkowiecka OSPĘ, P. Risinius (1523), H. Powodowski (1577) i A. Żymicjusz (1618), określali ją jedynie jako Patronkę, rzadziej jako Panią; Patronką nazwał ją bp krak. M. Szyszkowski; teol. uzasadnienie tytułu Królowej dał Sz. Starowolski (1640) i A. Gołdonowski (1642), który podkreślał też ponadnar. i ponadpaństw. zasięg oddziaływania sanktuarium M.B.Cz. (od 1430 pielgrzymowali tu Węgrzy, Morawianie, Czesi, Ślązacy, Saksończycy, Prusacy i Litwini).

Opieka M.B.Cz. nad narodem ujawniła się w licznych nawróceniach innowierców (np. w okresie działalności Gołdonowskiego ok. 3000), co przyczyniało się m.in. do rei. i etn. scalenia narodu.

W czasie oblężenia Jasnej Góry przez Szwedów (1655) w M. B.Cz. widziano główną rzeczniczkę działań obronnych i jej przypisywano zwycięstwo, co wpłynęło na utrwalenie przekonania ojej królewskości; przyczynił się do tego dwór król., szlachta i duchowieństwo. Zwyczajem stało się ofiarowywanie siebie M.B.Cz. i obieranie jej za patronkę i rzeczniczkę; tak ślubował król Michał Korybut Wiśniowiecki 7 XII 1669, nazywając siebie najniegodniejszym w służbie M.B.Cz. i prosząc, by kierowała jego życiem (-> niewolnictwo maryjne).

Królewskość M. B.Cz. propagowali autorzy dzieł o oblężeniu Jasnej Góry — S. Kobierzycki (Obsidio Clari Montis 1659), W. Odymalski (Oblężenie Jasnej Góry Częstochowskiej ok. 1673), kaznodzieja A. Nieszporkowicz (Analecta mensae regina lis 1681), poeta M. Kra-suski (Regina Poloniae 1686) oraz D. Chełstowski (Scrutinium vitae [...] Mariae seu elogia mariana 1710) i inni. Koronacja 8 IX 1717 koronami pap. przyczyniła się do ugruntowania przekonań o królewskości M.B.Cz.; akt oddania się złożył 1744 król August III; A. Kiedrzyński 1763 przedstawił przejawy kultu M.B.Cz., który wywarł jednoczący wpływ na naród, politykę, religię i spowodował, że konstytucja sejmowa z 1764 potwierdziła, iż Rzeczpospolita jest „do swej Najświętszej Królowej Maryi Panny w częstoch. obrazie cudami słynącej nabożna i jej protekcji w potrzebach doznawająca" (-* Królowa Polski).

W okresie zaborów akty niewolniczych ślubowań stały się niepopularne; zwracano się do M.B.Cz. z prośbą o odzyskanie wolności z jej pomocą, m.in. uczestnicy -* konfederacji barskiej szukali w twierdzy jasnogórskiej jej opieki aż do odparcia wroga (1771); na sejmie w Grodnie 1793 toczył się spór, czy pozostawić obraz w zaborze prus., czy przenieść go na teren wolnej Polski.

Cześć wobec M.B.Cz. uświadomiła zaborcom wyjątkową rolę sanktuarium jasnogórskiego i dlatego w ruchach organizowanych wokół Jasnej Góry dopatrywali się polit, akcji konspiracyjnej. Paulini propagowali kult MB Królowej w kazaniach, broszurach i ulotkach, np. druk Litanii loretańskiej (1863) i 2 podobnych z wezw. Regina Regni Poloniae lub 3--krotnym Regina Regni nostri.

Do kultu M.B.Cz. nawiązywali pisarze i poeci w kraju i za granicą (-> Częstochowska Matka Boża IV B). Nabożeństwo do M.B.Cz. związano z powstaniem styczniowym; ks. A. Je-łowicki powstańcom z 1863 zaprojektował godło przyszłej Polski z obrazem jasnogórskim w centralnie rozłożonym owalu; początkiem powstania miało być odsłonięcie pomnika A. Kordeckiego na wałach jasnogórskich; zaborcy określając M.B.Cz. jako Główną Rewolucjonistkę, skasowali paulinom po upadku powstania 10 konwentów i wprowadzili wojsko do jasnogórskiego klasztoru;

powstańcy szerzyli kult M.B.Cz. na wygnaniu, nazywając ją także Patronką Wygnaństwa Pol. lub Sybiraczką Pol.; do spopularyzowania kultu przyczynili się emigranci, szerząc go z okazji manifestacji rei.; występowali wtedy ze sztandarami nar., najczęściej z wizerunkiem M.B.Cz. i pod jej patronatem tworzyli organizacje pol. (np. 1887 w Stanach Zjedn. -» Zjednoczenie Polskie Rzymskokatolickie);

analog, funkcję w kraju pełniły ulotki o oblężeniu szwedz., a przede wszystkim druk. obrazki M.B.Cz. — Najśw. Patronki Naszej (bp B. Szymański). Ważną rolę w rozwoju kultu oraz budzeniu świadomości nar. spełniały uroczystości na Jasnej Górze, m.in. 1817 setna rocznica koronacji obrazu (120 000 wiernych), 1882 jubileusz 500-lecia sprowadzenia obrazu na Jasną Górę.

Wyrazem utwierdzania się kultu były w zaborach prus. i austr. bractwa M.B.Cz. (-> Częstochowska Matka Boża V) oraz erekcje kościołów i ołtarzy (-» Częstochowska Matka Boża II E); natomiast w zaborze ros. pod koniec XIX w. — liczne pielgrzymki na Jasną Górę, pieśni, upowszechnianie jej obrazów. Stolica Apost. pozwoliła 1904 na obchodzenie święta M.B.Cz. na Jasnej Górze, a 1910 na ponowną koronację obrazu, dla którego pap. Pius X ofiarował korony.

Po I wojnie świat, wzrosła liczba pielgrzymek, rozwinęły się nabożeństwa stanowe i kult liturg.; przedstawiciele władz państw, brali udział w głównych uroczystościach; wizerunek M.B.Cz. odbito na pol. monetach (1928) i zdobiono nim sztandary państw, itp.; nową formą czci stały się ślubowania bpów pol. (27 VH 1920), kobiet (1926), młodzieży akademickiej (1936), nauczycieli i mężów (1937), Kat. Stowarzyszenia Młodzieży Męskiej (1938). Również w ośrodkach polonijnych powstały liczne kościoły pod wezwaniem M.B.Cz.; jej imię umieszczano w hasłach i na sztandarach Akcji Kat. (1936), uznawano ją za „Patronkę pokoju i pogromicielkę zła".

W Niemczech już 1937 pojawiły się ataki przeciw kultowi M.B.Cz. (tygodnik „Arbeitsmann"), a nast. zniszczono wiele jej obrazów. W czasie okupacji hitlerowcy 4 IX 1939 zażądali od przeora N. Motylewskiego zdementowania opinii, jakoby zniszczyli Jasną Górę; gen. gubernator H. Frank odnotował w swoich pamiętnikach 2 HI 1940 m.in.: „[...] gdy wszystkie światła dla Polski zagasły, to wtedy zawsze jeszcze była Święta z Częstochowy i Kościół" (Dziennik Hansa Franka, Wwa 1956).

Po wyzwoleniu 1945 wzrost kultu M.B.Cz. przejawiał się w nasileniu pielgrzymek indywidualnych, głównie byłych więźniów i reemigrantów, którzy składali przed obrazem wota, oraz bpów pol., którzy 8 IX 1946 z inspiracji pap. Piusa XH poświęcili naród Niepokalanemu Sercu Maryi. Ślubowania składały także pojedyncze osoby i całe społeczności (jako pierwsi — paulini oraz współpracownicy prymasa Polski 25-26 VIII 1955);

pod patronatem M.B.Cz. kard. S. Wyszyński zainicjował Wielką Nowennę, w czasie której przeprowadzono społ. rachunek sumienia narodu w wyniku -> Jasnogórskich Ślubów Narodu (26 VIII 1956), nawiązujących do ślubowań króla Jana II Kazimierza; kopia obrazu częstoch. nawiedziła parafie, domy zak. i rodziny ( Częstochowska Matka Boża VI), a na Jasną Górę przybywały delegacje diec. i par. z okazji tzw. czynów dobroci za Kościół i Ojczyznę.

Aktu oddania się w niewolę Maryi dokonali bpi pol. w imieniu narodu oraz duchowieństwo 4IX 1961, paulini 1962, przełożeni zakonów męskich i żeńskich 1965 i in.; powtórzyli go bpi w dniu milenijnej uroczystości 3 V 1966, z okazji ukoronowania obrazu nowymi koronami, inicjując nową formę kultu M.B.Cz. jako Matki Kościoła.

 

Opis przeniesienia obrazu M.B.Cz. z Jerozolimy na Jasną Górę [ok. 1474], wyd. S. Szafraniec, ABMK 1 (1960) z. 2, 196-204; A. Żymicjusz, Skarbnica kościoła Jasnej Góry częstochowskiego, Kr 1618; A. Gołdonowski, Diva Claromontana seu imaginis eius origo, translatto, mir acula, Kr 1642; A. Kie-drzyński, Mensa nazarea [...] seu historia imaginis Divae Claromontanae, Cz 1763; E. Iwanowski, Matka Boża na Jasnej Górze Częstochowskiej Królowa Korony Polskiej, P 1852; W. Nowakowski, O cudownych obrazach w Polsce Przenajświętszej Matki Boskiej, Kr 1902; M. Jastrzębiec, W obronie czci Jasnogóry, Pz 1911; J. Kozłowska, Wojna rządu rosyjskiego z Matką Boską w powstaniu styczniowym, PP 143(1919) 234-245; M. Skrudlik, Królowa Korony Polskiej. Szkice z historii malarstwa i kultu Bogarodzicy w Polsce, Lw 1930; P. Kubicki, Bojownicy kaplani za sprawę Kościoła i Ojczyzny w latach 1861-1915, Sd 1936, I (passim); Wizerunek M.B.Cz. na sztandarach Akcji Katolickiej w Ameryce, PKat 74(1936) 770; B. Kubica, Koronacja obrazu M.B.Cz. w 1717, Cz 1937 (mpsArJG); Cuda i laski za przyczyną Najświętszej Maryi Panny Częstochowskiej, Cz 1938; A. Jędrzejewski, Jasna Góra, historia klasztoru i cudownego obrazu M.B.Cz., Cz 1946; S. Szafraniec, Królowa Polski Jasnogórska Maryja, Cz 1953 (mpsArJG); tenże, Święto M.B.Cz„ RBL 9 (1956) 205-208; S. Szafraniec, Z badań nad genezą tytułu NMP „Królowa Polski", RBL 10(1957)271-279; tenże. Królowa Narodu Polskiego, HD 26 (1957) 888-895; tenże, Jasna Góra. Studium z dziejów kultu M.B.Cz., SPM IV 9-66; Wotum króla Michala, ABMK 2(1961) 330-332; E. Jabłońska-Deptuła, Kult maryjny w Polsce XIX w.. Więź 6 (1963) z. 5, 43-51; S. Wyrwas, Dzieje kultu NMP Królowej Polski. Studium historyczno-liturgiczne, Lb 1967 (mpsBKUL); H. Czerwień, Sprawa obrazu M.B.Cz. na sejmie grodzieńskim, NP 31 (1969) 101-158; A.K. Zyskowska, Jasnogórskie mlracula w XV-XVI w., Lb 1969 (mpsBKUL); S. Litak, Z dziejów kultu M.B.Cz. w XVII-XVIII w., ZKCh 447-454; S. Świdziński, Die älteste Quelle zur legendären Geschichte des wundertätigen Bildes der Mutter Gottes von Jasna Góra tn Tschenstochau und Ihre kritische Beleuchtung, EphMar 26(1976) z. 4, 413-433; Jasna Góra, Tygodnik Powszechny 31(1977) nr 33,34,36,37; Jasna Góra Im Leben der Nation und der Kirche in Polen, Das katholische Leben in Polen 12(1977) z. 8-9, 7-19.

 

B. DUCHOWOŚĆ — Kult M.B.Cz. ma pewne cechy oryginalne, wynikające z charakteru czci -» Matki Bożej (II) i z pol. religijności ; uwidoczniają się one w osobistych przeżyciach pątników.
Pątnicy w sanktuarium na Jasnej Górze przeżywają obecność NMP, nie zwracając większej uwagi na artyst. wartości obrazu; są przeświadczeni, że ona rozumie, czuje i wie wszystko; wyrażenia „jej nic nie trzeba mówić", „wystarczy, że na mnie patrzy", ,jej wzrok przenika do dna duszy" świadczą o jej oddziaływaniu w jej wizerunku. O pomoc, błogosławieństwo i opiekę proszą rozpoczynający start życiowy — młodzież, młode małżeństwa i neoprezbiterzy (prymicje przed cudownym obrazem), a jubilaci dziękują za opiekę i proszą o wytrwanie.

Uznanie M.B.Cz. za Królowę Polski świadczy o ścisłym przymierzu MB z pol. wiernymi, religijności maryjnej z duchem narodu. Wota hołdownicze i dziękczynne grup społ., rodzin, stowarzyszeń i związków, młodzieży szkolnej, studentów, nauczycieli, prawników, lekarzy i najwyższych autorytetów państw, i kośc. są dowodem wiary w jej opiekę i ustawiczną pomoc dla narodu, w obronę przed zagrożeniami bytowymi („potop"), mor. i religijnymi. W przekonaniu katolików jest M.B.Cz. obrończynią najwyższych wartości nar., wiary nadprzyr., obyczajów chrzęść, ducha, kultury i języka ojczystego.

Skuteczność jej wstawiennictwa obejmuje wszystkie problemy i potrzeby ludzkie, o czym świadczą wota z napisami (Częstochowska Matka Boża II D); jako „pomoc i obronę" daną narodowi ukazują ją teksty liturg. (-»- Częstochowska Matka Boża H C), a najczęściej pieśni i poezja ku jej czci (-> Częstochowska Matka Boża IV). Kult ten obejmuje także oddanie się M.B.Cz. w duchu miłości apost. do braci, co wyraził akt milenijny bpów pol. z 3 V 1966; pobudza również do -» apostolatu i odpowiedzialności za Kościół.

M.B.Cz. oddziaływająca jako wychowawczyni w chrzęść kształtowaniu sumienia jednającego się z Bogiem ukazuje sakrament pokuty; obcokrajowców uderzają długie szeregi penitentów przy konfesjonałach.

M.B.Cz. odbiera cześć także jako Matka Kościoła, pogłębiająca przywiązanie, uwrażliwiająca na jego sprawy, budząca świadomość odpowiedzialności za Kościół oraz umacniająca wierność wobec niego. W jej sanktuarium Kościół pol. skupia swe prace i modły, programowania i ogólnopol. obchody rei., ogólnokrajowe modlitwy za Kościół, modlitewne „czuwania soborowe"; z nim też Konferencja Episkopatu Polski związała pomocników Maryi Matki Kościoła (-» pomocnicy maryjni), wyznaczając 26 VIII jako ich święto patronalne.

Kult maryjny w sanktuarium M.B.Cz. ma też charakter eklezjalny, jednocząc wiernych z Kościołem lokalnym i Kościołem powsz. (z duszpasterzami, bpami i z papieżem) poprzez pielgrzymki ogólnokrajowe, zjazdy i kursy duszpast., rekolekcje i dni skupienia; akcentuje obowiązek miłości społ. oraz zgody i jedności braterskiej (Maryja — wspólna matka rodziny, wzór służby i wezwanie do zgody społ.); jednoczy duszpasterzy sanktuariów maryjnych w Polsce, którzy przybywają tu w celu usprawnienia duszpasterstwa maryjnego.

 

A. Kordecki, Nova Glgantomachia, contra sacrom imaginent Deiparae [...] per Suecos et alios haereticos excitata [...] AD 1655, Kr 1657; J. Bukowski, Jasna Góra. Dzieje cudownego obrazu Bogarodzicy w Częstochowie, Kr 1894; A. Łaziński, Cuda i laski zdziałane za przyczyną NMP Częstochowskiej, Cz 1930.19381; M. Skrudlik, Królowa Korony Polskiej. Szkice z historii malarstwa i kultu Bogarodzicy w Polsce, Lw 1930; tenże. Cudowny obraz M.B.Cz., Cz 1934; L. Frąś, Ks. Augustyn Kordecki, Wł 1938; tenże, M.B.Cz. Królowa Polski, Cz 1939; K. Raczyński, Cudowny obraz Matki Boskiej na Jasnej Górze w Częstochowie, Cz 1948; Pius XII, Ad Archiepiscopos, episcopos locorumąue ordinarios Poloniae pacem et communlonem cum Apostolica Sede habentes, AAS 43 (1951) 775-778; M. Winowska, Le culte mariai en Pologne, MarMan IV 685-709; S. Szafraniec, Jasna Góra. Studium z dziejów kultu M.B.Cz., SPM IV 9-67; Cz. Deptuła, Z zagadnień historii kultu maryjnego w Polsce, AK 60 (1960) 392-419; F. Bracha, Zarys historii mariologii polskiej, w: Gratia plena, Pz 1965, 457-486; A. Krupa, Teologia oddania się Maryi w macierzyńską niewolę miłości, RTK 16 (1969) z. 2, 63-113; A. Krynicki, Uczestnictwo młodzieży w pielgrzymce warszawskiej 1968, Lb 1970 (mpsBKUL); B. Pylak, Maryjno--duszpasterskie Inicjatywy księdza Prymasa, ZNKUL 14(1971) z. 1, 59-62; Biskupi polscy wzywają wiernych do pomagania Matce Kościoła, 10 II 1972, GWK 14(1972) 101-105; B. Pylak, Ruch pomocników Maryi, Matki Kościoła i jego eklezjologiczny fundament, ZNKUL 17(1974) z. 3, 89-90; M. Załecki, Theology of a Marłam Shrine Our Lady of Częstochowa, Dayton 1975 (mps ArJG).

 

C. LITURGIA — Cześć oddawaną M.B.Cz. wiązano ze świętami maryjnymi Kościoła powszechnego.

Na główne święta MB wystarano się o przywileje odpustowe: 1429 na uroczystości Narodzenia, Oczyszczenia i Wniebowzięcia, 1442 — Nawiedzenia i Niepokalanego Poczęcia, 1463 — Ofiarowania NMP; nuncjusz G. Laudo zezwolił 1463 na uroczyste msze z wystawieniem Najśw. Sakramentu i procesją w monstrancji podczas 14 uroczystości w roku, w większości odpustowych.

Przed obrazem M.B.Cz. codziennie odprawiano uroczystą mszę śpiewaną o MB. Kongregacja Obrzędów zezwoliła 1625 na odprawianie mszy o wniebowzięciu NMP w sobotę. W przekonaniu, że kult obrazu M.B.Cz. powinien znaleźć swój szczytowy wyraz w odrębnym liturg. obchodzie, paulini podjęli 1638 starania o ustanowienie święta Złożenia Obrazu na Jasnej Górze i obdarzenia odpustami (M. Ruszkowski, sekretarz król., ułożył specjalne oficjum).

Po obronie Jasnej Góry paulini wystąpili 1656 z prośbą o zatwierdzenie święta Dziękczynienia NMP Częstoch. na dzień 30 X3I z własnym oficjum godzin kan. i formularzem mszalnym. Kongregacja Obrzędów, mimo poparcia króla Jana II Kazimierza, zezwoliła jedynie (11 VI 1658) na mszę wotywną z Gloria i Credo (wg G. Wałeckiego odprawiano ją jeszcze 1796, a dziękczynienie to wyrażano do 1913 modlitwą Deus cuius misertcordiae non est numerus na mszach w święto Jana Apostoła 27 XII). Starania 1723 o zatwierdzenie oficjum godzin kan. o Koronacji Cudownego Obrazu M.B.Cz. okazały się bezskuteczne.

Dopiero pap. Pius X zatwierdził 13 IV 1904 dla Jasnej Góry i diecezji włocł. święto M.B.Cz. (Jasnogórskiej) I klasy z oktawą na środę po 24 VIII, gdyż w tym dniu (1384) obraz miał być złożony na Jasnej Górze (oficjum i formularz mszalny ze święta Wniebowzięcia NMP z VI lekcją własną); obchodzono je 29 VLÜ 1906 po raz pierwszy;

1931 pap. Pius XI ustalił 26 VIII jako dzień obchodu święta oraz zatwierdził oficjum Ego mater pulchrae dilectionis i formularz mszalny Fundamenta eius, wg którego w kaplicy cudownego obrazu od 1932 odprawia się wotywę codziennie z Gloria oraz Credo przed obrazem M.B.Cz.

W pol. diecezjach święto M.B.Cz. wprowadzano stopniowo — 1910 w diec. krakowskiej, płoc. i warsz. (z różną datą i w 3 różnych klasach), 1915 w archidiecezji pozn. i gnieźn., a później w dalszych 9 diec. (por. Officia propria dioecesium Poloniae, Rb 1938); nie obchodzono zaś w 7 diec. (chełmińskiej, katów., lwowskiej, łuckiej, przem., tarn, i wil.); 1954 wprowadzono je w diec. chełmińskiej, a 26 X 1956 w pozostałych diec. jako święto I klasy (WWD 11 (1956) z. 4, 4); z nar. akcentem święto obchodzą środowiska polonijne, paulini zaś jako uroczystość patronalną we wszystkich klasztorach. Wotywę o M.B.Cz. odprawiano na rozpoczęcie każdego roku Wielkiej Nowenny (I niedziela maja), a w parafiach podczas peregrynacji i tzw. czuwań soborowych.

Formularz mszalny i oficjum opracowali generał P. Markiewicz i K. Recentti na podstawie materiałów przygotowanych przez o. E. Rejmana, ukazując specyficzny sposób oddziaływania MB w jej sanktuarium. Dla niektórych tekstów liturg. stworzono opracowania muz. (Częstochowska Matka Boża IV A 5).

W 1813 w soborze Kazańskim w Petersburgu umieszczono kopię obrazu M.B.Cz.; prawdopodobnie wówczas w liturg. kalendarzu ros. Kościoła prawosł. wprowadzono 6 III jako święto ikony M.B.Cz. ; obchodzi się je uroczyście również w pol. Kościele prawosł. oraz w Kościele unickim.

 

ArJG; G. Wałecki, Posiłek zbawienny, czyli wiadomośt o obrazie Maryi Częstochowskiej, Cz 1796, 58; Czenstochowskaja czudotwornaja ikona Bogoro-dicy, Wl 1881; Święto M.B.Cz. I klasy obchodzone uroczyście dnia 29 sierpnia 1906 r. na Jasnej Górze, Dzwonek Częstochowski 6(1906) z. 3, 96-101; Ordo divini officii recitandi sacrique peragendi pro clero saeculari dioecesis craco-viensis, Kr 1910; Ordo divini officii ad usum dioecesis plocensis, PI 1910, 50; Ordo divini officii recitandi sacrique peragendi ad usum aimae Ecclesiae metropolitarnie et archidioecests varsaviensis, Wwa 1910, 60; Sacra Rituum Con-gregatione concessionis et approbations officii et missae proprlae in festo BMV Claromontanae, R 1932; P. Sczaniecki, Fundamenta eius [...], RBL 9(1957) 209-215; S. Szafraniec, Święto M.B.Cz., RBL 9 (1957) 205-208; S. Zdanowicz, Święta maryjne u różnych narodów (1914-1960), SW 1(1964) 341-343; S. Wyrwas, Dzieje kultu Najświętszej Maryi Panny Królowej Polskiej. Studium hisloryczno-liturgiczne, Lb 1967 (mpsBKUL); tenże, Dzieje kultu NMP Królowej Polski. Studium historyczne, w: Studia z dziejów liturgii w Polsce, Lb 1976, II 403-462.

 

D. WOTA — Wg Księgi cudów wota błagalne lub dziękczynne ofiarowywano głównie w intencji spraw doczesnych, m.in. powrotu do zdrowia, uproszenia sobie potomstwa, obrony przed klęskami żywiołowymi, wojnami i niepowodzeniami gosp. (np. wota ze zwierzętami); rzadziej składano je w intencji uzyskania wiecznej szczęśliwości zmarłych, co unaoczniano czasem trumienkami przedstawianymi na plakietkach.

Wota na obrazie M.B.Cz. umieszczano zapewne już w XV w.; J. Długosz w ozdobach ze srebra, złota i szlachetnych kamieni (złupionych 1430) upatrywał świadectwo wdzięczności wiernych; niektóre z późnogot. klejnotów należą do wystroju 2 sukienek obrazu (diamentowej i rubinowej).

Dużą liczbę wotów zawieszonych w kaplicy stwierdził 1593 podczas wizytacji kard. J. Radziwiłł.
Wotantami byli przedstawiciele różnych warstw społecznych. Na pocz. XVI w. była w kaplicy czerwona czapka tur. jako wotum żołnierza węg. za pokonanie Turków;

1523 na święto Oczyszczenia NMP przyniósł dary M. Podmaniecki z Węgier; polichromowane przez S. Samostrzelnika wotum woskowe złożył 1535 bp P. Tomicki. O tabliczkach wotywnych (votiva tabella) informują opisy łask z 1527,1528 i lat późniejszych; wymieniane są też wota srebrne, np. 1572 „srebrna twarz" za wyleczenie wrzodu na twarzy, a 1610 odlane w srebrze portrety córek oddanych do klasztoru (oraz ich włosy), kamień oprawiony w złoto jako wotum za ustąpienie kamicy.

Z 1618 pochodzi tabliczka srebrna ze sceną zwiastowania. Król Władysław IV złożył 1635 blachę złotą, 1638 łańcuch złoty wysadzany brylantami, a 1648 blachę srebrną, a królowa Maria Ludwika naszyjnik brylantowy, własny portret w srebrnej blasze, ornat i antependium do ołtarza M.B.Cz. Król Michał Korybut Wiśniowiecki złożył 1669 duże serce z własnoręcznym tekstem ślubowania król., a Jan III Sobieski (jako hetman) srebrną lampę; cennym wotum jest złota, ozdobiona drogimi kamieniami i perłami monstrancja z 1672, sprawiona na pamiątkę oswobodzenia Polski od najazdu szwedzkiego; wg inwentarza z 1685 w skarbcu były m.in. blachy złote od abpa gnieźn.

W. Leszczyńskiego, wojewody krak. A.M. Lubomirskiego, hetmana litew. M.K. Paca, królowej Marii Kazimiery Sobieskiej; z 1695 srebrny gołąbek ozdobiony diamentami, z 1696 pozłacana statua.

Pielgrzymi warsz. 1711 obwiesili ołtarz M.B.Cz. srebrnymi wotami; z tego czasu pochodzi duża srebrna tablica trybowana — dar Warszawy (ofiarowana za zachowanie od zarazy) oraz wotum z Bochni; w XVIII w. złożyli wota mieszkańcy Kalisza, Kielc, Krotoszyna, Raciborza, Wieliczki, Kłomnic i in. Darem królewicza K. Sobieskiego z 1709 jest hebanowy ołtarzyk (data 1624), ozdobiony srebrnymi plakietkami;

od królowej Marii Józefy, żony Augusta III, pochodzi malowidło (na blasze) przedstawiające króla z rodziną przed wizerunkiem M.B.Cz. (1744), a od jego córki obraz (1753); nadto król August III ofiarował złotą nogę; nierzadko trafiają się tablice ze srebra (np. wotum bpa krak. K.I. Sołtyka z 1773, sygn. ML). Wg inwentarza 1784 w skarbcu było 560 wotów metalowych, a 1815 w kaplicy 403 (oprócz nich sznury korali i pereł, biżuteria srebrna, złota i in.).

Stare egzemplarze wotów metalowych przetapiano już w 2. poł. XVI w. na kielichy, ampułki itp.; podobnie postępowano z woskowymi. Zakaz przetapiania (woskowych przynajmniej przez 1 rok) wydał 1585 apost. wizytator ks. S. Reszka. Dużo metalowych wotów przetopiono w XVIII w. (zwł. 1725-75), a 1812 i 1831 władze państw, zabrały je do mennicy (1831 oddano 315, w tym 112 dawnych egzemplarzy).

W ikonografii tabliczek częstym motywem są ryte lub trybowane wizerunki M.B.Cz. i świętych, nierzadko skomponowane ze scenami pielgrzymek (wotum Pleszewa z 1752 i pielgrzymki krak. z 1819), widokami miast (np. wotum Lwowa z 1. poł. XVIII w., sygn. EP), pojedynczych domów i pałaców czy kościołów, konnych rycerzy (np. wotum regimentarza czernihow-skiego J. Łopuskiego z 1770), a nawet pól bitewnych (np. trybowana w srebrze tablica z 1650 ofiarowana przez J. Chrepto-wicza za szczęśliwy powrót z niewoli), klęczących wotantów z rękami złożonymi do modlitwy lub uniesionymi w górę (np. małżeństwa z dziećmi — wotum Bisestów z 1747), czasem w kilkunastoosobowych grupach. Niektóre z tablic przypominają malowane ołtarzowe obrazy wotywne lub epitafijne (np. wotum U. i P. Esterházych von Galántha z 1670).

W tematyce tabliczek sceny adoracji łączone są nieraz z wyobrażeniami (występującymi kiedy indziej samodzielnie) różnych intencji, np. ręce, nogi, oczy, dzieci w powijakach (owalne wotum klęczącej niewiasty z 1712) itp., co ułatwia określenie treści ofiary, lub wygrawerowanymi na blachach napisami i tekstami modlitw (tzw. supliki) wierszem albo prozą. Wota bogatszych ofiarodawców, zdobione złotem i drogocennymi kamieniami, wyróżniały się bardziej oryginalnym ujęciem (np. znane z opisu wotum kanonika warsz. M. Krassowskiego z XVIII w.).

Większą okazałością odznaczają się także niektóre wota zbiorowe (np. Warszawy z 1711, Koźmina z 1726, Żywca z 1817). Z masowej produkcji pochodzą w zasadzie wota uboższych ofiarodawców (w imieniu niektórych dostarczał je do klasztoru na pocz. XVIII w. złotnik Ł. Łozowski).

W XIX w. nadal napływały wota metalowe (np. tabliczki przedstawiające kobiety z dziećmi na rękach), biżuteria i in., od poł. stulecia liczniejsze o ubogiej wartości artyst. i zawężonej tematyce, produkowane fabrycznie (często gorejące serca
Oraz części Ciała ludzkiego).

W XX w. wzrosła liczba wotów i podniosła się ich wartość artyst.; 1900-30 złożono 2900 sztuk, 1941-50- 3809, a 1956-76 — 17 661, nie licząc tarcz szkolnych, odznak harcerskich, małych ryngrafów, łańcuszków, woreczków ze zbożem, obrazów ze słomy, list z czynami dobroci w kształcie serc, albumów z wpisami hołdowniczymi itp., których nie rejestrowano.

Egzemplarzami bardziej typowymi są metalowe i plastykowe ryngrafy, serca, różańce, medaliki, krzyżyki, obrączki małż., zegarki, a także kielichy, monstrancje, lichtarze, sztandary, mundury i czapki wojskowe, biżuteria, monety, odznaczenia państw, i kościelne.

Do ciekawszych należą np. miniatura szabli ppłk. P. Rubow-skiego, ocalonego w wojnie ros.-jap. (1904-05), pióro H. Sienkiewicza (1910), urna z ziemią z pól bitew powstania wlkp. (1918--19), król. berło i jabłko — dar kobiet pol. (1926), złoty ryngraf akademików (1936), ryngraf 72 pułku piechoty z Radomia (1918--39). Wota zbiorowe pochodzą też od różnych związków i zrzeszeń, m.in. od Tow. Wzajemnej Pomocy Pracowników Tramwajowych w Poznaniu, Związku Chrześcijańsko-Katolickiego Piekarzy Pol., Pol. Czerwonego Krzyża.

Po II wojnie świat, przeważały wota byłych więźniów, zwł. z niem. obozów koncentr.; są to m.in. pierścionek i medalik za uwolnienie z więzienia (1941), złota bransoleta za powrót syna z niewoli (1942), medalik za ocalenie w czasie powstania warsz. (1944), krzyżyk za powrót do domu (1945), wykonany w obozie w Oświęcimiu, bransoleta za ocalenie i powrót z Oświęcimia (1945), medal za ocalenie podczas bombardowania (1941,1944), drewniana monstrancja, drut kolczasty i kilka różańców z chleba z obozów koncentr., obozowa hostiarka Z. Kossak-Szczuckiej, 5 urn z prochami pomordowanych w Warszawie, Oświęcimiu, Majdanku, Gusen i poległych pod Monte Cassino, liturg. naczynia z Pawiaka, Oświęcimia i Azji, ocalony ryngraf, przed którym odprawiano nabożeństwa w Ravens-brück, miniaturowy modlitewnik R. Koperskiego, rotmistrza 16 pułku ułanów, skrzypce inż. J. Gacaka za uratowanie życia, ryngraf gen. W. Sikorskiego, zegarek i order gen. J. Hallera, ordery bpa T.F. Kubiny.

Od lat 50-ych wzmogło się składanie wotów zbiorowych; np. tablica z wyobrażeniem MB czuwającej nad seminarium duch. w Poznaniu, złożona przez prof, i alumnów (1951), tablica od zak. i zgrom, żeńskich w Polsce (1954), plakieta kard. S. Wyszyńskiego za opiekę i powrót do Warszawy (1953-56), plakieta bpów, duchowieństwa, zakonów i wiernych archidiecezji warsz. w intencji Soboru Wat. II (1964); symboliczne krzyże brzozowe pieszej pielgrzymki pozn. (1954), krak. z kościoła Redemptorystów (1954), z Piotrkowa Trybunalskiego (1954) i warsz. (1962); tablica z herbami miast kwater kleryków-żołnierzy (1970), wiersz o M.B.Cz. H. Belloca (1962), ponadto figury MB del Pilar abpa Saragossy (1965) i MB Monserrate pielgrzymów z Barcelony (1971); złożono także fragment przypalonej belki z okazji częściowego uratowania od pożaru katedry łódzkiej (1971).

Odrębny zbiór stanowią ordery, krzyże zasługi oraz odznaki, szczególnie Virtuti Militari, Order Orła Białego, Order Odrodzenia Polski, odznaki za zasługi w rozwoju miast, Order XXX-lecia PRL ofiarowany w dniu nadania (22 VII 1974) i liczne odznaki zagr., np. Order Kawalerów Maltańskich, Czerwonej Gwiazdy, Matki Bohaterki i in. Ciekawym zbiorem są fragmenty twórczości składane przez kompozytorów, pisarzy, poetów i artystów sztuk plastycznych.

Liczne wota związane są z pielgrzymkami, rocznicami, uroczystościami ; z pielgrzymkami stanowymi i cechowymi — tablice herbowe miast, cechów itp. korporacji; z soborem — krzyże diec, drewniane o prostych formach (np. warsz., pozn., łódzkiej, a wrocł. i przem. z nazwami parafii), metalowe — cięte, kute, wytłaczane (np. krak., gorzowskiej, częstoch.), wmontowane w bryłę węgla (np. katów.), z kawałka soli z kapliczką i stojącym orłem (np. z kościoła Reformatów w Wieliczce), świece i księgi czuwań soborowych; z Milenium — krajowe i zagr. tablice diec. i pap., różańce (np. bursztynowy od studentów z Sopotu), medale oraz paramenty liturg.; z peregrynacją obrazu M.B.Cz. — medale pamiątkowe (np. diecezji przem. 1970-71); z reaktywizacją diecezji pol. — tablice z diecezji warm., gorzowskiej, koszalińsko-kołobrzeskiej, szczecińsko-kamieńskiej i gdańskiej (1973).

 

ArJG; A. Nieszporkowicz, Analecta mensae reginalis, seu historia imaginis Hodigitriae Dime Virginis Claromontanae Mariae, Kr 1681; Długosz HP IV (passim); W.S. Turczyński, Przewodnik po skarbcu jasnogórskim, Cz 1926; S. Szafraniec, Jasna Góra. Studium z dziejów kultu M.B.Cz., SPM IV 9-67; Opis przeniesienia obrazu M.B.Cz. z Jerozolimy na Jasną Górę [ok. 1474], wyd. S. Szafraniec, ABMK 1 (1960) z. 2, 196-204; S. Szafraniec, Wotum króla Michala, ABMK 2 (1961) 330-332; J. Olędzki, Wota srebrne. PSL 21 (1967) z. 2, 67-92; tenże, Wota woskowe i srebrne w wiejskiej obrzędowości religijnej. Rocznik Socjologii Wsi 8(1968) 171-188; A.K. Zyskowska, Jasnogórskie miracula w XV-XVI w., Lb 1969 (mpsBKUL); E. Smulikowska, Ozdoby obrazu M.B.Cz. jako zespól zabytkowy, RHS 10 (1974) 179-221 ; A. Jaśkiewicz, Częstochowski ośrodek złotnictwa dewocyjnego, w: Materiały II Sesji Jasnogórskie], Cz 1973 (mpsArJG).

 

E. KOPIE, OŁTARZE, KOŚCIOŁY — Nie zdołano określić czasu powstania kilku kopii obrazu M.B.Cz. w Polsce, na Rusi i Węgrzech (np. obrazu w Mochowie k. Głogówka, ofiarowanego wg tradycji przez księcia Władysława Opołczyka 1388, i w Sokalu, datowanego 1392); za bardziej prawdopodobny przyjmuje się pogląd, że w 1. poł. XV w. powstały kopie ołtarzowe w Uhno-wie (k. Rawy Ruskiej 1453 ?), Krakowie (kościół św. Marka), Brdowie (k. Koła), Głuchowie (k. Skierniewic), Starej Wsi (obecnie w granicach Raciborza), w 1678 w Ułaszkowcach (k. Czort-kowa), Zamarłem (k. Chojnic) i w Sopronbánfalva (obecnie w obrębie Sopron na Węgrzech).

1. W Polsce — W XVI w. ufundowano kilkanaście ołtarzy, m.in. w Błennej (k. Włocławka), Gietrzwałdzie (k. Olsztyna), Jazłowcu (k. Buczacza), Kołomyi, Okulicach (k. Bochni), Oporowie (k. Kutna), Topolnie (k. Świecia), Zembrzycach (k. Suchej Beskidzkiej), Zgłowiączce (k. Włocławka) i w Krakowie (kościół Mariacki).

Postać M.B.Cz. wyobrażano w wielu pracach malarskich sztalugowych, rytowanych i dekoracyjnych (freskach). Rytownik rzym. Giacomo Lauro 1600 i 1622 rytował kopie obrazu M.B.Cz. i wysyłał je znaczniejszym osobistościom w Polsce, m.in. bpowi M. Szyszkowskiemu, który na synodzie krak. 1621 polecił za wzór ikonograficzny wizerunek częstoch. Jako typ najbardziej obyczajny i skromny"; powstało wtedy ponad 120 obrazów dla pol. kościołów.

W późniejszych latach, kiedy modelami Madonny bywały osoby bliskie artystom, polecenia Szyszkowskiego przypominali A. Nieszporkowicz (1681), bp K.K. Brzostowski (1710) i A. Kierśnicki SJ (1717); dzięki temu kopie obrazu M.B.Cz. górowały nad innymi; np. bp siedi. B. Szymański 1861 rozesłał litografie wszystkim rodzinom na Podlasiu, a o. E. Rej man 1903 wydrukował ich 10000 oraz zamówił u J. Chełmońskiego 2 kopie olejne, które powielano w drukarni.

Wizerunek M.B.Cz. umieszczano w ołtarzach, w kompozycjach malarskich, scenach witrażowych, na szatach liturg., obrazach feretronowych, rzeźbach ołtarzowych itp. Litograficzną kopię otrzymali 1965 wszyscy ojcowie Soboru Wat. II. Ołtarze i wiszące obrazy M.B.Cz., spełniające nierzadko rolę ołtarzy w katedrach i kościołach, są najstarszą formą jej kultu w Polsce; w archidiec. wrocławskiej jest ich 99, w pozn. 25, w diec. tarnowskiej 22, w łódzkiej 19, we włocławskiej 15. W większości cerkwi prawosł. i unickich w Polsce znajdują się kopie obrazu M.B.Cz., m.in. w soborze św. Marii Magdaleny w Warszawie, gdzie umieszczono ją przy ikonostasie.

Najstarsze kościoły M.B.Cz. powstały w końcu XIX w. w diecezji tarn. (Chotowa k. Dębicy 1892), włocł. (Ksawerów k. Łodzi 1893), krak., lubel., później częstoch., kiel. i siedi.; po II wojnie świat, w diec. gorzowskiej, warm., opolskiej i wrocł. ponad 122 kościoły poprotest. dedykowano M.B.Cz.; w pozostałych diec. powstawały kościoły pod tym wezw. w czasie peregrynacji obrazu (Częstochowska Matka Boża VI).

Istnieje ogółem ok. 270 kościołów i kaplic pubi, pod wezw. M.B.Cz.: 33 w archidiec. wrocławskiej, 27 w diec. gorzowskiej, 24 w kiel., 21 w szczecińsko-kamieńskiej, po 17 w warm, i koszalińsko--kołobrzeskiej, 16 w lubel., 15 w warsz., 14 w krak., 13 w tarn., po 9 w opolskiej, pozn. i włocł., 7 w sand., po 6 w częstoch., katów., łomżyńskiej, łódzkiej, przem. i siedi., po 4 w gdańskiej i gnieźn., 3 w Białymstoku, 2 w płockiej, po 1 w chełmińskiej i Drohiczynie. W kościołach pod in. wezw. wprowadzono liczne odpusty ku czci M.B.Cz., np. 12 w diecezji lubel., 9 w archidiec. warszawskiej, po 6 w diec. łomżyńskiej i włocł., 4 w warm., 3 w sand., po 2 w płoc. i siedleckiej.

2. Poza granicami kraju — Pierwsze obrazy i ołtarze M.B.Cz. instalowali paulini w swoich kościołach; po powstaniu listopadowym i styczniowym Polacy emigrowali z obrazem M. B.Cz. do in. krajów Europy, do Ameryki i Australii; wokół prowizorycznych kaplic tworzyli pol. osiedla o nazwie Częstochowa, Jasna Góra, Panna Maria i in.; obraz umieszczali w miejscowym kościele, a później we własnych świątyniach; misjonarze zabierali obraz M.B.Cz. do Afryki, gdzie tubylcy (wyznawcy religii rodzimych i innowiercy) przyjmowali go życzliwie, a z racji śniadej karnacji twarzy Maryi nazywali ją swą Panią; w wyniku obchodów milenijnych wizerunek M.B.Cz. umieszczano prawie w każdym polonijnym kościele i domu.

W Europie pierwsze obrazy i ołtarze M.B.Cz. czczono już w XV w. na Węgrzech, w XVI w. w Czechach i Słowacji (obecnie 10 ołtarzy i 1 kaplica), w 2. poł. XVII w. na Kahlenbergu (w Austrii obecnie 5 ołtarzy) i w Turcji (obecnie 4 ołtarze) oraz w Niemczech (obecnie w NRD i RFN ponad 15 ołtarzy) i Rosji (m.in. w kościele św. Katarzyny w Petersburgu); kult ten nieraz łączono z kultem MB Zbaraskiej.

W związku z pol. emigracją polit, i zarobkową w XIX-XX w. oraz z powstawaniem ośrodków polonijnych wznoszono ołtarze M.B.Cz.; 1976 było ich we Francji 56, w Anglii 28, Szkocji 12, Szwecji 6, Belgii 3, Danii i Hiszpanii po 2, w Holandii i Szwajcarii po 1 ; w Rzymie jest 15 ołtarzy, a w Jugosławii 4; pomnik M.B.Cz. wystawiono 1954 w Bredzie (Holandia). Wzniesiono również kościoły M. B.Cz., których 1976 było w Anglii 15, we Francji 5, w RFN i w Turcji po 2 (m.in. w -»• Adampolu), we Włoszech 1, oraz kaplice w Szkocji (4), Szwajcarii (1) i w bazylice św. Piotra na Watykanie.

W Ameryce Pn. pierwszy kościół M.B.Cz. powstał 1874 w Stanach Zjedn., w Blossburgu (Pensylwania), 1905 kościół nawiązujący architekturą do kaplicy Jasnogórskiej wystawił ks. Jan Suchoń w Eynon (Pensylwania), 1956 zaś sanktuarium, zw. Częstochową amer., zbudowano w Doylestown (Pensylwania), które od 1960 wydaje miesięcznik „Jasna Góra" (red. M. Zembrzuski); łącznie w 26 diec. jest 27 kościołów M.B.Cz. oraz liczne kaplice i ołtarze. W Kanadzie jest kilka kościołów pod tym wezwaniem wraz z sanktuarium w London (Ontario) oraz kilka ołtarzy (m.in. w katedrze w Nottingham, a także w kościele Kaszubów w Wilnie k. Renfrew, koronowany 1975).

W Ameryce Łac. wzniesiono 11 kościołów (5 w Argentynie, 4 w Brazylii, po 1 w Meksyku i Paragwaju) i 105 ołtarzy (w tym 100 w Meksyku). W Australii są 2 kościoły (Marayong i Melbourne) i 9 ołtarzy, w Azji 1 kaplica i 1 ołtarz w Indiach oraz 3 rzeźby ołtarzowe w Jerozolimie, a w Afryce 3 kościoły, 1 kaplica i 4 ołtarze.

 

A. Kiedrzyński, Mensa nazarea [...] seu historia imaginis Divae Ctaro-montanae, Cz 1763; S. Barącz, Cudowne obrazy Matki Najświętszej w Polsce, Lw 1891 ; W. Nowakowski, O cudownych obrazach Przenajświętszej MB, Kr 1902; B. Laus, Cześć Matki Boskiej na Litwie, w: Księga pamiątkowa mariańska, Lw 1905, I 141-180; Kościół M.B.Cz. w Londynie, Sodalis Marianus 5 (1907) 259-260; J. Fijalek, Materiały do stosunków księgarza i rysownika rzymskiego Jakóba Lauro z Polakami w początkach XVII wieku, PKHS IV, Kr 1930, s. XLII-XLVI; M. Skrudlik, Królowa Korony Polskiej. Szkice z historii malarstwa i kultu Bogarodzicy w Polsce, Lw 1930; W sprawie cudownych obrazów, Cz 1936; Brückner ES II 22-27; P. Burzak, Sprawozdanie z trzymiesięcznej pracy misyjnej w Rio Grande de Sul, DPZG 4(1953) 43-45; Slovenské ludové umenie. Výtvarný přejav z diel. Keramika, rezba, mal'ba, Bratislava 1953; W. Tomkiewicz, Uchwala synodu krakowskiego z 1621 roku o malarstwie sakralnym. Sztuka i Krytyka 8 (1957) z. 2, 174-184; S.A. Korwin-Pawtowski, Stosunki Polski z Ziemią Świętą, Wwa 1959; J. Swastek, Jeszcze o obrazach częstochowskich w Ameryce, Sodalis Polonia 38 (1958) 114-116; J. Gawlina, O kult M.B.Cz. na emigracji, DPZG 11 (1960) 308-309; W. Malej, Regina Poloniae maiestas in iconibus obsérvala, Mar 23 (1961) 308-323; R. Reinfuss, Malarstwo ludowe, Kr 1962 (passim); F. Chwedoruk, Kult maryjny w diecezji podlaskiej, WDP 35 (1966) 212-217; A. Jaśkiewicz, Artyści Częstochowy w drugiej polowie XIX i na początku XX w.. Rocznik Muzeum w Częstochowie 2 (1966) 143-173; J. Erdman, Częstochowa Made in Pennsylvania, Ameryka 9(1967) z. 12,1-6; S. Wyrwas, Dzieje kultu NMP Królowej Polski. Studium historyczno-litur-giczne, Lb 1967 (mpsBKUL); F. Kotula, O starym domu Czarnej Madonny (w Uherskim Brodzie), NP 33(1970) 125-141; J. Reychman, Dzieje duszpasterstwa polskiego nad Bosforem, NP 33 (1970) 167-189; K. Czajka, Obraz MB Raciborskiej i jego kult, WUDO 29 (1974) 220-222; W. Urban, Kult M.B.Cz. w archidiecezji wrocławskiej, WWK 29 (1974) 251-261 ; W. Szulist. Kanadyjscy Kaszubi, Więź 20 (1977) z. 2, 150-153.

Podobne prace

Do góry