Ocena brak

CZĘSTOCHOWA

Autor /ttt123 Dodano /03.08.2012

Miasto, sanktuarium maryjne, siedziba bpa diecezji częstochowskiej i ośrodek wydawniczy.

I. MIASTO — Pierwsza wiadomość o wsi Cz., będącej własnością książęcą, pochodzi z 1220; miastem nazwana została Cz. w dokumencie z 1377. Dzięki opiece króla Zygmunta I Starego i starosty olsztyńskiego (Olsztyn, wieś k. Cz.) Mikołaja Szy-dłowieckiego w końcu XV i w 1. poł. XVI w. nastąpił gosp. rozwój miasta.
Akta wizytacji kard. J. Radziwiłła wspominają o funkcjonowaniu w Cz. szkoły par. i 2 szpitali par.; 1631 Cz. liczyła 2500 mieszk.; 1655 miasto w 60% zniszczyli Szwedzi. W 2. poł. XVII w. ośrodkiem gosp. stała się osada Częstochówka (leżąca wokół Jasnej Góry;

od 1382 — z nadania księcia Władysława Opołczyka — własność klasztoru), dla której paulini uzyskali 1717 prawa miejskie. Miasteczko otrzymało nazwę Nowa Cz.; 1826 Stara i Nowa Cz. zostały ostatecznie złączone w jedno miasto. W końcu XIX w. Cz. stała się ośrodkiem przemysłu hutniczego i włókienniczego i 1904 liczyła ok. 62 000 mieszk.; włączono doń okoliczne osiedla robotnicze (Ostatni Grosz, Raków, Stradom, Zacisze);

1939-45 Cz. należała do Generalnej Guberni, będąc dużym skupiskiem Polaków wysiedlonych z in. stron kraju. Po 1945, dzięki inwestycjom przemysłowym (m.in. huty) oraz licznym szkołom (np. Politechnika, Wyższa Szkoła Nauczycielska, 8 liceów, 37 szkół zawodowych), liczba mieszk. wzrosła do ok. 200 000 (1976).
Parafia w Cz. powstała w XIII w., z kościołem par. Wniebowzięcia NMP na wzgórzu w Częstochówce; po przybyciu 1382 paulinów na Jasną Górę ówczesny prob. Henryk Biel na polecenie księcia Władysława Opołczyka zamieszkał w Cz. przy filialnym kościele św. Zygmunta; 1474 paulini objęli parafię;

dopiero 1864 na mocy ukazu ces. kościół św. Zygmunta przejęli księża diecezjalni. Parafia Cz. należała do dekanatu irzędzkiego (do 1335) i lelowskiego (do 1791) w diec. krakowskiej; parafia była rozległa i obejmowała, oprócz miasta, liczne wsie, w których z czasem powstały samodzielne parafie (np. Konopiska —1866, Dźbów, Gnaszyn i Kiedrzyn — 1957, Mirów i Wrzosowa — 1958).

W końcu XIX w. na skutek wzrostu liczby mieszk. powstały w Cz. następne parafie (do 1969 — 14); św. Barbary, eryg. 1891 przy kościele popaulińskim, barokowym, wybudowanym 1637-42 staraniem prowincjała Andrzeja Gołdonowskiego ; św. Józefa, eryg. 1910, dla dzielnicy Raków, z kościołem barokowym z 1926-29; Św. Rodziny, eryg. 1917 z kościołem neogot. 3-nawowym z 1902-29 (projektu Konstantego Wojciechowskiego), który 1925 został katedrą, a 1962 bazyliką mniejszą; św. Rocha, eryg. 1925 w dzielnicy Rynek Wieluński (po wybudowaniu nowego kościoła, Podwyższenia Krzyża Świętego 1946-56, wg projektu K. Sachsa, parafia przyjęła wezw. Św. Krzyża) ; św. Antoniego Padewskiego, eryg. 1936 z nowoczesnym kościołem z 1938-56 (polichromię w kaplicy MB wykonali M. Kozłowska i Z. Szczerba); św. Jakuba, eryg. 1937 z kościołem powstałym w miejscu ufundowanego 1586 przez Jakuba Za-lejskiego szpitala i kaplicy szpitalnej św. Jakuba;

kaplicę 1647 staraniem A. Gołdonowskiego przebudowano w stylu barokowym; 1869 zniszczona przez wojska ros.; na jej miejscu wybudowano prawosł. cerkiew św. Cyryla i Metodego, którą po 1920 zamieniono na kat. kościół garnizonowy (1947 Ministerstwo Obrony Nar. przekazało kościół parafii); św. Piotra i Pawła, eryg. 1947 w dzielnicy Lisiniec (od 1944 ekspozytura); Opatrzności Bożej, eryg. 1950 (ekspozytura od 1940) z kościołem wybudowanym 1947-50 staraniem ks. Tadeusza Ojrzyńskiego (wg projektu E. Usakiewicza); Najśw. Serca Jezusa, eryg. 1957 (od 1939 ekspozytura, par. prowadzą salezjanie); św. Stanisława Kostki, eryg. 1957 (korzysta z kościoła na terenie par. św. Jakuba); św. Judy Tadeusza i MB Zwycięskiej, eryg. 1957; Miłosierdzia Bożego, eryg. 1960, zarządzana przez pallotynów; św. Wojciecha, eryg. 1969 w dzielnicy Tysiąclecia.

W Cz. założyły swe klasztory i domy nast. zakony i zgromadzenia zak. męskie — paulini (od 1382), bracia szkolni (od 1922), albertyni (od 1932), jezuici (od 1937), salezjanie (od 1937), pallotyni (od 1945), oraz żeńskie — siostry życia Maryi (1786-1863), zmartwychwstanki (od 1899), obliczanki (od 1899), nazaretanki (od 1900), magdalenki (od 1904), szarytki (od 1907), honoratki (od 1909), oblatki Serca Jezusowego (od 1910), służebniczki Starowiejskie (od 1918), pasterzanki (od 1930), urszulanki czarne (od 1931), albertynki (od 1934), uczennice Boskiego Mistrza (od 1935), sercanki (od 1946), urszulanki szare (od 1947), pallotynki (od 1949), siostry Najczystszego Serca NMP (od 1949), siostry opieki społecznej (od 1951), karmelitanki bose (od 1957), westiarki Jezusa (od 1957), siostry Rodziny Maryi (od 1958), felicjanki (od 1959), józefitki (od 1973).

W czasie II wojny świat, w zakonach organizowano pomoc dla Polaków wysiedlonych przez Niemców, a domy zakonne, m.in. braci szkolnych, nazaretanek i służebniczek starowiejskich, służyły jako miejsca tajnego nauczania różnego stopnia, w którym udział brali także kapłani, m.in. Władysław Karlik, Teodor Pop-czyk, Marian Rzeszewski i Jan Tomaszewski. Za udział w ruchu oporu śmierć z rąk hitlerowców ponieśli m.in. księża Piotr Kurczyński i Teodor Popczyk.

Cz. została 1791 siedzibą dekanatu w diecezji krak., który od 1801 był pod administracją bpów wrocł.; 1818-1925 należał do diec. włocławskiej; 1939 dekanat podzielono na miejski (od 1946 dek. częstochowski) i podmiejski (od 1946 dek. blachowieński); od 1957 dzieli się na I liczący 8 parafii (7 w Cz., Kiedrzyn) i II — 8 par. w Cz.
Gminę protestancką zorganizowano w poł. XIX w. (księgi metrykalne od 1846); kościół w stylu neogot. wzniesiono 1912-13; 1976 parafia liczyła ok. 300 wiernych.

Parafia prawosławna istniała 1870-1914 oraz 1943-45; nabożeństwa odprawiano w wybudowanej 1870 cerkwi św. Cyryla i Metodego; parafia pod wezw. św. Mikołaja 1976 liczyła ok. 100 wiernych.
Żydzi założyli gminę 1700 (50 rodzin); w pocz. XX w. rozpoczęto budowę monumentalnej synagogi, którą 1939-45 zniszczyli Niemcy.

 

Długosz LBen II 220-222; KodMlp II 27; J. Wiśniewski, Diecezja częstochowska, Mariówka Opoczyńska 1936, 528-529; S. Krakowski, Stara Cz., Cz 1948; W. Urban. Zarys dziejów diecezji wrocławskiej, Wr 1962, 12; Dzieje Cz. od zarania do czasów współczesnych, Ka 1964; S. Rybicki, Pod znakiem twa i kruka, Wwa 1965; MPT I 432-434; W. Patykiewicz, Chronologia parafii diecezji częstochowskiej, CzWD 40 (1966) 67-73; tenże, Rys historyczny parafii Poczesna, Cz 1968 (mpsArCz); SzmCz 39-84; J. Wójcicki, Tajne nauczanie w Cz. w okresie okupacji 1939-45, Cz 1969; Kumor Gr, ABMK 21(1970) 343--344; L. Chałupka, Znaczenie kontaktów rodziny z punktem katechetycznym w religijnym wychowaniu dzieci. Studium na podstawie badań ankietowych w dzielnicy Tysiąclecie w Cz., Lb 1971 (mpsBKUL); J. Pietrzykowski, Hitlerowcy w powiecie częstochowskim 1939-45, Ka 1972; J. Związek, Rozwój sieci dekanalnej w diecezji częstochowskiej w latach 1925-1970, CzWD 46 (1972) 130-132,145-147,161-172; J. Mikołajtis, Dzieje literackie Cz., Cz 1975; Cz. Tomczyk, Diecezja częstochowska w latach okupacji hitlerowskiej 1939--1945, SHKP IV 207-515.

 

II. SANKTUARIUM MARYJNE -> Częstochowska Matka Boża, -*• Jasna Góra.

III. BISKUPSTWO -» Częstochowska diecezja.

IV. OŚRODEK WYDAWNICZY — W Cz. ukazywało się wiele czasopism rei., do których m.in. należą:

° „Zeszyty Słowa Bożego", wydawane 1870-80 jako zbiory kazań.

° -> „Dzwonek Częstochowski".

° „Głos Ludu". Tygodnik Katolicki dla Ludu, wydawany 1905-31 przez J. Cze-śnickiego i J. Siecińskiego, a redagowany przez Siecińskiego i M. Wielowieyskiego; oprócz wiadomości bieżących z życia polit, i gosp. zamieszczał artykuły o charakterze rel.-społ., listy i odezwy bpów, korespondencje z parafii oraz wiersze religijno--patriotyczne.

° „Myśl Katolicka". Pismo Tygodniowe. Organ Katolików Świeckich pod hasłem „Katolicyzm ma własność pionu — odchylenia nie znosi", wydawana 1908-14 i redagowana przez Janinę Steinbokównę, Lucynę Łopacińską, Teresę Buss; zwalczała modernizm i sekciarstwo.

° „Goniec Częstochowski". Bezpartyjny Dziennik Narodowy, wydawany i redagowany 1919-39 przez Franciszka D. Wilkoszewskiego; 1939-45 miał tytułKurier Częstochowski". Pismo Codzienne — pierwsze pro-okupacyjne pismo w Generalnej Guberni, roszczące sobie pretensje centr, organu prasowego miejscowych katolików.

° -» „Niedziela".

° „Prawda i Czyn". Dwutygodnik Katolicko--Społeczny, którego hasłem było „Odnowić wszystko w Chrystusie", wydawane 1934-39 przez Władysława Całusa i Edwarda Galewicza; propagowały rozwiązywanie trudności społ.-gosp. w duchu kat. nauki społecznej.

° „Częstochowskie Studia Teologiczne".

 

S. Folfasiński, Zarys dziejów prasy wydawanej w Cz., w: Dzieje Cz. od zarania do czasów współczesnych, Ka 1964, 328-351 (passim); J. Związek, Działalność wydawnicza Kurii diecezjalnej w Cz., CzST 2 (1974) 108-124,141-143.

Podobne prace

Do góry