Ocena brak

CZECHY - MUZYKA SAKRALNA

Autor /ttt123 Dodano /02.08.2012

Czeska muzyka rei. odznacza się swoistą specyfiką w historii muzyki eur.; zadecydował o tym w dużej mierze ruch husycki i ścisłe związki z muzyką lud., powodujące powstanie odrębnego stylu muz., który w XIX w. otrzymał nazwę narodowego.

A. ŚREDNIOWIECZE — Przyjęcie chrześcijaństwa w Państwie Wielkomorawskim w IX w. z Bizancjum i działalność -> Cyryla i Metodego sprzyjały powstawaniu pieśni rei. w języku słow. ; były to śpiewy liturg. na wzór recytatywu bizant., oparte na wyjątkach z tekstów mszalnych i oficjum godzin kan.; po śmierci Metodego tradycja ta zanikła; ożywała jedynie sporadycznie w XIV w. (np. w klasztorze Emaus w Pradze) oraz w twórczości kompozytorów XIX i XX w. (np. L. Janáček).

Wraz ze wzrostem polit, znaczenia Cz. doszły do głosu wpływy rzym. ; w muzyce rei. zaczął dominować -» chorał gregoriański, zwł. w licznie powstających w tym czasie klasztorach; jako jedni z pierwszych wprowadzili go (poza bazyliką św. Jerzego na Hradczanach) benedyktyni w Brzewnowie, cystersi w Sedlec i norberta-nie na Strahovie w Pradze; niemniej jednak obrzędowe śpiewy pogańskie występowały jeszcze w XI w.

Przykładem łączenia języka lud. z liturgią był zbiorowy śpiew ludu w czasie nabożeństw, i tak np. z tłumaczenia aklamacji Kyrie eleison (zw. Krles) powstała najstarsza czes. pieśń kośc. Hospodine pomiluj ny.

Z XII w. pochodzi natomiast pieśń lud. Svatý Václave (śpiewana do dziś), a z XIV dwie in. pieśni lud. okresu przedhusyckiego Jezu Kriste, ščedrý kněze oraz Buóh všemohůcí, co wiąże się z odrodzeniem, za sprawą chorw. mnichów łac. obrządku, tradycji starosłow. w klasztorze Emaus. W XII w. nastąpił rozwój widowisk liturg. (najstarsze pochodzą z kościoła św. Jerzego na Hradczanach), w których wykorzystywano wstawki komediowe z melodiami lud. ; te ostatnie poprzez dramat oraz sekwencje i tropy przeniknęły nast. do czes. muzyki rei., a w XIV w. widowiska te zawierały już plankty.

Na pocz. XIII w. ujednolicono śpiewy liturg.; znaczną rolę odegrał tu zwł. za dziekana Wita (XIII) oraz za abpa Arnošta z Pardubic (XIV) kościół katedralny św. Wita, przy którym istniała szkoła śpiewaków; jednym z najstarszych zabytków rękopiśmiennych z zapisem diastematycznym (neumy diastema-tyczne) jest Troparium św. Wita (1235) nie posiadające jednak sekwencji.

Szczególne znaczenie dla historii czes. muzyki rei. miały powstałe w skryptoriach klasztornych księgi liturg., np. Antyfonarz sedlecki z XIII w., nast. kodeksy z kościoła św. Jerzego na Hradczanach w Pradze, w których obok Visitatlo sepulcri (scena z Marią Magdaleną) na wyróżnienie zasługują tropy na Benedicamus Domino, czy też antyfonarze — m.in. ze Zlatej Koruny zawierający śpiewy jednogłosowe (tropy, sekwencje, rymowane oficja) związane najczęściej z kultem św. Wojciecha, Prokopa, Wacława lub Ludmiły. Pierwszym kompozytorem był mnich Domosław z XIII w., twórca tropów i sekwencji Dulce melos oraz De superna hierarchia.

Po poł. XIII w. powstały pieśni rei. z czes. tekstem Słowo o stworzeniu świata i in. ; jakkolwiek wówczas panowała niemal wyłącznie monodia gregoriańska (Modlitewnik Kunegundy), pieśń rei. i początki wokalnej polifonii łączą się z udziałem instrumentów muz., m.in. fletów, bębnów, cytr i organów; poprzez niem. osadnictwo przenikała w tym czasie także kultura muz. z krajów germańskich. Na uniw. praskim, gdzie od pocz. uczono muzyki, powstały pierwsze dzieła z zakresu teorii muzyki (np. Wacława z Prachatic komentarze do traktatów Jana z Muris).

B. CZASY NOWOŻYTNE — W XV w. znaczną rolę jako twórca pieśni rei. w języku ojczystym odegrał J. Hus; poza nim komponowali pieśni — Hieronim z Pragi, Zawisza z Zap, mnich Přibík, Jan Čapek. Husyckie pieśni publikowane w licznych kancjonałach (np. Kancionál jistebnický z poł. XV w.) upowszechniały kulturę muz. oraz przenikały do śpiewów kat. i protest.; znane były też w Polsce, gdyż wiele kancjonałów -> braci czeskich drukowano (m.in. w Szamotułach i Królewcu Walentego z Brzozowa Cantional abo ksiągy chwal Boskych, Kri 1554). Kościół kat. przeciwstawiał im pieśni łac, co prowadziło do tzw. wojny kancjonałów.

Chorał gregoriański upowszechniano poprzez wykorzystywanie śpiewów lud. z zachowaniem języka łac. ; powstawały także pieśni chóralne z interpolacjami czes., zwł. w mszach roratnich (roraty), pieśni wielogłosowe oparte na pieśniach rei. (P. Jistebnický, O. Jevíčský, J.S. Kotovský) oraz msze i motety; wielogłosowość, wzorowana na szkołach niderl., miała -» cantus firmus często pochodzenia lud. ; jej przedstawicielami byli J. Gallus (1550-91), J. Trojan Turnovský (ur. ok. 1550) i J. Rychnovský (ok. 1540-1615); jednym z teoretyków muzyki, a zarazem autorem kancjonału był J. Blahoslav (1523-71); z tego okresu pochodzi też síynny Gradual kutnohorský (1530).

Po klęsce białogórskiej (1620), kiedy czes. kultura zaczęła tracić swą odrębność nar., przy równoczesnym wzroście powsz. kultury muz. nastąpił upadek muzyki rodzimej; poza centr, ośrodkami powstawały liczne zespoły muz., szkoły przyklasztorne i par., w których organista (często również regens chori) był nauczycielem muzyki; epoka ta (zw. epoką kantorów) przyczyniła się wydatnie do podniesienia ogólnego poziomu muzykowania. Wykształceni muzycy czes. jednak często emigrowali, głównie do Niemiec, zatracając cechy nar., i niejednokrotnie zalicza się ich do kompozytorów niem. (F. Benda, A. Fils, J.V.A. Stamic i in.). W czes. muzyce rei. pojawiła się monodia z akompaniamentem.

Do czołowych polifonistów kośc. tego okresu należy natomiast J. Sixt z Lerchenfels (1560-1629), J. Melcl (1624-93), organista ze Strahova, A.V. Michna z Otradovic (1600-76).

Przy dworach książęcych i biskupich (np. bpa ołomunieckiego K. Lichtensteina) powstawały w tym czasie zespoły muz., uświetniające uroczystości dworskie i kośc. ; muzycy tych zespołów komponowali utwory świeckie i kośc, stosując w tych ostatnich zdobycze operowe na wzór szkoły neapolitańskiej (P.J. Vejvanovský).

W szkołach pijarów i jezuitów wykonywano dramaty z muzyką, oratoria i sepolcra (które przekształciły się w operę rei.) z recytatywami (J.D. Zelenka, Sub olea pacis ...melodrama de sancto Venceslao 1723). Na ten okres przypada działalność B.M. -> Černohorskiego (1684-1742), uważanego za ojca muzyki czes., jednego z największych polifonistów epoki czes. baroku.

W zakresie kompozycji nastąpił rozwój pastorałki jako pieśni i ilustracji muz. do przedstawień bożonarodzeniowych oraz pasyjnych (tzw. sepolcra); formy te uprawiali A.J. Bross-mann (1731-98), Š. Brixi (1693-1735), J. Lohelius (1724-88; Operetta pastoritia), J.I. Linek (1725-91) napisał 30 pastorałek, m.in. Narodil se Kristus Pan), z późniejszych kompozytorów F.X. Brixi (1732-71) i J.J. Ryba (1765-1815), autor popularnych pastorałek w rodzaju alegor. kantaty ze scenkami oraz Česká mše vánoční, „Hej misíře", w której śpiewy (kolędy) odpowiadają poszczególnym częściom mszy.

Okres klasycyzmu (1740-1810) zaznaczył się dużymi osiągnięciami w czes. muzyce rei. ; działali świetnie wyszkoleni muzycy, spośród których na czoło wysunął się wspomniany F.X. Brixi, kapelmistrz katedry św. Wita w Pradze, autor 52 wielkich i 24 małych mszy, litanii, nieszporów, ofertoriów (dotychczas wykonywanych); jego Requiem na chór mieszany z orkiestrą zdobyło sławę w całej Europie.

W zakresie muzyki organowej Czesi czerpali wzory z Austrii i Niemiec; czołowym przedstawicielem tego kierunku jest J.F. Seger (1716-82) i kantor Linek, założyciel akademii muz. w Pradze. Jako organista zasłynął też J.J. Ryba.

Od pocz. XIX w. w muz. życiu Cz. zaczęły dochodzić do głosu elementy nar., do czego przyczyniło się konserwatorium, powstałe 1811 w Pradze, i liczne organizacje muz., m.in. 1826 — przyjaciół muzyki kośc; 1830 powstała praska szkoła organistowska, na czele której stanął J.A. Vitásek (1770-1839), nauczyciel całego pokolenia muzyków, połączona 1891 z konserwatorium; 1840 założono tow. cecyliańskie dla propagowania muzyki wokalnej (a cappella), a 1857 zaczęto wydawać czasopismo „Cäcilie" (od 1874 pt. „Cyrill").

Do najwybitniejszych kompozytorów rei. należą twórcy nawiązujący do W.A. Mozarta, m.in. Vitásek i R. Führer (1807-61), który skomponował m.in. Mszę A-dur i oratorium Christus im Leiden und im Tode; w Brnie działał P.K. Křížkovský (1820-85), którego twórczość oparta jest na muzyce ludowej.

Do silnych indywidualności należał B. Smetana i A. Dvořák, autor potężnego Stabat Mater oraz Requiem na sola, chór i orkiestrę, Z. Fibich, autor Mše E-dur (na 4 głosy, chór mieszany i orkiestrę), J. Foerster (1833-1907), organista w kościołach Pragi i kompozytor licznych utworów rei., który razem z F.J. Lehnerem (1837-1914), F.Z. Skuherskim (1830-92) i Křížkovskim podjął próbę reformy muzyki religijnej.

Ku nowoczesności (impresjonizmowi) skłaniała się bogata twórczość J.B. Foerstera (1859-1951), który napisał m.in. Gla-golská mše (op. 123), Mše ke cti svatého Františka (op. 131) i liczne utwory do różnych tekstów religijnych. Poważny wpływ na rei. muzykę XX w. wywarła twórczość L. Janáčka (1854-1928), który nawiązał do tradycji starocerkiewnej (Glagolská mše 1926), a także tworzył liczne kompozycje na chór i głosy solo z towarzyszeniem instrumentów do tekstów religijnych.

Poza tym muzykę rel. uprawiali V. Novák (1870-1949), który pozostawił po sobie m.in. Svatováclavský triptych op. 70 na organy, J. Suk (1874-1935), m.in. autor Křečovická mše na chór mieszany, sola i orkiestrę z organami, E. Axman (1887-1949) i P. Eben (ur. 1929), zasłużony w kompozycjach organowych i na chóry z orkiestrą.

Stylistycznie kompozytorzy ci reprezentowali kierunek, wprowadzony w XIX w., bardziej rozbudowanej formy kompozycji rei. z chórami, solami i pełną orkiestrą; obok tego tworzyli na chóry z akompaniamentem organów, wnosząc niewiele nowego do praktyki kompozytorskiej.

 

V. Hclfert, E. Steinhard, Histoire de ta musique dans la République Tché Tchécoslovaque, P 1936; R. Newmarch, The Music of Czechoslovakia, Lo 1942; J. Pohanka, Dějiny české hudby v příkladech, Pr 1958; J. Racek, Česká hudba, Pr 1958; J. Smolka, Česká hudba našeho století, Pr 1961; í. Jiránek, B. Karásek, Tradice a současnost v české hudbě, Pr 1964; Československá vlastivěda, Pr 1971, IX.

Podobne prace

Do góry