Ocena brak

CZECHY - LITERATURA RELIGIJNA

Autor /ttt123 Dodano /03.08.2012

Mimo że Cz. pozostawały początkowo w zasięgu oddziaływania kultury gr.-bizant., której wpływ zanikł wraz z upadkiem Państwa Wielkomorawskiego, o charakterze literatury czes. i słow. zadecydowała ostatecznie kultura zachodniołacińska.

A. ŚREDNIOWIECZE — Wczesną twórczość piśmienniczą, podporządkowaną praktykom rei., reprezentują łac. psałterze i ewan-geliarze (np. Ewangeliarz wyszehradzki z 1085); do tego piśmiennictwa przeniknął język czes. w postaci glos do psałterzy i modlitewników. Powstawały też pierwsze utwory o charakterze ha-giograficznym, jak grupa legend z X w. o księżnej Ludmile i jej wnuku św. Wacławie; ich bohaterem jest świadek Chrystusa, realizujący własnym życiem dzieło chrystianizacji; do tej grupy utworów należy znana tylko w części wersja starosłow. Źywotu św. Ludmily i tzw. pierwsza starosłow. Legenda o św. Wacławie.

W oparciu o te teksty powstały z kolei łac. wersje Fuit in provincia Boemorum (o Ludmile) i Crescente fide Christiana (o Wacławie). Z końca X w. pochodzi łac. dzieło napisane w obronie starosłow. tradycji kulturalnej, tzw. Legenda Krystiana albo Vita et passio sancii Venceslai et sanctae Ludmilae aviae eius. W XI w. powstała w języku starosłow. druga Legenda o św. Wacławie; piśmiennictwo w tym języku zanikało stopniowo po usunięciu 1097 z klasztoru w Sázavie mnichów obrządku słowiańskiego.

W XII i 1. poł. XIII w. dominowała w czes. piśmiennictwie łacina; dziekan praskiej kapituły Kosma (1045-1125) napisał 1125 pierwszą w tym języku Chronica Bohemorum. Nową formę stanowiły oficja liturg., najczęściej wielkanocne, będące wczesną formą dramatu rei. (np. Oficjum świętojerskie z końca XII w.).

Począwszy od XIII w. powstawały także, przeważnie w języku łac, dzieła hagiograficzne poświęcone Wojciechowi (Versus de passione sancii Adalberti), Prokopowi (tzw. Vita minor), Dorocie, Agnieszce i Katarzynie. Pojawiały się też apokryfy, oparte na tematyce zarówno starotest. jak i nowotest., oraz utwory afirmujące ideał średniow. ascezy (św. Aleksy) czy ideał świętego rycerza (legendy o św. Jerzym).

Znacznie uboższe piśmiennictwo w języku czes. reprezentowane było głównie przez przekłady fragmentów Ewangelii i psałterza oraz popularne pieśni rei. przeznaczone dla wiernych, np. Hospodine pomiluj ny (z końca XI w.) i Buóh všemohúci, Jezu Kriste ščedrý kněze (z XIV w.). Liryka rei. stworzyła natomiast już w XII w. pieśń Svatý Václave, vévodo české země, a wkrótce utwory o wzbogaconych wyobrażeniach rei. oraz erudycji teol., jak choćby podejmująca temat odkupienia Pieśń ostrowska czy opiewająca w mist, uniesieniu tajemnicę eucharystii Modlitwa Kunegundy i popularny średniow. dialog Spór duszy z ciałem.

Rozwój literatury w języku czes. nastąpił w XIV w. ; przyniósł on nowe przykłady epiki rei., m.in. Legendę o św. Prokopie oraz Żywot św. Katarzyny (zw. większą legendą). Początki dramatu wiążą się z kośc. obrzędami wielkanocnymi, które z czasem zaczęły przybierać kształt popularnych widowisk lud. o charakterze rei. (np. O Kristové zmrtvýchvstání a jeho oslaveni) bądź sa-tyryczno-komediowych (np. Masličkář).

Do zbioru legend należy m.in. Pasjonal, oparty na Złotej legendzie, oraz Żywoty świętych ojców, a do zbioru rozmyślań Żywot Chrystusa Pana oraz cykle opowieści o rzeczach ostatecznych, np. Jiříkovo viděni, opisujące wędrówkę rycerza po piekle, czyśćcu i raju; in. utwory miały ambicje artyst. oraz pretendowały do uczoności, np. traktaty mor., nawiązujące m.in. do tzw. romansów piekielnych, w formie rozprawy sądowej między Bogiem i diabłem (Tkadlećek ok. 1400).

Szczególny rozkwit literatury średniow. przypadł na okres panowania króla Karola IV Luksemburskiego, który napisał autobiografię ( Vita Caroli ok. 1340), pierwsze dzieło o cechach publicystyki politycznej. Mimo przewagi piśmiennictwa rei. rozwijała się literatura polit. (np. Nová rada Smila Flaški z Pardubic, 1378) i beletrystyczna (romanse rycerskie — Alexandreida XIII-XIV w. i tzw. Kronika Dalimila 1314), pieśni świeckie (o Šternberku, o bitwie pod Kreščakiem z XIV w.) oraz anonimowa satyra żakowska.

W 2. poł. XIV w., w związku z narastaniem tendencji reformatorskich w Kościele, dokonano czes. przekładu Biblii; znakiem fermentu światopoglądowego były traktaty polem, o wierze i moralności chrzęść pisane przez autorów świeckich, m.in. dzieła Tomasza ze Štitného Knížky (šesterý) o obecných věcech křesťanských (1376), ich kontynuacja w formie przystępnego wykładu kwestii teol. Řeči besední (1385) oraz rozważania na tematy ewangelijne Řeči sváleční a nedělní (1392); przełożył on też na język czes. Revelattones Brygidy Szwedz. oraz wywodzący się z legendy buddyjskiej schrystianizowany rei. romans Bar-laam a Josafat.

Osobną kartę zajmuje piśmiennictwo J. Husa (kazania, traktaty i pisma polem, w języku łac. i czes.), któremu przypisuje się też autorstwo rozprawy o uproszczonej czes. pisowni De ortographia bohémica (ok. 1410), oraz in. reformatorów, zwł. Hieronima z Pragi i Jakuba ze Stříbra.

Śmierć Husa stała się okazją do powstania popularnej literatury hagiograficznej (m.in. pieśń O svoláni Kostnickém), opartej najczęściej na relacji Piotra z Mladoňovic; w walce rei. rozwijała się literatura agitacyjno-polemiczna, zarówno husycka (Žaloba koruny české, Porok koruny české, Hádáni Prahy s Kutnou Horou i in.) jak i kat. (Václav, Havel a Tábor), utrzymana często w formie popularnej satyry lub parodii ; także pieśni bojowe husytów (Ktoi jsú boží bojovnici) mają rei. charakter. Wydawano zbiory o treściach dogm., bojowych, dziękczynnych (np. Kancionál jistebnický).

B. OKRES RENESANSU i REFORMACJI — Od wystąpienia Husa rozpoczął się nowy okres, który trwał aż do wygaśnięcia husytyzmu w XVII w.; zaznaczył się on rozwojem literatury polem, i moralizatorskiej, podejmującej główne problemy spornestosunek człowieka do Kościoła i państwa, zagadnienia społ. oraz czysto teol. kwestie eucharystyczne.

Problematyka spol. dominowała zwł. w poglądach P. -> Chelčickiego, głoszącego doskonałą miłość i braterstwo jako podstawy układów społ. i przeciwstawiającego się istnieniu władzy, wojska, urzędów, handlu, sądownictwa itp., dających określonym grupom ludzi przewagę nad innymi.
Mimo że husytyzm spowodował osłabienie rozwoju renesansu w Cz., jego wpływ zaznaczył się m.in. w pismach polem, odwołujących się do tolerancji (np. Jan z Rabštejna, Dialogus 1469);

do nielicznych pisarzy renesansu należeli katolicy, np. Bohuslav Hasištejnský z Lobkovic (ok. 1461-1510), autor moralizatorskiego utworu Ad sanctum Venceslaum satira (1489) oraz stoickich w swej filoz. wymowie De miseria humana (1495) i De avaritia (1499), prawnik Wiktoryn Kornel z Všehrd, bp Jan Skála Du-bravius, a także reprezentanci Jednoty bratrskiej, np. bp J. Blahoslav (1523-71), prezentujący myśl renesansu w pracach hist., językoznawczych i z teorii sztuki ; z jego inicjatywy dokonano przekładu Pisma Św., zw. Bible kralická (1579-94), będącej wzorem poprawności językowej i stylistycznej (dla protestantów słowac do poł. XIX w.). Kronikarzem tych czasów był przedstawiciel obozu kat. Václav Hájek z Libočan (Kronika česká 1539).

Liczną grupę w tym okresie stanowią dramaty, zarówno o treści rei. jak i hist.; dramaty bibl., począwszy od przekł. Mikuláša Konáča łac-niem. dramatu Judith, reprezentowane były głównie przez twórczość Tobiáša Mouřenína — Výstupný syn (1604); dramat renesansowy, zarówno rei. jak i hist., podjął także J. Campanus (1572-1622).

Ponieważ po klęsce białogórskiej (1620) znaczna część husytów opuściła kraj, centrum życia lit. zostało przeniesione do środowisk emigracyjnych. Silne skupisko istniało w Polsce, gdzie m.in. działał J.A. Komenský (1592-1670), ostatni bp Jednoty, który zyskał świat, rozgłos pismami pedagog. (Didáctica magna, A 1632; Opera didáctica omnia I-IV, A 1657); wydał też pieśni (m.in. Kancionál, A 1659), a po pokoju westfalskim napisał w stylu tekstów starotest. Kšaft umírající matky Jednoty bratrské (1650); w podobnym stylu i wymowie ideowej utrzymany był jego Truchlivý (1623-24).

C. BAROK — Po opanowaniu sytuacji przez Habsburgów germanizacja warstw wyższych spowodowała zanik literatury w języku narodowym. Intensywniej rozwijało się piśmiennictwo, oceniające miniony okres husytyzmu ze stanowiska kat. ; pierwszym dziełem były Historické spisováni (w 14 księgach) jednego z przywódców obozu kat. V. Slavaty z Chlumu i Košumberka (1572--1652); duże zasługi dla obrony języka czes. położył, piszący wyłącznie po łacinie, A.B. -» Balbin SJ (1624-60), m.in. dzięki Dissertatio apologetica pro lingua slavonica, praecipue bohémica (1672); dla rozwoju piśmiennictwa kat. zasłużyło się Svatováclavské Dědictví, wydając m.in. M.V. Šteyera Kancionál český (Pr 1687) oraz kat. wersję Pisma Św., tzw. Biblię świętego Wacława (Pr 1677-1715).

Problematykę rei., nadal zajmującą istotne miejsce w literaturze czes., zgodnie z duchem epoki baroku cechuje mistycyzm, tendencje ascet., intensyfikacja przeżyć rei., którym towarzyszy negacja rzeczywistości doczesnej. Równolegle do de-wocyjnych form kultu rozwijały się gatunki lit. charakterystyczne dla barokowej duchowości i estetyki; religijność krzewiono z różnych „teatrów", „zwierciadeł" poprzez alegor. obrazy życia oraz w kat. legendach i pieśniach pobożnych.

Patetyczną i kunsztowną retoryką zasłynął B.H. Bílovský (1659-1725) w zbiorach kazań, m.in. Cygnea cantatio. Hlas duchovní labutě (Olomouc 1720) i Doctrina Christiana animabus inservttura. Křesťanské učení duSem k spasení (Olomouc 1721), oraz A. Koniáš (1691-1760) Cytara Nového Zákona (Hradec Králové 1745) w postylli Vejtažnl naučeni (Hradec Králové 1740). Popularnym gatunkiem była legenda, będąca swego rodzaju rei. beletrystyką; jej czołowym przedstawicielem był J. Piachy (Fe-rus, 1585-1659).

W sposób najbardziej ewidentny przejawiała się religijność baroku w poezji, wyrażającej antytezę między absolutem a marnością świata; cechował ją duży ładunek emocjonalny, refleksyjność i wyszukane środki artyst.; do jej czołowych przedstawicieli należy A.V. Michna z Otradovic (ok. 1600-70), autor pieśni maryjnych oraz ku czci czes. świętych, wyd. m.in. w zbiorach Česká mariánská muzika, radostná i žalostná (Pr 1647) i Loutna česká (Pr 1653).

Pojawiły się, podobnie jak w zach. literaturach, idylle stanowiące chrześcijań-sko-barokowe przetworzenie wzorów antycznych; występują one zwł. w twórczości jezuitów F. Radlińskiego (1613-75), np. w Zdoroslavtček v kratochvilném hájičku postavený (Pr 1665) i B. Brídela (1619-80), np. w Jesličky (Pr 1658). Dramat szkolny cechowała tematyka bibl. i hist., zarówno antyczna jak i nowoż., niekiedy zaczerpnięta z podań i legend.

Rozwijała się też twórczość lud., w której główną pozycję stanowiły sztuki rei. (jasełka, przedstawienia o świętych), niektóre bardzo popularne, jak V.F. Kocmanka (1607-79) Actus pobožný o narozeni Syna Božího czy tzw. sztuka rakownicka jezuity J. Libertina (1654-1724), przedstawiająca pokłon pasterzy i Trzech Króli przed Bożym Dzieciątkiem, lub anonimowa sztuka o św. Dorocie. W prozie lud. dominuje bajka, oparta niekiedy na motywach rei., np. Wędrówki Pana Jezusa ze iw. Piotrem.

D. ODRODZENIE NARODOWE (oświecenie, romantyzm) — literatura czes. uległa szybkiej laicyzacji, zarówno pod wpływem racjonalizmu jak i z powodu reform w monarchii habsburskiej (zwł. kasata zakonu jezuitów). Był to okres odrodzenia tzw. budzicielskiej, dydaktycznej i zaangażowanej w walkę z germanizacją literatury nar. ; cechował ją kult przeszłości, najczęściej legendarnej, ludowość, słowianofilstwo; zjawiskom tym towarzyszył rozkwit językoznawstwa (J. Dobrovský, 1753-1829; J. Jungmann, 1773-1847) i historiografii (P.J. Šafařík, 1795-1861; F. Palacký, 1798-1876).

Tendencje budzicielskie wyraził posługujący się czes. językiem Słowak J. Kollár (1793-1852) w słynnym poemacie złożonym z sonetów Slávy dcera (Bu 1824) jak i w rozprawie O literárnej vzájemnosti mezi kmeny a nářečími slávskýmt (Pr 1836); dużą rolę odegrał też V. Hanka (1791-1861), rzekomy znalazca, a właśc. autor głośnych rpsów-falsyfikatów Králodvorský rukopis (Pr 1819) i tzw. Zelenohorský rukopis; wpłynęły one ożywczo na nar. i lit. odrodzenie Cz. Wśród licznych zbieraczy i naśladowców poezji lud. najwyższe osiągnięcia mieli F.L. Čelakovský (1799-1852) i K.J. Erben (1811-70), autor ballad romantycznych.

Najsilniejszą artyst. indywidualnością czes. romantyzmu był polonofil K.H. Mácha (1810-36), autor poematu Máj (Pr 1836), w którym byronizm złączony został ściśle z wpływami pol.; nie zrozumiany i potępiony przez współczesnych z uwagi na łamanie konwencji budzicielstwa, uznany został dopiero przez pokolenie realistów. Pewną rolę w ruchu budzicielskim odegrali też duchowni kat., m.in. V. Beneš Tře-bizský (1849-84), który mimo przynależności do Kościoła kat. za okres szczytowy dziejów czes. uważał husytyzm, widząc w nim ruch narodowo-społeczny.

Istotną funkcję nar. i wychowawczą spełniało także piśmiennictwo in. duchownych kat., nawet jeśli nie miało większych walorów artyst. ; reprezentują je polonofil B. Jablonský OPraem (właśc. K.E. Tupý, 1813-81), wieloletni kapelan klasztoru norbertanek na Zwierzyńcu w Krakowie, autor Básně (Pr 1841) oraz dydaktycznych przypowiastek (Vítězství kříže, Patero duchovních řečí..., Pr 1844; Moudrost otcovská. Tři doby země české, Pr 1881), V. Kosmák (1843-98) przedstawiający w realistycznych opowiadaniach życie małych miasteczek i wsi morawskich (Kukátko čili život v obrazich I-III, Brno 1876-83), F. Pravda (właśc. V. Hlinka, 1817-1904), pisarz dydaktyczny i moralista (Matěj sprosiák, Matka študentů. Povídka, w: Sebrané spisy III-IV, Pr 1875-76), i F. Sušil (1804-68), którego bogata twórczość obejmuje także publikacje z zakresu hymnologii (Hymny církevní, Brno 1846) oraz poezji (Básni, Brno 1847; Růže a trní, Brno 1851). Rolę duchowieństwa kat. w budzeniu świadomości nar. i szerzeniu oświaty wśród ludu podnosili niebawem w swych powieściach K.V. Rais (1859-1926; Západ, Pr 1896), a zwł. J.Š. Baar (1869-1925).

E. REALIZMProgram realizmu sformułowali w latach 50-ych XIX w. tzw. majowcy (od almanachu Máj I-H, Pr 1858-60), którym przewodził J. Neruda (1834-91), krytyk i felietonista, poeta, nowelista i dramaturg; ich utwory cechuje odwrót od historyzmu, koncentracja na obserwacji społ. i obyczajowej, zainteresowanie przeciętnym człowiekiem, dokładna rejestracja realiów codziennego życia, odpoetyzowanie języka. Obok Nerudy występowali poeci — V. Halek (1835-74), bardziej wybitny w liryce niż w cenionych wtedy poematach epicznych o romantycznej konwencji, oraz A. Heyduk (1835-1923), sentymentalny pejzażysta o dużej muzyczności wiersza.

Założenia programowe grupy wyrażała jednak przede wszystkim proza; opowiadanie do mistrzostwa doprowadził Neruda (Povídky malostranské); nowoczesną powieść społ. zapoczątkował G. Pfleger-Moravský (1833-75), który zwrócił uwagę na środowisko proletariatu przemysłowego i konflikty klasowe; ten typ powieści rozwinął J. Arbes (1840-1914), który ponadto stworzył gatunek tzw. roma-netty o tematyce fantastyczno-naukowej ; najwięcej uwagi poświęciła proza sprawom wsi i chłopstwa, zwł. wybijająca się w tej grupie pisarzy K. Světlá (J. Rottová-Mužáková, 1830-99).

Wraz z nowym pokoleniem, które doszło do głosu w latach 70-ych, rozpoczęła się polemika między lumirowcami (od czasopisma „Lumír"), zw. też kosmopolitami, i szkołą nar. ; lumirow-cy dążyli do zbliżenia się do Europy Zach. (zwł. kultury rom.) w celu nadrobienia opóźnień w stosunku do literatur przodujących, a co za tym idzie — pogłębienia problematyki i doskonalenia artyst. wyrazu dzieła;

pomawiano ich o kosmopolityzm, bezideowość, elitaryzm, ucieczkę od rzeczywistości; szkoła nar. natomiast nawiązywała do tradycji budzicielskich i stawiała sobie cele wychowawcze; nie uniknęła jednak łatwego moralizatorstwa, a w trosce o komunikatywność często zaniedbywała stronę formalną utworów; ceniła ludowość, związek ze Słowiańszczyzną, kult rodzimej przeszłości, deklaratywność patriotyczną, prostotę formy.

Literatura ta była przeważnie pod względem światopoglądowym indyferentna; neg. ocena hist, roli katolicyzmu w Cz., kojarzonego z habsburską akcją germanizacyjną, rozwój antykośc. satyry polit, w okresie wiosny ludów (K. Havlíček--Borovský, 1821-56), wreszcie narastający w 2. poł. XIX w. kult husytyzmu, w którym eksponuje się głównie myśl demokr. (A. Jirásek w powieściach hist., S. Čech w poematach), przyczyniły się do laicyzacji społeczeństwa i osłabienia nurtu kat. w odrodzonej literaturze. Pojawiające się w liryce XIX w. zagadnienia ontol. i mor. rzadko wyrażają światopogląd spirytualistyczny, jeszcze rzadziej postawę katolicką.

Oscylację filoz. wyrażają poezje refleksyjne czołowego reprezentanta realizmu Nerudy z późniejszego okresu twórczości (Písně kosmické, Pr 1878) i jego wiersze patriotyczne o akcentach mesjanistycznych (Zpěvy páteční, Pr 1896), podobnie jak medytacje historiozoficzne czołowego przedstawiciela lumirowców J. Vrchlickiego (E. Frida, 1853-1912), bliskiego panteizmowi, szczególnie w zbiorkach poetyckich Z hlubin (Pr 1875), Duch a svět (Pr 1878), Sonety samotáře (Pr 1885), Život a smrt (Pr 1891), a także liryka S. Čecha (1846-1908; Modlitby k Neznámému, Pr 1896). Bliższy dualizmowi filoz. i wierze w osobowego Boga był in. czołowy przedstawiciel lumirowców J.V. Sládek (1845-1912) w swej liryce elegijnej (V zimním slunci, Pr 1897; Za soumraku, Pr 1907; Léthé a jiné básně, Pr 1909).

Odrodzeniem utopii społ. jest inspirowany przez tradycję husycką i tołstoizm cykl powieściowy Naši (I-XH, Pr 1898-1929) Josefa Holečka (1853-1929), który pragnął stworzyć idealny świat miłości i sprawiedliwości nie na drodze rewolucji, lecz mor. doskonalenia człowieka; szczególną rolę w tej przemianie świata przypisywał ludom słow., nosicielom najwyższych wartości etycznych.

Konsekwentnie stanowisko kat. wyrażał zwł. J. -»• Zeyer, rzecznik zbliżenia do kultury rom.; uprawiał prawie wszystkie gatunki lit., podejmował bardzo zróżnicowaną tematykę od wątków mityczno-legendarnych po sprawy współcz., od egzotyki po autobiografizm; bogactwo obrazów przesłaniało jednak problem, gubiło go w nadmiarze szczegółów opisowo-narracyjnych; ważną jest legendarno-religijna Kronika o svátém Brandanu (Pr 1886);

tęskniący do chrzęść, doskonałości i nie pogodzony z aktualną rzeczywistością, przeciwstawiał jej miniony świat wielkich idei i wielkich zrywów, a ciasnym ideałom i zakłamaniu mor. mieszczaństwa, którego nienawidził — mor. doskonałość i szczytne idee średniow. rycerstwa, świętych i bohaterów lud. (m.in. Zahrada mariánská, Pr 1903; Kristina zázračná, Pr 1903);

dlatego nazwano go poetą gotyku. Podobnie zróżnicowany tematycznie charakter miała jego proza, w której najważniejsza autobiogr. powieść Jan Maria Plojhar (Pr 1891) stanowi rozrachunek ze społeczeństwem, oskarżenie go o bezideowość, konformizm, inercję, minimalizm polit., pogodzenie się z niewolą; również w Tři legendy o krucifixu (Pr 1895) podejmował problem narodu w niewoli w aspekcie mesjanicznym.

Poetyckie dramaty Zeyera (m.in. bibl. Sulamit, Pr 1885) nie zdobyły na stałe sceny; katolicyzm pisarza, jego zapatrzenie w średniowiecze i kulturę rom. oraz przypisywany mu arystokratyzm nie były popularne i stanowiły przedmiot nieporozumień między nim a szerokimi kręgami czytelników, wychowanych na tradycji budzicielstwa i propagowanym przez nar. szkołę kulcie husytyzmu.

F. MODERNIZM — Wśród zróżnicowanej ideowo i artyst. generacji modernistów, która wystąpiła 1895 z Manifestem Czes. Moderny, wyróżnił się poeta symbolista O. -> Březina, który w poszukiwaniach sensu istnienia zwracał się do mistyki; kolejne tomiki jego poezji (Tajemné dálky, Pr 1895; Svítáni na západě, Pr 1896; Větry od pólů, Pr 1897; Stavitelé chrámu, Pr 1899; Ruce, Pr 1901) i eseje (Hudba pramenů, Pr 1903) ilustrują rozterkę i zmianę postaw człowieka wrażliwego na piękno świata i gotowego wyrzec się go dla ekstatycznych przeżyć mist.; wiara w transcendentny cel życia wyzwalała w nim spokój, radość i podziw dla harmonii wszechświata, ale intensywne przezywanie problemu cierpienia zakłócało ten spokój, budziło wątpliwości i nowe tragiczne pytania, by prowadzić go do coraz bardziej pogłębionej interpretacji rzeczywistości.

Drugą silną indywidualnością tego okresu był ks. J. Demi, pozostający od 1909 w zatargach z władzą kośc; oprócz przekładów rei. poezji łac. i niem. zostawił on kilka zbiorków liryki, prozy poetyckiej, opowiadań i esejów; jego twórczość, na którą oddziałały pisma mistyków kat. i poezja Březiny, cechuje emocjo-nalizm i zmienność postaw — od franciszkańskiej prostoty i radosnej akceptacji świata po modernistyczny bunt; swoje wewn. konflikty i zmagania wyrażał w sposób bliski modernistom; uważano go też za prekursora nadrealizmu; najpełniej charakteryzuje go zbiór Šlépěje (I-XXVI, Pr 1917-41), zawierający wyznania, refleksje, polemiki i fragmenty twórczości, porównywany z dziennikami L. Bloya.

Katolicką krytykę lit. okresu modernizmu reprezentował M. Marten (1883-1917), wielbiciel kultury franc, zwł. P. Claudela, autor esejów (m.in. Otakar Březina, Pr 1903; Kniha silných, Pr 1909; Julius Zeyer, Pr 1910; Akkord, Pr 1916), który dążył do oparcia kultury czes. na kat. tradycji. W tym czasie wystąpiła też zorganizowana grupa pisarzy kat., zw. Moderną Kat., działająca głównie na Morawach; jej organizatorem był S.L. Bouśka OSB (1867-1942), wyd. almanachu Pod jedním praporem (Pr 1895), który pozostawił zbiorki poezji kontemplacyjno-religijnej (Pietas, Holešov 1897; Duše v přírodě, Holešov 1904; Legendy, Brno 1904) i rozważań (Mirjam, Pr 1903; Utrápením k štěstí, Pr 1910). Współorganizatorem ruchu był V. Bitnar (1874-1948), który zaczął od poezji (Biblické rhapsodie, Holešov 1896, Matky sed-mlbolestné, Pr 1897), lecz wkrótce zajął się historią literatury, głównie czes. baroku kat. (O českém baroku slovesném, Pr 1922; O podstatě českého baroku literárního, Pr 1940), stając się najlepszym znawcą tej epoki.

Największe osiągnięcia miał w tej grupie X. Dvořák (1858-1939), którego lirykę cechuje kontemplacja mist, i symbolika liturg. (Zlatou stezkou, Krnov 1888; Modlitby a plsnl, Pr 1892; Sursum corda, Pr 1894; Meditace, Pr 1896; Nový život, Pr 1903; Soli Deo, Prostějov 1905).

Nie dorównywał mu ks. K. Dostal-Lutinov (1871-1923), autor poezji o motywach lud., obarczonych nadmiernie dydaktyzmem (Sedmikrásky, Holešov 1895; Království Boží na zemi, Nový Jičín 1899; Písně tvorů, Prostějov 1917). Grupa utworzyła kat. czasopisma lit. „Nový život" (1896-1907), „Meditace" (1908-12) i „Archa" (1913-41). Pozostający poza tą grupą ks. Baar (1869-1925), kontynuator realistycznej prozy z życia ludu, wielbiciel patriar-chalizmu (powieść Jan Cimbura, Pr 1908), często ukazywał losy kapłanów w środowisku wiejskim (powieści Cestou křížovou, Nový Jičín 1900; Holoubek, Pr 1921 ;

opowiadania Farské historky, Pr 1908), sięgał też do tematów historycznych. Ideom chrzęść, w duchu tołstojowskim dawał wyraz J. Rokyta (Adolf Černý, 1864-1952), autor zbiorków poetyckich Za Kristem (Pr 1903)
1 Království Ticha a Smiru (Pr 1907) ; jego późniejszy Zpěvník pozdního husity (Pr 1915) i Hus (Pr 1919) zawierają rei. koncepcję historii Cz.; przełożył też J. Słowackiego Král duch (Pr 1939).

G. OKRES MIĘDZYWOJENNY — W okresie tym literatura kat. miała wybitnego przedstawiciela w J. -> Durychu, który sięgał do powieści hist., usiłując dać nową interpretację dziejów Cz. w latach kontrreformacji (powieść Bloudění, Pr 1929 i opowiadanie Rekviem, Olomouc 1927, Pr 1966) ; spirytualistyczna histo-riozofia i związane z tym przewartościowanie stanowiły przeciwwagę dla stworzonej prze? Jiráska mitologii nar. opartej na kulcie husytyzmu;

połączenie autentyzmu i realiów hist, z alego-rycznością ich funkcji, elementów naturalizmu z symboliką tworzy charakterystyczną dla Durycha stylizację barokową. Jako pisarza, a także krytyka lit., interesowały go relacje między sztuką a religią. Bardziej epicki stosunek do przeszłości miał K. -> Schulz, początkowo komunista oraz twórca tzw. literatury proletariackiej, później publicysta i pisarz kat.;

najważniejsza część jego dorobku powstała podczas II wojny świat.; w opowiadaniach (Peníz z noclehárny, Pr 1940; Prsten královnin, Pr 1941), w których ulegał wpływom Durycha, fascynowały go zagadnienia erotyki i śmierci; monumentalna, lecz nie wykończona trylogia powieściowa o Michale Aniele Kámen a bolest (194243) to szeroki, niemal werystyczny obraz renesansowych Włoch, gdzie zmaga się z sobą i otoczeniem osamotniony artysta, skazany na nieustanny wybór wartości; dynamika i dramatyczność powieści czynią z niej jedno z nąjdojrzalszych dzieł prozy czeskiej. Podobne tendencje rysują się w biograficznej powieści J. Tomana (ur. 1899) Don Juan (Pr 1944), nie związanego zresztą bliżej z katolicyzmem.

Spośród pisarzy kat. tego okresu uprawiał refleksyjną prozę liryzowaną J. Čep (1902-74), który sięgnął do motywów buntu, szukania, błądzenia i powrotów do Boga; oprócz licznych opowiadań (Vigilie, Pr 1928; Letnice, Pr 1932; Děravý plášť, Pr 1934; Polní tráva, Pr 1946) zostawił powieść o elementach autobiogr. Hranice stínu (Pr 1935).

Zdecydowanie kat. wydźwięk ma też twórczość F. Křeliny (1903-76), ukazującego wyidealizowane życie wsi i miasteczek morawskich (Hlas kořenů, Pr 1927; Hlas na poušti, Pr 1935; Hubená léta, Pr 1935; Puklý chram, Pr 1937), a w czasie II wojny świat, skłaniającego się wyraźnie ku mistycyzmowi (Dcera královská, Pr 1940; Amaru, Pr 1942).

W kat. poezji lat międzywojennych czołowe miejsce zajął J. Zahradníček (1905-60), poeta refleksji filoz., nawiązujący do Březiny i jego symboliki; wychodząc od modernistycznej konwencji, w której szczególną rolę grały motywy nocy, śmierci, cierpienia i pragnienie wyzwolenia ducha z praw materii (Pokušení smrti, Pr 1930), doszedł do chrzęść koncepcji śmierci i jej przezwyciężenia (Návrat, Pr 1931); w nieco późniejszej jego liryce widoczny jest podziw harmonii i piękna świata, umiłowanie przyrody i życia, dostrzeganie Boga w stworzeniu (Jeřáby, Pr 1933; Žíznivé leto, Pr 1935; Pozdravení slunci, Pr 1937); w latach wojny i okupacji zwracał się do przeszłości nar. i kat. tradycji (Korouhve, Pr 1941; poemat Svatý Václav, Brno 1946), a cierpienie traktował jako próbę jednostkową i społ. (Stará země, Brno 1946); ważne miejsce zajmuje barokowy w wyrazie Žalm roku dvaačtyřicatého (Frenštát 1945), w którym przerażenie masowymi zbrodniami wchodzi w kolizję z chrzęść, nakazem przebaczania;

po II wojnie świat, napisał polifoniczny poemat La Salletta (Pr 1947), w którym katastroficznej wizji świata przeciwstawił chrzęść, ufność w sens dziejów; tłumaczył wiele dzieł, m.in. J.C.F. Hölderlina, R.M. Rilkego i prozę G. von Le Fort.
Pod wpływem Březiny, a częściowo i Zahradníčka pozostawali poeci - B. Reynek (1892-1971), F. Lazecký (ur. 1905) i V. Renč (1911-73); Reynek wyrażał rozdarcie między namiętnym umiłowaniem świata i pragnieniem Boga (Žizně, Pr 1921 ; Smutek země, Pr 1924; Setba samot, Pr 1936; Pleta, Kroměříž 1940); podobną oscylację ukazał Lazecký (Krutá chemie, Pr 1930; Odění královské, Pr 1937); u Renča natomiast przeważa spokojna refleksja i bardziej klasycyzujące, niemal tradycyjne formy wypowiedzi; widać też znaczne wpływy Rilkego (Jitření, Pr 1933; Studánky, Pr 1935; Sedmihradská zem, Pr 1937; Vinný lis, Pr 1938; Trojzpěvy, Pr 1940); pozostawił też kilka moralitetów dramatycznych o hist, wątkach i problemach ogólnoludzkich (Marnotratný syn, Pr 1942; Císařův mim, Pr 1944), słuchowisk radiowych, scenariuszy do filmów kukiełkowych oraz przekładów (m.in. J. Maritaina, J. Greena, Rilkego).

Z kat. środowiskiem lat międzywojennych związane są czasopisma „Rozmach" (1923-27), „Tvar" (1927-32), „Akkord" (1928--33), „Rád" (1935-44) i „Obnova" (1937-39).

Poza grupą pisarzy kat. można wymienić twórców, u których pojawiają się, przynajmniej w pewnych okresach twórczości, niepokoje eschat, i próby metafiz. interpretacji świata. W liryce dał temu wyraz przede wszystkim V. Holan (ur. 1905), inspirowany przez Rilkego i P. Valéry'ego, zwany poetą nierzeczywistości i nadrzeczywistości, indywidualista bliski nadrealizmowi (Blouznivý vějíř, Pr 1926; Triumf smrti, Pr 1930; Torso, Pr 1933; Sen, Pr 1939; První testament, Pr 1940), po wojnie piewca nowej rzeczywistości. Również znaczna część liryki F. Hałasa (1901--49), komunisty związanego z lewicową awangardą, jest dokumentem zmagań z problemem śmierci (Kohout plaší smrt, Pr 1930; Tvář, Pr 1931; Tiše, Pr 1932; Dokořán, Pr 1933; Hořec, Pr 1933; Staré ženy, Pr 1935), przez co zbliżał się do postaw spi-rytualizmu.

Z czołowych dramaturgów starszego pokolenia podejmował tego rodzaju zagadnienia niekiedy J. Hilbert (1871-1 -1936), który zwł. w trylogii dramatycznej Druhý břeh (Pr 1924), Prapor lidstva (Pr 1926) i Job (Pr 1928) zbliżył się do koncepcji osobowego Boga, nadającego sens sprawom ludzkim. K. Čapek (1890-1938) natomiast wielokrotnie stawiał pytania o kryteria poznawcze i mor., ale nie znajdował na nie odpowiedzi;

w najbardziej bezpośredni i dramatyczny sposób czynił to we wczesnych opowiadaniach Boži muka (Pr 1917) i w kilku opowieściach apokryficznych o motywach z NT (Apokrify, Pr 1932); ostatecznie jednak nigdy nie wyzwolił się z relatywizmu.

 

Literatura česká devatenáctého století I-ÏV, Pr 1902-17; J. Jakubce, A. Novák, Geschichte der tschechischen Literatur, L 1907, 19132; J.V. Novák, A. Novák, Stručné dějiny literatury české, Olomouc 1910, 19464; J. Jakubec, Dějiny literatury české I-II, Pr 1911.1929-342; H. Jelínek, La littérature tchèque contemporaine, P 1912; F. Chudoba, A Short Survey of Czech Literature, Lo 1914; J. Máchal, Slovanské literatury IITI, Pr 192229; A. Novák, Die tschechische Literatur von der Vogelperspektive, Pr 1923; P. Váša, A. Gregor, Katechismus dějin české literatury, Brno 1927; F. W oilman, Slovesnost Slovanů, Pr 1928 ; A. Brückner, T. Lehr-Spławiński, Zarys dziejów literatur i jeżyków literackich słowiańskich, Lw 1929 (passim); J. Magiera, Literatura czeska i słowacka, Wwa 1929; A. Novák, Die tschechische Literatur, Potsdam 1931; tenże, Dějiny české literatury, Pr 1933; B. Vydra, Literatura czechosłowacka, WLP IV 547-626; J. Strakosz, Katolickie piśmiennictwo czeskie i stowackie, w: Udział twórczości katolickiej w dzisiejszej literaturze świata, Kr 1935, I 243--253; J. Kunc, Slovník soudobých českých spisovateli 1918-1945 I-II, Pr 1945-46; A. Novák, Dějiny českého písemnictví, Pr 1946; J.B. Čapek, Profil české poezie a prózy od r. 1918, Pr 1947 ; F. Buriánek, Česká literatura od 90. let XIX století do roku 1945, Pr 1953.19573; J. Kunc, Slovník českých spisovatelů bele-lristů 1945-1956, Pr 1957; B. Meriggi, Storia delle letterature ceca e slovaca. Mi 1958; Dějiny české literatury I-III, Pr 1959-61; F. Buriánek, Současná česká literatura, Pr 1960; J. Vlček, Dějiny české literatury I-III, Pr 1960: J. Petrmichl, Patnáct let české literatury 1945-1960, Pr 1961,19623; D.F. Markow, S.W. Nikolskij, S.A. Szerłaimowa, Oczerki istorii czeszskoj litteratury XIX-XX wlekow, Mwa Í963; Slovník českých spisovatelů, Pr 1964; F. Buriánek, Česká literatura 20. století, Pr 1968; Z. Niedziela, Zarys historii literatury czeskiej, Kr 1971; tenże, Współczesna literatura czeska, Kr 1971; J. Baluch, Literatura czeska 1918-1968, Kr 1973; J. Magnuszewski, Historia literatury czeskiej, Wr 1973.

Podobne prace

Do góry