Ocena brak

CZECHOWIC MARCIN

Autor /ttt123 Dodano /02.08.2012

ur. XI 1532 w Zbąszyniu (Wielkopolska), zm. XI 1613 w Lublinie, Ideolog braci polskich.

Pochodził z kat. rodziny rzemieślniczej ; po ukończeniu szkoły par. kształcił się prawdopodobnie w Akademii Lubrańskiego w Poznaniu, a 1554 na uniw. w Lipsku, gdzie m.in. poznał języki klasyczne oraz hebr.;

1555, prawdopodobnie jako minister luterański w Kórniku, uczestniczył w synodzie w Gołuchowie; powołany ok. 1558 przez M. Radziwiłła Czarnego na nauczyciela szkoły kalwińskiej przy zborze wil.; 1561 był u J. Kalwina i H. Bullingera w sprawie G. Biandraty; od 1563 propagował poglądy anabaptystów, m.in. 1564 w dyspucie z W. Wędrogow-skim, a 1565 na synodzie w Węgrowie opowiadał się za dyteizmem (broniąc przedwieczności Chrystusa, głosił, że jest on podporządkowany Bogu Ojcu);

ok. 1566 osiadł u Jana Niemo-jewskiego na Kujawach, gdzie dokonał „ponurzenia" (chrzest przez zanurzenie) i zorganizował pierwszą w Polsce gminę anty-trynitarsko-anabaptystyczną; 1569 na synodzie w Bełżycach opowiedział się za unitarianizmem, chrztem dorosłych i ideą równości spol. (zniesienie poddaństwa chłopów);

1570 jako minister zboru braci pol. zamieszkał w Lublinie, skąd oddziaływał na in. zbory młp., dążąc do podporządkowania ich sobie; wysłany 1578 przez zbór młp. na synod do Loska w sprawie Sz. Budnego, dysputował z nim 1582 w Lubczu na Litwie, a nast. uczestniczył w synodzie w Lucławicach, na którym Budnego wykluczono ze zboru; 1583 prowadził w Gdańsku rozmowy z hol. -» mennonitami; wskutek konfliktu w sprawach dogm. i społ. ze zwolennikami doktryny F. Socyna, ustąpił z urzędu ministra zboru; wiódł spory teol. z A. Lubienieckim i W. Szmalcem;

1603 na synodzie w Rakowie przeciwstawiał się F. Socynowi; polemizował z teologami kat., m.in. H. Powodowskim i J. Wujkiem, teologiem kalwińskim P. Gilowskim, przedstawicielem dy-teistów S. Farnowskim oraz żydów — J. Nachmanem.

Doktrynę teol. kształtował Cz. głównie pod wpływem ana-baptyzmu oraz heterodoksji wł.; Chrystusa uważał za człowieka desygnowanego przez Boga Ojca do spełnienia funkcji zbawiciela; cudownie zrodzony z Ducha Świętego, prowadził Chrystus życie bezgrzeszne, otrzymał od Boga dar czynienia cudów i wiedzę boską; przymioty te, z wyjątkiem bezgrzeszności, na mocy dobrowolnej decyzji Chrystusa uległy „zawieszeniu" w czasie jego uwięzienia, męki i śmierci. Chrystus zwyciężył śmierć z pomocą Boga Ojca, który go wzbudził z martwych do życia;

od wniebowstąpienia rola Chrystusa polega na pełnieniu funkcji pośrednika między Bogiem a ludzkością; z chwilą sądu ostatecznego i końca świata nastąpi także koniec królestwa Chrystusa i jego funkcji, w przejętym zaś przez Boga królestwie Chrystus będzie tylko jednym z wiernych.
Chrystologię ściśle związał Cz. z etyką, której naczelnym motywem jest naśladowanie Chrystusa przez prowadzenie życia poza państwem i „urzędami mieczowymi", wśród cierpień i upokorzeń; nakazy państwa jako instytucji czysto ziemskiej mają wartość względną i powinny być weryfikowane przez „słowo Boże".

Uważał, że człowiek przez grzech pierworodny stracił wolną wolę i dlatego nie mając rozeznania między dobrem a złem, nie osiągnie zbawienia własnymi siłami; osiągną je zaś jedynie ludzie wybrani przez Boga, którzy opowiedzieli się po stronie królestwa Chrystusa i naśladują jego czyny. Aby pogodzić myśl re-formacyjną z anabaptyzmem, uczył o konieczności aktywnej wiary, przejawiającej się w czynach;

uczynki ludzi usprawiedliwionych są skutkiem boskiej pomocy. Swe poglądy wyłożył Cz. w dziełach De pedobaptistarum errorum origine (Lb 1575), zwalczając praktykę chrztu niemowląt, Rozmowy chrystiańskie (Kr 1575; niesłusznie nazywane katechizmem rakowskim), Rozsądek na wyklad katechizmu ks. Pawia Gilowskiego (Kr 1581), Episto-mium na „Wędzidło" ks. Hieronima Powodowskiego (Kr 1583), Wujek, to jest krótki odpis na pismo ks. Jakuba Wujka z Wągrowca (Lb 1590) oraz Plastr na wydanie NT przez ks. Jakuba Wujka (Raków 1594).

Cz. dokonał też przekł. NT (Kr 1577; w języku ros. ukazał się 1581), w którym wprowadził wiele poprawek oraz modyfikacji stylistyczno-terminologicznych (-> Biblia IV C 2) oraz zamieścił komentarz teol., hist, i geogr. ; przy jego opracowywaniu korzystał m.in. z wydania NT S. Colinaeusa (P 1534) i R. Stefana (P 1549), a także J. Crespina (G 1553) i tzw. Poliglotty antwerpskiej (1569-72); ponadto opierał się na pracach S. Ca-stelliona, Erazma z Rotterdamu i Sz. Budnego; z przekładem i komentarzem Cz. polemizował J. Wujek we wstępie i przypisach do swego przekładu NT (Kr 1593).

Chcąc osłabić znaczenie przekładu Wujka, Cz. w II wyd. (Raków 15942) wykorzystał T. Bezy Annotationes in NT (G 1565) i tzw. edycję lowańską Biblia sacra (An 1574), wprowadzając także poprawki stylistyczne.

 

A. Bruckner, Różnowlercy polscy. Szkice obyczajowe i literackie, Wwa 1905, 1962, 169-198; S. Kot, PSB IV 307-309; E.M. Wilbur, A History of Unita-rianism. Socinkmism and Its Antecedents, C 1947, I (passim); L. Szczucki, Ideologia religijna Marcina Cz., Sprawozdania z Prac Naukowych Wydziału Nauk Społecznych PAN 2 (1959) z. 2,48-52; NKorbut II 105-108; L. Szczucki, Marcin Cz., Wwa 1964; S. Tworek, Zbór lubelski i jego rola w ruchu ariańskim w Polsce w XVI i XVII wieku, Lb 1966 (passim); L. Szczucki, FPS 66-67; Indeks biograficzny, HNP VI 111 ; J. Misiurek, Chrystologiczna doktryna Marcina Cz. (¡532-1613), RTK 24 (1977) z. 2, 63-79.

Podobne prace

Do góry