Ocena brak

CZAS

Autor /bolek3 Dodano /15.02.2012

CZAS, kategoria filoz. lub morfologiczna (konstrukcyjna) występująca
w utworze literackim. Przedmiotem badań estetycznych
cz. stał się po raz pierwszy w XVIII w., z okazji przeprowadzonego
przez G.E. Lessinga (w Laokoonie) rozróżnienia
między sztukami piast, (przestrzennymi) a poezją (czasową).
W odniesieniu do literatury problem pojawił się najwcześniej
w refleksji nad rodzajami i gatunkami lit. (J.W. Goethe i F.
Schiller O poezji epickiej i dramatycznej). Cz. można pojmować
bądź jako ideę filoz. zawartą w utworze lit., bądź jako
element jego struktury. W wypadku pierwszym chodzi o ukazywaną
w literaturze czasowość istnienia jako przeżycie egzystencjalne,
niezmienny atrybut „kondycji ludzkiej", a także
doświadczenie cz. w przeżyciu, jako przeciwstawne cz. fizykalnemu
pod względem miary (zmienne tempo, rozciągłość
chwili jako „wiecznej teraźniejszości"), porządku (in. niż
chronologiczny) i kierunku (ku śmierci). W wypadku drugim
cz. traktowany jest jako element konstrukcyjny - właściwość
świata przedstawionego w dziele. Nie jest on tożsamy z rzeczywistym
cz. ludzkim, ale tylko analogiczny i zależy od właściwości
semantycznych przekazu językowego. Właściwości te
to: 1) nieciągłość szeregu językowego, złożonego z odrębnych
jednostek znaczeniowych (słów i zdań), czego rezultatem jest
prezentacja cz. w poszczególnych odcinkach, bez możliwości
ogarnięcia nieprzerwańego trwania; 2) sekwencjalność, tzn.
nieodwracalne uporządkowanie następstwa jednostek znaczeniowych,
sugerujące chronol. układ zdarzeń, bądź odczuwane
jako opozycja wobec powiązań niechronol., dyktowanych
np. wolnymi skojarzeniami; 3) linearność, tzn. pojedynczy
ciąg wypowiedzi, utrudniający równoczesne (symultaniczne)
pokazywanie kilku zdarzeń. Wyróżnia się trzy płaszczyzny
cz. w utworze: 1) cz. wypowiedzi, w którym mówi fikcyjny
podmiot wypowiadający (w epice cz. —» narracji); 2) cz. świata
przedstawionego, czyli fikcyjny cz., w którym żyją postacie (w
epice cz. zdarzeń, czyli cz. —» fabuły); 3) cz. odbioru, w którym
istnieje fikcyjny odbiorca, wpisany w dzieło. Elementy te
tworzą różne konfiguracje, zależne od wyznaczników rodzajowych:
—» liryka dąży do identyfikacji cz. przedstawionych
przeżyć z cz. wypowiedzi, —» epiką opiera się na opozycji
przeszłości przedstawionego świata i teraźniejszości sytuacji
narracyjnej, dramat zakłada w realizacji scen. jednoczesność
wypowiedzi, ukazanych bezpośrednio zdarzeń i odbioru;
rozróżnia się przy tym cz. sceniczny (cz. akcji), tzn. cz. działań,
przedstawionych wizualnie na scenie, i cz. teatralny (cz. intrygi),
obejmujący pełną rzeczywistość zdarzeń w dramacie
wspomnianych, ale częściowo tylko pokazanych. W epice
odległość czasowa między narracją a zdarzeniami nazywa się
dystansem. Dużemu dystansowi (narrator opowiada z perspekj
tywy zdarzeń dokonanych) odpowiada szeroki horyzont narracyjny
(wszechwiedza narratora), małemu dystansowi (narrator
opowiada w trakcie zdarzeń) - horyzont wąski (ograniczenie
wiedzy narratora). Co do długości cz. narracji może bardziej
lub mniej pokrywać się z cz. zdarzeń (gram. praesens
historicum, cz. przeszły zwykłej relacji), może być pozornie
krótszy (np. zwięzłe streszczenie całych miesięcy, lat)
lub pozornie dłuższy (np. obszerna analiza momentalnych,
ulotnych stanów psych, w powieści współcz. z kręgu —» psychologizmu).

J. KLEINER Rola cz. w rodzajach literackich, w: Studia z zakresu
teońi literatury, wyd. 2 rozsz. Lubi. 1961 (wyd. 1 1956); K. BARTOSZYŃSKI
Z problematyki cz. w utworach epickich, w: W kręgu
zagadnień teorii powieści (zbiór.), Wr. 1967; K. WYKA Cz. powieściowy,
w: O potrzebie historii literatury, W. 1969; M. CZERMIŃSKA Cz.
w powieściach Parnickiego, Wr. 1972.
Małgorzata Czermińska

Podobne prace

Do góry