Ocena brak

CZARTORYSKI ADAM KAZIMIERZ

Autor /bolek3 Dodano /15.02.2012

CZARTORYSKI ADAM KAZIMIERZ, książę, ur. 1 XII 1734
w Gdańsku, zm. 19 III 1823 w Sieniawie (Galicja), mecenas
i działacz kult., teoretyk literatury, komediopisarz. Gruntowne
wykształcenie domowe uzupełniał w licznych podróżach,
zagr.; od 1758 generał (tj. starosta generalny) ziem podol.,
wysuwany na następcę Augusta III, musiał ustąpić kuzynowi,
Stanisławowi Augustowi. Brał udział w życiu polit. (m. in. w l.
Sejmu W., marszałek sejmów 1764 i 1812), jednak działalność
reformatorską w duchu oświecenia skoncentrował przede
wszystkim na sprawach edukacji (m. in. 1775-80 czł. KEN)
i kultury, łącząc ją z szeroko uprawianym mecenatem. Skupiał
wokół siebie grono pisarzy, artystów, ludzi nauki, protegował
młode talenty. Rozległe kontakty z zagranicą wykorzystywał
do zacieśnienia związków Polski z kulturą eur.; dzięki jego
pośrednictwu przybyło do Polski wielu specjalistów z różnych
dziedzin nauki i sztuki. Wybitną rolę odegrał jako komendant
Szkoły Rycerskiej, zał. 1765 przez króla; oprać, dla niej zasady
etyki obywatelskiej zawarł w Katechizmie kadeckim (1774),
a ogólne myśli o wychowaniu, m. in. dziewcząt, w 4 Listach
imci pana Dośvnadczyńskiegó (1778-82). W 1763 redagował
tzw. małego „Monitora", 1765 należał do twórców —» „Monitora".
Współorganizator pol. teatru publ., stał się jego gł. teoretykiem
i gorliwym propagatorem, dostarczycielem repertuaru.
Skłócony po 1780 z dworem, stworzył wraz z żoną (—» Czartoryska
Izabela) konkurencyjny ośrodek kult. w —> Puławach. Po
rozbiorach kontynuował działalność, m. in. współpracując z T.
Czackim przy tworzeniu —» Liceum Krzemienieckiego i z synem
(—» Czartoryski Adam Jerzy) jako kuratorem wil. okręgu
nauk., wspierając inicjatywy kult. w zakresie czasopiśmiennictwa
i in., włączając się w organizację i bieżące prace —»
Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Po 1812 osiadł w dobrach
galicyjskich.
Gł. dziedziną pisarskiej aktywności Cz. były zagadnienia
teorii i krytyki lit. oraz teatru. Duże znaczenie dla pol. kultury
teatr, miała rozprawa o historii i klasycyst. teoria dramatu wyd.
jako wstęp do komedii Cz. Panna na wydaniu (1771); sformułowana
w niej teoria przekł., pojmowanego jako adaptacja
obcych wzorów do problematyki i realiów rzeczywistości pol.,
zaważyła w sposób istotny na rozwoju rodzimego dramatopisarstwa.
Ilustrował ją Cz. własnymi komediami Dumny (1773),
Gracz (1774), Bliźnięta (1775), do bardziej samodzielnych prób
zachęcając komediami Mniejszy koncept jak przysługa (1777)
i —» Kawa (1779). Był autorem uzupełnień dot. języka i pisarzy
pol. w przekł. podręcznika F. Juveneła de Carlancas Historia
nauk wyzwolonych (1766). Podsumowania pol. piśmiennictwa
dokonał w Myślach o pismach polskich (1810), wskazując na
potrzeby w zakresie historiografii, kryt. opracowań dziejów
literatury pol. i badań językowych. Zainteresowaniom sprawami
języka (był m. in. twórcą wielu przyjętych do m o w y potocznej
neologizmów) dał wyraz popierając finansowo pracę S.B.
Lindego nad słownikiem języka pol., jak również przekazując
mu materiały i uwagi.

Katechizm kadecki (pt. Katechizm rycerski) wyd. H. Mościcki, W.
1916; Komedie, oprac, i wstęp Z. Zahrajówna [Wołoszyńska], W. 1955
TPO; przedmowę do Panny na wydaniu przedr. L. Bemacki w: Teatr,
dramat i muzyka za Stanisława Augusta, 1.1, Lw. 1925, i (z niewielkimi
skrótami) J. Pawłowiczowa w: Teatr Narodowy 1765-1794 (zbiór.), W.
1967.
PSB 4 (H. Waniczkówna); SPKP (T. Frączyk).
Zofia Wołoszyńska

Podobne prace

Do góry