Ocena brak

CZARTORYSKI ADAM JERZY

Autor /bolek3 Dodano /15.02.2012

CZARTORYSKI ADAM JERZY, książę, ur. 14 11770 w Warszawie,
zm. 15 VII 1861 w Montfermeil (Francja), syn A d a m a
Kazimierza i Izabeli, brat M. Wirtemberskiej, działacz polit.
i oświat., mecenas, poeta, pamiętnikarz. Staranne wykształcenie
d o m o w e dopełnił podróżami zagr.; brał udział w wojnie
1792, podczas powstania 1794 przebywał za granicą. Wysłany
po upadku państwa do Petersburga w sprawach majątkowych,
zaprzyjaźnił się jako adiutant z w. ks. Aleksandrem, który
wstąpiwszy na tron, mianował Cz. 1803 kuratorem wil. okręgu
nauk., 1804 min. spraw zagr. (do 1806). Jako kurator położył
Cz. wielkie zasługi dla rozwoju oświaty na ziemiach wsch.
dawnej Rzplitej, szczególnie przyczynił się do rozkwitu —>
Uniwersytetu Wil.; 1824, po procesie filaretów (—> filomaci),
podał się do dymisji. Wierny, także za Księstwa Warsz., orientacji
proros., był 1815 wiceprezesem Rządu Tymczasowego; za
Królestwa Pol., odsunięty od życia polit., gł. za sprawą w. ks.
Konstantego i N. Nowosilcowa, przeszedł (zwł. po śmierci
Aleksandra I) do opozycji, skupiając się na sprawach oświat,
(wzbogacił też bibliotekę w —> Puławach, przekształcając ją
w poważny warsztat naukowy). Podczas, powstania 1830-31
prezes Rządu Nar., po klęsce znalazł się na emigracji; 1833
osiadł w Paryżu. Do końca życia kierował polityką konserwatywnego
stronnictwa Hotel Lambert, angażując się też w poczynania
kult.: był mecenasem literatury i sztuki oraz m. in.
współzałożycielem i od 1853 dożywotnim prezesem —» Towarzystwa
Hist.-Lit., jednym z twórców —» Biblioteki Pol.
w Paryżu.
W historii literatury znany gł. jako autor poematu elegijnego
—> Bard polski, pisał i in. utwory poet. (ogł. pośm. lub nie wyd.),
często związane tematycznie z Puławami, także przekł. (m. in.
Pindara, Sofoklesa, Horacego, Pieśni Osjana). Pojednawcze
wobec sporów poglądy lit. wyłożył w monografii Żywot J. U.
Niemcewicza (1860); w pamiętnikach (Memoires1.1-2 1887),
tłum. na pol. (t. 1-2, Kr. 1904-05), ang. i ros., przedstawił
wydarzenia hist. przełomu XVIII i XIX w. M o w y Cz. są zarówno
dokumentem życia polit., jak i dowodem dużej kultury lit.
autora. Słowacki wprowadził Cz. do—> Kordiana (jako jednego
z „ludzi do rządu" stwarzanych w Przygotowaniu), a Wyspiański
do —> Lelewela (1899).

PSB 4 (M. Handelsman); SPKP (W. Spaleniak); M. HANDELSMAN
A. Cz., t. 1-3, W. 1948-50 D. BEAUVOIS A.J. Cz. jako kurator
wileńskiego okręgu naukowego, „Przegl. Hist." 1974 z. 1.
Zdzisław Libera

Podobne prace

Do góry