Ocena brak

CZARTORYSCY

Autor /Titus Dodano /02.08.2012

Książęca rodzina polska pochodzenia litew., zasłużona dla kraju i Kościoła z uwagi na działalność polit.--społ., patriotyczną, kulturalną i religijną.

Protoplasta rodu Wasyl Konstantynowicz był krewnym króla Władysława Jagiełły; wojewoda sand. Michał Jerzy (1621-1692) dał początek starszej linii rodu (na Klewaniu i Żukowie); pochodzący z niej Adam Konstanty (1804-1880) przez małżeństwo z Elżbietą Działyńską związał się z Wielkopolską i dał początek linii wlkp.; Jan Karol (zm. 1680) był pierwszym z młodszej linii (na Korcu) wygasłej 1810 na Józefie Klemensie (1740-1810), stolniku wielkim litewskim. Przedstawiciele rodu początkowo sprawowali szereg funkcji na Wołyniu, z czasem zajmując coraz wyższą pozycję wśród litew. i pol. magnatów; do największego znaczenia doszła rodzina Cz. w XVIII i XIX w. ;

w okresie saskim i stanisławowskim przywódcą polit, obozu Cz. (zw. Familią) był Michał Fryderyk (1696-1775); jego brat Aleksander August (1697-1782) przez małżeństwo z Zofią z Sieniawskich Denhoffo-wą stał się jednym z najbogatszych magnatów pol.; zabiegał o koronę dla syna Adama Kazimierza.

Mimo opozycji Potockich w Koronie i Radziwiłłów na Litwie obóz Cz. w oparciu o szlachtę podjął próbę zmian ustrojowych; program likwidacji anarchii przez centralizację władzy, unowocześnienie administracji, ograniczenie liberum veto, wzmocnienie władzy wykonawczej, postulowane przez Familię, miały dźwignąć Polskę z upadku;

1764, ulegając ces. Katarzynie II, Cz. poparli kandydaturę stolnika litew. Stanisława Augusta Poniatowskiego na tron pol., częściowo realizując w czasie jego panowania program reform; próba zrzucenia kurateli Familii przez króla spowodowała jej przejście do opozycji; po utracie przez Polskę niepodległości Adam Jerzy, jako kierownik zagr. polityki ces. Aleksandra I, miał wpływ na kształtowanie się polityki eur. ;

przewodził on, a po nim jego syn Władysław, skrzydłu zachowawczemu pol. emigracji polit., dbając ojej kształtowanie w duchu nar. i kat. i organizując walkę o niepodległość tam, gdzie było to możliwe i celowe; troska o rozwój kulturalnych instytucji pol. na emigracji i w kraju stawia ich w rzędzie najbardziej zasłużonych dla pol. kultury; wielu członków rodu zapisało się też chlubnie w życiu rei. i w pracy charytatywnej.

1. JERZY, ur. ok. 1550, zm. 1626, działacz społ.-rel.; kształcił się w wil. kolegium jezuickim.

Zapobiegliwy gospodarz, dbał o poddanych; chętnie pomagał uczącej się młodzieży; jako prawosławny popierał swój Kościół nadaniami i opieką; w Klewaniu, dokąd przeniósł dwór z Łucka, zbudował 1590 drewniany kościół i plebanię oraz założył bogato uposażoną szkołę par. ; 1593 przystąpił do unii brzeskiej ; wspierał darowiznami świątynie unickie i kat.; szczególnie wspomagał kolegia jez. w Łucku, Wilnie, Winnicy i Barze;

1616 w Lublinie brał udział w dyspucie rei. między karmelitami bosymi i braćmi pol. oraz opublikował z niej relacje; dążąc do pojednania unitów z prawosławnymi, wspierał też cerkiewne bractwa prawosł. ; jego działalność unijna mnożyła pochwały katolików, unitów i prawosławnych; 1605 towarzyszył Dymitrowi Samozwańcowi w wyprawie na Moskwę; był czynny w życiu polit.; 1623 został starostą łuckim.

2. MIKOŁAJ JERZY, zm. 12 III 1662 w Klewaniu, wojewoda wołyński, syn Jerzego.

Uczył się w szkole par. w Klewaniu i kolegium jez. w Łucku, a potem za granicą; po powrocie stał się działaczem polit.; prawość charakteru, bezstronność sądu oraz wysokie protekcje przysparzały mu wielu zwolenników; 1633 otrzymał kasztelanię wołyńską i wszedł jako pierwszy z rodu do senatu; 1655 został wojewodą podolskim, a 1657 wołyńskim; jako unita bronił swego Kościoła na sejmach i sejmikach, zwalczając -» dyzunitów;

drewniany kościół, zbudowany przez ojca w Klewaniu, zastąpił murowanym i sprowadził do niego z Rzymu relikwie św. Bonifacego męczennika; przyczynił się do budowy kościoła w Ołyce; opieką i protekcją otaczał jezuitów, bogato uposażając ich kolegium w Łucku; z Klewania uczynił centrum życia kulturalnego i rei. na Wołyniu.

3. KAZIMIERZ FLORIAN abp, ur. ok. 1614, zm. 15 V 1674 w Warszawie, prymas Polski, syn Mikołaja Jerzego.

Kształcił się w kolegium jez. w Łucku; w Rzymie uzyskał doktorat z teologii i przyjął święcenia kapł. ; po powrocie jako sekretarz króla Władysława IV zgromadził kilka kanonii; 1650 został bpem pozn., przy pomocy jezuitów energicznie zwalczał innowierców; od 1655 jako bp włocł. w czasie „potopu" szwedz. przebywał z królem Janem Kazimierzem na Śląsku; rezydował przeważnie w Smardzewicach; po zniszczeniach wojennych konsekrował 1660 katedrę włocł. oraz erygował klasztor karmelitów bosych w Markowicach (k. Strzelna); bronił swej jurysdykcji na terenie Gdańska wobec senatu; 1669 wydał list pasterski piętnujący nadużycie sądów świeckich w procesach o czary (czarownic procesy);

1673 został abpem gnieźnieńskim. Jako senator, zastępca prymasa (bp włocł.), nast. prymas, a w końcu interrex po śmierci króla Michała Kory bu ta Wiśniowieckiego, zyskał uznanie w kraju i za granicą; niezadowolony z rządów Jana Kazimierza i Michała Korybuta, sprzeciwiał się jednak dobrowolnej abdykacji pierwszego, jak i zmuszania do niej Korybuta;

przeciwny wolnej elekcji, w czasie jej trwania 2-krotnie popierał franc, kandydata do tronu; potępiał liberum veto; w okresie częstych rokoszy, konfederacji, buntów wojsk i zdrad zwalczał prywatę stronnictw polit, i dążył do ich pogodzenia się z sobą; zyskał opinię najlepszego Polaka i bpa swoich czasów. Szczególną troską otaczał kult MB Częstochowskiej.

4. TEODOR KAZIMIERZ bp, ur. 1704, zm. 1 III 1768 w Dolsku (k. Śremu), organizator kośc, działacz społeczno-polityczny.

Rodowe koneksje ułatwiły mu karierę kośc; 1717 otrzymał kanonię krak., a po studiach teol. w Rzymie i przyjęciu 1727 święceń kapł. kanonię warsz. i prepozyturę płoc, której uposażeniem było księstwo sieluńskie;

1731 został opatem lubińskim, ale opactwo objął dopiero 1737 po konkordacie wschowskim; 1738 został bpem pozn.; rezydował w Ciążeniu i Dolsku, wznosząc tam pałace; 1756 przeprowadził wizytację diecezji; w Poznaniu przebudował pałac biskupi, na nowo uposażył seminarium duch. i wydał dla niego 1759 nowe statuty;

w Warszawie wspierał seminarium duch., pomagał w naprawie zrujnowanej katedry pozn. ; do klasztoru franciszkanów konwentualnych w Pyzdrach inkorporował 1762 tamt. beneficjum par.; odbudował po pożarze miasto Krobię, obdarzając jego mieszczan licznymi przywilejami; dzięki jego staraniom powstała komisja do likwidacji długów miasta Poznania;

działał w warsz. Komisji Dobrego Porządku; popierał ks. W. Świnarskiego w jego reformatorskiej akcji na rzecz chłopów i był zwolennikiem działalności ks. S. -» Konarskiego; zasłynął mową na sejmie 1740 w sprawie pomnożenia wojska, nowego ustalenia ceł i podatków; w okresie bezkrólewia 1733 opowiedział się za kandydaturą S. Leszczyńskiego, a podczas następnego bezkrólewia za wyborem Piasta.

5. ADAM KAZIMIERZ, ur. 1 XII 1734 w Gdańsku, zm. 19 III 1823 w Sieniawie, literat, działacz polit., mecenas sztuki i nauki.

Staranne wykształcenie uzupełniał podczas licznych podróży zagr.; 1756 został posłem na sejm, 1758 starostą gen. (generał) ziem podolskich; przez rodzinę uważany był za kandydata na tron pol. ; czyniąc ustępstwo wobec ces. Katarzyny II, nie rywalizował jednak ze stolnikiem litew. Stanisławem Augustem Poniatowskim i 1764 udzielił mu poparcia na sejmie koronacyjnym; na sejmie 1766 poparł wniosek o utrzymanie liberum veto, a będąc przeciwnikiem reform króla, skupił wokół siebie opozycję magnatów i szlachty. Jako współzał. i komendant (1768) Szkoły Rycerskiej (Korpus Kadetów) podniósł poziom nauk. i wychowania mor.; 1775-80 działał w Komisji Edukacji Nar., popierał Konstytucję 3 maja; 1812 został marszałkiem sejmu nadzwyczajnego, potem osiadł w Sieniawie.

Był członkiem Tow. Przyjaciół Nauk w Wilnie, wspierał Uniw. Wileński; wspólnie z żoną Izabelą uczynił z Puław (odzyskanych 1795 dzięki protekcji synów w Petersburgu) prężny, rywalizujący z Warszawą, ośrodek polit, i kulturalny; pisał komedie, współtworzył Teatr Nar., dla młodzieży wojskowej wydał Katechizm kadecki (Wwa 1774), stawiający na pierwszym miejscu miłość Boga i ojczyzny.

6. IZABELA ELŻBIETA DOROTA, ur. 3 III 1746 w Warszawie, zm. 17 VI 1835 w Wiedniu, pisarka, działaczka kulturalna i oświatowa.

Kształciła się samodzielnie; 1761 poślubiła Adama Kazimierza; wiele podróżowała, utrzymywała kontakty ze znanymi osobistościami; pogarszająca się sytuacja kraju wpłynęła na jej zainteresowanie się życiem polit.; w okresie Sejmu Wielkiego działała przeciwko Rosji i królowi Stanisławowi Augustowi Poniatowskiemu; entuzjastycznie przyjęła Konstytucję 3 maja; starała się o zwiększenie popularności T. Kościuszki i wspierała finansowo jego powstanie.

Od 1796 odbudowywała ze zniszczeń Puławy, czyniąc z nich (wspólnie z mężem) ośrodek kultury i tradycji pol., skupiający wielu pisarzy i artystów;

1800 założyła świątynię Sybilli, a 1809 Domek gotycki, pomyślane jako zaczątek Muzeum Nar., gdzie przechowywała pamiątki przeszłości ojczyzny. Egzaltowana i romantyczna, czuła na sprawy ojczyzny, umiała też być aktywna w niesieniu pomocy charytatywnej. Po klęsce Napoleona osiadła w Sieniawie, wiążąc nadzieje polit, z ces. Aleksandrem I, przy którym jej syn Adam Jerzy sprawował ważne funkcje.

Ostatnie lata życia spędziła w Puławach, pisząc dla rolników dziełka wychowawcze, m.in. Pielgrzym w Dobromilu (Wwa 1817), gdzie obok encyklopedycznych wiadomości z historii Polski i praktycznych wskazówek o życiu na wsi zamieściła modlitwy i katechizm rolnika; jej Książka do pacierzy äa dzieci wiejskich podczas mszy świętej (Wl 1815, Puławy 18303) oprócz katechizmu zawiera modlitwę za ojczyznę, litanię i modlitwę wiejską.

7. ADAM JERZY, ur. 14 I 1770 w Warszawie, zm. 15 VII 1861 w Montfermeil (pod Paryżem), mąż stanu, mecenas sztuki i nauki, pisarz.

Wszechstronnie uzdolniony i starannie wykształcony, był przyjacielem i doradcą ces. Aleksandra I, a 1804-06 jego ministrem spraw zagr. ; był zwolennikiem rozwoju Polski zjednoczonej pod władzą Rosji, konserwatystą, przeciwnikiem orientacji napoleońskiej; na kongresie wiedeńskim współdziałał w utworzeniu konstytucyjnego Królestwa Polskiego. Jako kurator wil. (1803--24), przyczynił się do odnowy Uniw. Wileńskiego; rozbudował sieć szkół par. z językiem polskim.

Po upadku powstania listopadowego, w czasie którego był przew. Rządu Tymczasowego, a nast. Rządu Nar., osiadł we Francji, gdzie przewodził konserwatywnemu skrzydłu emigracji pol. (Hotel Lambert); popierał antyros. politykę państw eur. i ruchy rewolucyjne;

po pokoju paryskim 1856 wycofał się z czynnego udziału w życiu polit.; był współzałożycielem Tow. Literackiego Pol. (1832), Stow. Pomocy Nauk. oraz Biblioteki Pol. w Paryżu. Pisał dzieła z zakresu polityki, wiersze, poematy oraz rozprawy, m.in. o F.D. Kniaźninie, J.U. Niemcewiczu i I. Kancie.

8. MARCELINA, ur. 18 V 1817 w Podłużnem (na Polesiu), zm. 5 VI 1894 w Krakowie, pianistka, działaczka charytatywna.

Po studiach muz. w Wiedniu poślubiła 1840 Aleksandra Romualda Cz.; wspierała młodzież pol. studiującą w Wiedniu; po powstaniu 1848 zamieszkała w Paryżu, gdzie była uczennicą F. Chopina i jedną z najzdolniejszych interpretatorek jego utworów; dochody z koncertów przeznaczała na cele patriotyczne; w działalności polit, współdziałała z Adamem Jerzym, a później z Władysławem. W 1867 wróciła do Polski;

dzięki jej inicjatywie odbyło się wiele imprez muz. mających na celu podniesienie ducha nar. ; powstał szpital dziecięcy św. Ludwika w Krakowie, zakład dla dzieci w Rabce i dom sióstr miłosierdzia na Kazimierzu; była wieloletnią prezeską Stowarzyszenia św. Wincentego a Paulo; wspierała krak. dom św. Jadwigi i internat zmartwychwstańców we Lwowie; przyczyniła się do uruchomienia działalności Konserwatorium Muz. w Krakowie; należała do III zakonu karmelitów bosych.

9. KONSTANTY MARUN ADAM, ur. 9 IV 1822 W Wiedniu, zm. 31 X 1891 tamże, polityk.

Wpływ stryja Adama Kazimierza zdecydował o jego zainteresowaniu sprawą pol.; 1861 przybył do Stolicy Apost. z misją powierzoną mu przez księcia Władysława; przyjęty przez pap. Piusa IX i kard. stanu G. Antonellego, przedstawił im sytuację Polski i Kościoła w Polsce. Po wybuchu powstania styczniowego (1863) jako reprezentant księcia Władysława w Szwecji chciał zjednać ją dla Polski, jednakże nie uzyskał zamierzonych efektów polit.;

1863 na Kongresie Ogólnego Stow. Katolików w Europie w Mechelen (Belgia) wskazał na zagrożenie Rosji dla kultury eur., co przyczyniło się do wysłania przez Kongres adresu do katolików pol. z wyrazami sympatii i gotowością niesienia pomocy; ultramontanin, utrzymywał ożywione stosunki ze zmartwychwstańcami;

nie objął z powodu uprzedzeń Rządu Nar. ajencji rzym., mimo to nieoficjalnie, w imieniu rządu, wyrażał w Rzymie wdzięczność za zarządzone przez Stolicę Apost. modły za Polskę; 1864 objął ajencję rządu nar. w Londynie; po upadku powstania starał się wyjednać przyjęcie księcia Władysława przez papieża; osiadł w Wiedniu i odgrywał poważną rolę w życiu gosp. Galicji.

10. WŁADYSŁAW, ur. 3 VH 1828 w Warszawie, zm. 23 VI1894 w Boulogne-sur-Seine, mąż stanu, syn Adama Jerzego.

Początkowo pod kierunkiem ojca, a od 1856 samodzielnie prowadził politykę Hotelu Lambert; od 1860 kierował Bureau des Affaires Polonaises (centralą pol. polityki zagr.); początkowo przeciwny powstaniu styczniowemu, poparł je, mając nadzieję na pomoc mocarstw zach. ; 1863 powstańczy Rząd Nar. mianował go głównym agentem dyplomatycznym w Anglii, Francji, Włoszech, Szwecji i Turcji, gdzie Cz. prowadził działalność na rzecz Polski;

jednakże wobec znikomych efektów wezwał 1864 Rząd Nar. do przerwania powstania i zarzucenia działalności konspiracyjnej; związany z ces. Napoleonem III, stworzył koncepcję bloku ang.-franc.-austr. przeciwko Prusom i Rosji. Stosunki dyplomatyczne z Watykanem utrzymywał m.in. za pośrednictwem Konstantego Mariana Cz.;

jako sojusznik Garibaldiego, nie uzyskał 1865 audiencji u papieża, któremu miał przedstawić m.in. sprawę kasaty Kościoła unickiego i zakonów pod ros. zaborem. Na emigracji był opiekunem wielu instytucji kulturalnych ; 1876 założył w Krakowie Muzeum Cz.; sprawował funkcję dożywotniego prezesa w Towarzystwie Hist.-Lit. w Paryżu; napisał Pamiętniki 1860-1864 (Wwa 1960).

11. MARIA CECYLIA OCD, imię zak. Maria Ksawera od Jezusa, ur. 29 XI 1833 w Pietniczanach (na Podolu), zm. 9 V 1928 w Krakowie.
Uczyła się w pensjonacie sióstr Sacré-Coeur we Lwowie i Serca Jezusowego w Turynie; 1851 w Paryżu poślubiła Witolda Adama Cz. (1822-65), po którego śmierci wróciła na Podole, a 1873 wstąpiła do karmelitanek bosych w Poznaniu; po kasacie domu podczas  Kulturkampfu przeniosła się do Krakowa.

W 1875 złożyła śluby zak.; przyczyniła się do fundacji klasztoru krak. przy ul. Łobzowskiej ; dla karmelitów bosych w -> Czernej zjednała J. Kalinowskiego; wywarła wpływ na formowanie się duchowości Augusta Cz.; od 1898 była mistrzynią nowicjatu i przeoryszą; dzięki niej rodzina Cz. wspomagała misje jez., zwł. o. J. Beyzyma na Madagaskarze; odznaczała się świątobliwością Życia.

12. AUGUST FRANCISZEK SDB, ur. 2 VIII 1858 w Paryżu, zm. 8 TV 1893 w Alassio (k. San Remo), syn Władysława, sługa Boży.

Wczesna śmierć matki i słabe zdrowie zaważyły na kształtowaniu się jego osobowości; 1868 rozpoczął naukę w paryskim Liceum im. Karola Wielkiego, a od 1870 kontynuował ją prywatnie; 1874-77 jego wychowawcą był J. Kalinowski; wspólne praktyki rei., odpowiednia lektura i ascet. przykład życia wychowawcy spotęgowały w Cz. zainteresowanie sprawami wiary; przygotowywany przez ojca jako najstarszy z rodu do objęcia Sieniawy, przyjął 1880 obywatelstwo austriackie.

W 1883 poznał w Paryżu -»- Jana Bosco, z którym utrzymywał kontakt, interesując się zgrom, salezjanów; rodzina zmierzała do stabilizacji Cz. przez objęcie przypadającej na niego części majątku i małżeństwo; wpływ i przykład m.in. stryjenki Marii Cecylii (OCD) utwierdzał go jednak w wyborze stanu zak. ;

pomimo że zamiarowi wstąpienia Cz. do salezjanów sprzeciwił się Jan Bosco, naciski władz kośc. i uzyskana zgoda na tymczasową próbę niechętnego takim planom ojca sprawiły, że 18 VI 1887 został przyjęty do zgrom.; okres nowicjatu odbył wzorowo, nie uznając żadnych wyjątków od reguły; 1888 zrzekł się majoratu oraz tytułu ordynata sieniąwskiego i oddał majątek na rzecz zakonu;

w Turynie złożył profesję zak., a 1889 ostatecznie odmówił rodzinie opuszczenia zgromadzenia; samodzielnie kontynuując studia teol., przygotowywał się do święceń kapł., które przyjął 1892 w San Remo; dla współbraci był wzorem cnót zak.; szczególną troską otaczał kleryków pol. w seminarium salezjańskim w Turynie; zmarł w opinii świętości.
Ciało (przeniesione do Sieniawy) od 1964 znajduje się w kościele św. Józefa w Przemyślu; proces informacyjny wszczęto 1921 ; z polecenia Stolicy Apost. dokonano 1968 rekognicji zwłok.

13. WANDA, ur. 20 VIII 1862 w Wiedniu, zm. 16 V 1920 we Lwowie, działaczka nar.-społ. i oświatowa.

Pracowała nad podniesieniem poziomu przygotowania kobiet pol. do pracy w gospodarstwie; w swych dobrach organizowała koła włościanek; działała w Stowarzyszeniu św. Wincentego a Paulo we Lwowie; była inicjatorką powstania 1908 Tow. Gospodarczego Wykształcenia Kobiet, które pod jej kierownictwem założyło wiele szkół dla gospodyń wiejskich, w tym 1913 Seminarium Gosp. w Snopkowie k. Lwowa. W czasie I wojny świat, w Wiedniu, a potem we Lwowie wzmogła działalność nar. i charytatywną; w czasie walk o Lwów udzielała pomocy i wspierała materialnie pol. żołnierzy.

14. ADAM LUDWIK, ur. 5 XI 1872 w Paryżu, zm. 26 VI 1937 w Warszawie, działacz kulturalny i polit., syn Władysława.

Wykształcenie humanist, zdobył na Akademii Krak. i we Fryburgu Szwajc; po śmierci ojca przejął opiekę nad instytucjami kulturalnymi na emigracji; był prezesem Biblioteki Pol. w Paryżu, opiekunem kolonii pol. w Adampolu (Turcja), opiekunem robotników pol. we Francji, prezesem Tow. Literacko-Artystycznego w Paryżu. Zabezpieczył pod względem materialnym Muzeum Cz. w Krakowie, rozszerzył zbiory i zapewnił nauk. opiekę; po śmierci brata Witolda Kazimierza (1870-1911) przejął zbiory gołuchowskie; duże sumy ofiarował na cele kulturalne i oświatowe;

bez ostentacji, wspólnie z małżonką, prowadził działalność charytatywną; przyczynił się do powstania wielu kościołów i kaplic; oddany Polsce, był 1919-20 przew. Komitetu Plebiscytowego na Warmii i Mazurach.

 

W.T. Kisielewski, Książęta Cz. i ich reforma na sejmie 1764, Sambor 1880; T. Korzon, Wewnętrzne dzieje Polski, Kr 1885, IV (passim); A. Kraushar, Drobiazgi historyczne, Wwa 1891, 243-317; K.M. Górski, Księżna Marcelina Cz., Kr 1894; T. Korzon, Kościuszko, Kr 1894 (passim); W. Kalinka, Dzieje Sejmu Czteroletniego, Kr 1895 (passim); S. Askenazy, Książę Józef Poniatowski, Wwa 1904; K.M. Morawski, Pogląd na opozycję magnacką między pierwszym rozbiorem a Sejmem Czteroletnim, Kr 1908 (passim); W. Konopczyński, Polska w dobie wojny siedmioletniej I-II, Wwa 1909-11; S. Askenazy, Napoleon a Polska I-II, Wwa 1918; tenże, Przymierze polsko-pruskle, Wwa 1918 (passim); S. Kot, Adama Cz. i Potockiego projekty urządzenia wychowania publicznego, Lw 1923 (passim); S. Wasylewski, Portrety pań wytwornych, Lw 1924, 1-16; S. Łukasik, Le prince Adam Cz. et la renaissance du théâtre national en Pologne au XVIIIe siècle. Gre 1926; F. Hoesick, Chopin, Wwa 1927 (passim); M. Kukieł, Banicja księcia Adama Cz. i katastrofa Puław, KH 44 (1930) 473-491; M. Miterzanka, Działalność pedagogiczna księcia Adama Kazimierza Cz., Wwa 1931; J. Ślósarczyk, August Cz., książę salezjanin, Wwa 1932; K. Buczek, Z przeszłości biblioteki Muzeum książąt Cz. oraz przyczynki do dziejów Biblioteki Powszechnej, Kr 1936 (passim); M. Estreicherówna, Zycie towarzyskie i obyczajowe Krakowa w latach 1848-63, Kr 1936 (passim); J. Karłowiczówna, Snopków. Początki rozwoju l trudności, Wwa 1936; W. Konopczyński, Konfederacja barska, Wwa 1936-38 (passim); F. Chopin, Listy, Wwa 1937 (passim); M. Kukieł, Wojna 1812, Kr 1937 (passim); M. Kukieł i in., PSB IV 240-304; K. Zbyszewski, Niemcewicz od przodu i tyłu, Wwa 1939 (passim); A. Świda, Sługa Boży książę August Cz., R 1944; R.S.S. Pinol, August Cz., Ma 1946; M. Handelsman, Adam Cz. I-III, Wwa 1948-50; J. Fabre, Stanislas August Poniatowski et l'Europe des lumières, P 1952; M. Kukieł, Cz. and European Unity 17701861, NJ 1955; H. Batowski, Legion Mickiewicza w kampanii wloskoaustriackiej 1848 roku, Wwa 1956 (passim); T. Kazanecki, Maurycy Mochnackl i obóz Cz., PHis 47 (1956) 721767; M. Żychowski, Rok 1846 w Rzeczpospolitej Krakowskiej w Galicji, Wwa 1956 (passim); S. Kieniewicz, Legion Mickiewicza 1848-1849, Wwa 1957 (passim); P. Brock, Z dziejów Wielkie] Emigracji w Anglii, Wwa 1958 (passim); J. Reychman, Życie polskie w Stambule w XVIII w., Wwa 1959 (passim); J. Kalinowski, Wspomnienie, Lb 1965, 137-140; A. Cicuta, Dizionario biografico dei salesiani, Tn 1969, 101-102; J. Zdrada, Zmierzch Cz„ Wwa 1969; J. Skowronek, Antynapoleoňskle koncepcje Cz„ Wwa 1969 ; M. Kaczmarzyk (R. Gustaw, bibliogr.), HP 1265-282 ; Ch. Morley, Cz. as Polish Statesman, Slavical Review 30(1971) 606-614; H. Dylągowa, Sędzia — senator Adam Jerzy Cz„ RH 20 (1972) z. 2, 133-141 ; D. Beauvois, Adam Jerzy Cz. jako kurator wileńskiego okręgu naukowego, PHis 65(1974) z. 1, 61-85; M. Dernalowicz, Portret Familii, Wwa 1974; M. Król, Pośrednia droga. Myśl polityczna Adama Cz. i Hotelu Lambert (1832--1861), Znak 26(1974) 639-666; R. Bender, Popowstaniowa działalność Józefa Kalinowskiego (o. Rafała od świętego Józefa, karmelity bosego) 1864-1907, RH 23(1975) z. 2, 233-278; T. Bojarska, Ksiądz August Cz., w: Chrześcijanie, Wwa 1978, III 7-66.

Podobne prace

Do góry