Ocena brak

CZAJKOWSKI ANTONI

Autor /bolek3 Dodano /15.02.2012

CZAJKOWSKI ANTONI, zm. 18 I 1886 w Borkach (Ukraina), działacz
polit., prozaik. Wychowany w środowisku bogatej szlachty
wołyńskiej, w rodzinie o tradycjach kozackich, zafascynowany
wizją wyidealizowanej Kozaczyzny, w jej wskrzeszeniu widział
drogę do odzyskania przez Polskę niepodległości,
a w związku z odrodzonym monarchicznym państwem pol. -
przyszłą pomyślność. Podobnie szansę unarodowienia „naśladowczej" literatury pol. upatrywał w czerpaniu inspiracji
z prawdziwie nar. poezji kozackiej. Poglądy swoje, propagowane
też piórem, usiłował wcielać w życie, zmieniając orientacje
i protektorów, nie tracąc jednak wiary w słuszność
ukochanej idei.
Uczestnik walk 1831 w słynnym pułku K. Różyckiego, po
klęsce znalazł się w Galicji, a 1832 we Francji. W 1835-36 czł.
TDP, związał się wkrótce z A.J. Czartoryskim, stając się jego
zagorzałym zwolennikiem i agentem polit., 1840 w Rzymie, od
1841 w Stambule; zręcznie i z oddaniem kierował interesami
Hotel Lambert na Bliskim Wschodzie i na Bałkanach do 1850,
kiedy - zagrożony wydaleniem z Turcji na żądanie ambasady
ros. - przyjął islam jako M e h m e d Sadyk. M i m o potępienia
przez opinię starał się nadal służyć sprawie pol. i uwielbianemu
księciu (z pomocą L. Śniadeckiej, z którą wziął prawdop.
ślub muzułmański), zwł. podczas wojny krymskiej, kiedy
utworzył formację Kozaków otomańskich; pozostał ich dowódcą
do 1870. Złamany śmiercią Śniadeckiej (1866), popadłszy
w niełaskę, opuścił armię sułtańską i - wykonując nie w pełni
wyjaśniony zwrot ku panslawizmowi, pełen wiary w przywódczą
misję carskiej Rosji - wrócił na Ukrainę. Przyjęcie przez
rodaków nowej orientacji Cz. jako zdrady nar., nędza i gehenna
pożycia z żoną, pozbawioną skrupułów młodą Greczynką,
doprowadziły Sadyka do samobójstwa.
Twórczość literacka Cz. skupia się w d w u krótkich okresach:
1837—41 i ok. 1870. Podjął ją w Paryżu dla zarobku -
podobnie jak współpracę z prasą franc., którą karmił kozacką
egzotyką - ale podporządkował idei wiernej Polsce Kozaczyz-
ny. Wydał kilka tomów drobnych utworów prozatorskich (poet.
Powieści kozackie 1837, Gawędy 1840, Ukrainki 1841 i in.),
w części druk. poprzednio w czasopismach wielkopol., oraz
powieści: Wernyhora (t. 1-2 1838; zapoczątkowanie motywu
Wernyhory), -> Kirdżali (1839), Anna (t. 1-2 1840), Stefan
Czarniecki (t. 1-2 1840), Hetman Ukrainy (t. 1-2 1841), Koszowata
(1841), Owruczanin (1841). Wskrzeszał w nich przeważnie
(prócz bałkańskiego Kirdżalego i współcz. Army) ginący
świat Kozaczyzny i szlachetczyzny w ważnych momentach
hist. (wojny szwedz., koliszczyzna, 1812), przy czym postaci
i obyczaj szlach. ujmował realistycznie, nie bez akcentów
kryt., Kozaków poetyzował, a historię naginał do własnych
koncepcji. Egzotyka i poezja Kozaczyzny Cz., wartka akcja
jego utworów, umiejętne operowanie"techniką kompozycyjną
(m. in. walterskotowską), plastyka zmysłowych opisów, żwł.
przyrody, i scen batalistycznych, liryzm patriot. rodem z Pana
Tadeusza złożyły się na sukces czytelniczy tej spontanicznej,
mało pogłębionej, ale ujmującej szczerością i naturalnością
twórczości, dzieła raczej temperamentu pisarskiego i zauroczenia
poet. iluzją niż poważniejszych przemyśleń i zamierzeń
artystycznych. Nie wzbudziły natomiast oddźwięku powieści
powst. ok. 1870, pozbawione dawnych walorów, pełne za to
wycieczek osobistych i deklaracji rusofilskich (m. in. Nemolaka,
wyd. w t. 11 Pism 1872, przejrzysty pamflet na nieudaną
wyprawę Z. Miłkowskiego do powstania 1863). Zaginione dziś
pamiętniki, barwne, ale niezbyt wiarygodne, ukazały się
w tłum. w ros. czasopismach 1891-1904; kilkanaście rozdz. -
we wtórnym przekł. we Lwowie 1898.

Pisma, t. 1-12, Lipsk 1862-85 (niektóre tomy wznawiano); Stefan
Czarniecki, oprac, i wstęp J. Kajtoch, W. 1961; Moje wspomnienia
o wojnie 1854 roku, wyd. (z rkpsu) J. Fijałek, W. 1962.
P. CHMIELOWSKI M. Cz., w: Nasi powieśćiopisarze, [S. 1], Kr.
1887; J. PIOTROWICZOWA M. Cz. jako powieściopisarz, Wil. 1932;
J. KIJAS M. Cz. pod urokiem Mickiewicza, Studia i Rozpr. UJ 12
(1959); tenże Powieści bałkańskie M. Cz., Pam. Słow. 13 (1963); J.
CHUDZIKOWSKA Dziwne życie Sadyka Paszy, W. 1971 Ludzie
Żywi 19; Z. SZWEYKOWSKI Wsfęp do wydania powieści,, Wernyhora"
M. Cz., w: Miscellanea z okresu romantyzmu(zbiór.)2,Wr. 1972;M.
KWAPISZEWSKI Debiut „kozackiego romansisty", „Pam. Lit." 1978
z. 2; zob. też Owruczanin.
Zofia Lewinówna

Podobne prace

Do góry