Ocena brak

CYSTERSI, Zakon Cystersów, Sacer Ordo Cisterciensis SOCist - W POLSCE

Autor /Titus Dodano /02.08.2012

C. przybyli do Polski w 1. poł. XII w. i na terenach już zagospodarowanych (niem. pogląd o pionierskiej roli cywilizacyjnej c. na ziemiach słow. jest przeakcentowany) założyli do końca XIII w. ok. 25 bogato uposażonych klasztorów; fundowali je książęta i możnowładcy (19) z pobudek rel., gosp.-polit. i prestiżowych oraz duchowni (6) dla ugruntowania wpływu Kościoła na społeczeństwo zgodnie z całokształtem polityki Kościoła w okresie rozdrobnienia feudalnego i realizowaniem programu gregoriańskiej reformy.
Pierwsze klasztory powstałe w Małopolsce były bezpośrednimi filiami burgundzkiego opactwa-> Morimond.

Około 1141-49 bp wrocław. Jan (Janik) z rodu Świebodów-Gryfitów z bratem Klemensem ufundowali i uposażyli dobrami rodowymi klasztor w Brzeźnicy (od 1153 zw. Jędrzejowem); książę sand. Kazimierz II Sprawiedliwy ufundował 1176-77 klasztor w Sulejowie, bp krak. Gedko 1179 klasztor w Wąchocku, a komes Mikołaj z rodu Bogoriów 1185 klasztor w Koprzywnicy; zakładano je prawdopodobnie w celu prowadzenia akcji mis. na Rusi (co potwierdzałoby pismo do -» Bernarda z Clairvaux, wystosowane przez bpa krak. Mateusza i komesa Piotra Włostowica).

W XIII w. powstał klasztor w Kacicach (1218) z inicjatywy rodu
Odrowążów (zwł. bpa krak. Iwona), przeniesiony 1222 do Mogiły
(obecnie w obrębie Krakowa), oraz istniejący 1235-38
klasztor w Ludźmierzu, dla którego materialne podstawy stworzył
wojewoda Teodor z Gryfitów (jego kontynuacją od 1245
jest klasztor w Szczyrzycu).

W Wielkopolsce powstało kilka klasztorów w Łeknie, zał.
1143 (filia Altenbergu) z fundacji Zbyluta z rodu Pałuków
(wg W. Semkowicza przez abpa Jakuba ze Żnina w celu ewangelizacji
Prus), przeniesiony 1396 do Wągrowca; w Lądzie, zał.
prawdopodobnie 1175 z fundacji księcia Mieszka III Starego;
w Paradyżu, zał. ok. 1235 (filia Lehnina) z inicjatywy wojewody
pozn. Bronisza z rodu Pomianów i bpa pozn. Pawła;

w Bledzewie,
zał. ok. 1235, zasiedlony mnichami z Dobregoługu
i uposażony przez księcia wlkp. Władysława Odonica; w Obrze,
zał. 1240 przez kantora gnieźn. Sędziwoja z mnichami'sprowadzonymi z Łekna; w Zemsku, zał. ok. 1285 z fundacji rodowej Eustachego i Wojcieszka (przeniesiony w XV w. do Bledzewa); w Wieleniu, zał. 1285 z fundacji wojewody pozn. Beniamina z rodu Zarembów i zasiedlony mnichami z Paradyża (przeniesiony ok. 1418 do Przemętu).

Na Kujawach powstał klasztor w Szpetalu, ufundowany 1228
przez wojewodę mazowieckiego Boguszę i bpa wlocł., zasiedlony
mnichami z Georgentalu (Turyngia), zniszczony 1242-43 przez
Prusów (nie odbudowany), oraz w Byszewie, ufundowany 1254
przez księcia kujaw. Kazimierza I, a 1281 obsadzony mnichami z Sulejowa, do którego nast. sprowadzono mnichów z Wąchocka;
ok. 1288 klasztor przeniesiono do Koronowa i włączono
do jego posiadłości Byszewo i Szpetal.

Na Śląsku powstało 6 stałych fundacji cysterskich, wywodzących
się pośrednio z Morimondu — 1175 Lubiąż objęli (po
benedyktynach) c. z Pforty (Saksonia) na polecenie księcia
Bolesława Wysokiego;

jego filią był Henryków, ufundowany
1227 przez kanonika i notariusza książęcego Mikołaja; z inicjatywy
bpa wrocł. Tomasza c. przejęli 1247 po kanonikach regularnych
klasztor w Kamieńcu Ząbkowickim; książę opolski
Władysław założył ok. 1258 klasztor w Rudach Wielkich (k.
Raciborza), do którego sprowadzono mnichów z Jędrzejowa;
1289 z fundacji księcia opolskiego Bolesława I powstało opactwo
w Jemielnicy (filia Rud); po benedyktynach c. objęli 1292
Krzeszów, dla którego podstawy materialne stworzył książę
jaworsko-świdnicki Bolesław I.

Na Pomorzu powstało 6 opactw z linii Clairvaux; w Kołbaczu,
zał. 1173 z fundacji kasztelana szczecińskiego Warcisława
(z rodu Świętoborzyców), zasiedlone mnichami z duńskiego
opactwa Esrom; 1186 na prośbę księcia wsch.pom. Sambora,
spodziewającego się zdobyczy terytorialnych w Prusach,
klasztor w Kołbaczu wysłał kolonię mnichów do Oliwy (obecnie
dzielnica Gdańska); związki c. z Esrom, z duń. biskupami
i feudałami oraz poparcie mis. akcji bpa Chrystiana przez
duń. wyprawę zbrojną na Pomorze 1210 pozwalają sądzić, że
klasztor w Oliwie był jedną z realizacji duń. planów polit, na
pd. wybrzeżach Bałtyku;

Kołbacz miał również filie w Mironicach
(od ok. 1278) i Bierzwniku (1280-94), ufundowane przez
margrabiów brandenburskich; klasztor w Bukowie Morskim
k. Koszalina (filia Dargunia) ufundował 1259 książę wsch.pom.
Świętopełk, a w Pogódkach (filia Doberanu, przeniesiona 1276
do Pelplina) 1261 jego brat Sambor II.

Klasztory c. zawdzięczały książętom prawo korzystania z monopoli (regale młynne, rybołówcze, górnicze, bobrowe, łowieckie, karczemne itd.), częściowe lub pełne immunitety ekon. (zwalniające c. i ich poddanych z ciężarów prawa książęcego i określonych danin) i sądowe (poddające ludność włości klasztornych pod sądownictwo opata), przywileje na lokację miast i wsi na prawie niem., targi i jarmarki.

Początkowe uposażenie klasztoru c. od jednej do kilkunastu wsi wraz z ludnością zależną (przeciwne pierwotnej regule) oraz in. posiadłości powiększały się dzięki licznym darowiznom, zwł. w XIII w., który był najpomyślniejszym okresem rozwoju cysterskich majątków; np. Lubiąż 1175 miał 15 wsi i posiadłości, a 1250 - 54 wsie; Sulejów ok. 1177 - 14 wsi, ok. 1250 - 34 wsie; Kołbacz 1173 — 6 wsi, w XIV w. 70 wsi i posiadłości.

W XIII w. nasilał się proces komasacji dóbr c. drogą kupna i zamiany; w sprawach spornych dowodzili c. swoich praw falsyfikatami dokumentów sporządzanych we własnych skryptoriach (w czym przodował Lubiąż zw. przez historyków kuźnią falsyfikatów). Proces komasacji doprowadził do powstania wielkich kluczy ziemskich. Pod koniec XIII w. z powodu zagrożenia, jakie stworzyli c. dla drobnej własności rycerskiej, możnych feudałów, a nawet książąt, nadania ustały.

Od 2. poł. XII w. opactwa c. w Polsce sprawowały patronat przeciętnie nad kilkoma kościołami par. (na Zachodzie potężne opactwa miały patronat nad kilkudziesięcioma parafiami, np. w diec. Konstancja na pocz. XV w. podlegało im 2/3 kościołów); 1175 Lubiąż miał patronat nad 3 parafiami (pierwszy wypadek patronatu c. w Polsce, być może i w zakonie), 1271 Koprzywnica nad 6, Jemielnica i Rudy w 2. poł. XIV w. nad 2 parafiami;

w XIV w. c. dążyli do inkorporacji parafii pozostających pod ich patronatem do klasztoru w celu włączenia ich uposażeń do majątku opactwa; proboszczem par. inkorporowanej zostawał z reguły mnich, podczas gdy większość parafii patronackich miała proboszczów diec. ; nawet wówczas, gdy proboszczem był cysters, w funkcjach duszpast. wyręczali go wikariusze diec. (np. w Lądku i Zagórowie po 2); kościoły konwentualne w Polsce średniow. służyły wyłącznie mnichom.

Na pol. terenach główną rolę w dobrach c. pełniła od początku gospodarka chłopska (w Europie Zach. grangiowa, czyli folwarczna), dostarczająca przeważającej części dochodów klasztornych w postaci renty feudalnej (w XIII i XIV w. w formie czynszów). Folwarki cysterskie (od kilku do kilkunastu), których wielkość np. na Dolnym Śląsku wynosiła średnio 70-120 ha, stanowiły nieznaczną część majątku każdego opactwa; nastawione głównie na produkcję rolną, stosowały 3-polówkę, nawożenie oraz meliorację gruntów;

prace polowe wykonywała czeladź folwarczna, tzw. familiares (należeli do niej donaci, zrzekający się swoich dóbr na korzyść klasztoru zabezpieczającego im utrzymanie), najemnicy oraz ludność wsi klasztornych, a z czasem czynszownicy (zwł. w XIII i XIV w.); konwersi, ze względu na ich znikomą (w porównaniu z opactwami Europy Zach.) liczbę, pełnili tylko funkcję adm. i zajmowali się rzemiosłem.

C. rozwinęli też na wielką skalę hodowlę. W końcu XIII w. część produktów, zwł. rolniczych i hodowlanych, przeznaczali c. na rynek lokalny. W związku z rozwojem handlu poszczególne opactwa nabywały domy w miastach (np. c. z Oliwy w Gdańsku, z Kołbacza w Szczecinie i Gryfinie) dla mnichów i konwersów załatwiających sprawy klasztorne.

C. rozwinęli przemysł młynarski i tkacki, zajmowali się górnictwem i hutnictwem; opactwo wąchockie 1249 otrzymało przywilej pozwalający na poszukiwanie kruszców w księstwie krak. i sand., a dzięki własnym hutom w Rejowie, Bzinie, Skarżysku Kamiennej, Marcinkowie i Starachowicach dało początek staropol. zagłębiu hutniczemu; Kamieniec Ząbkowicki miał hutę w Mąkolnie, Lubiąż od 1322 kopalnie złota w Złotoryi, Mogiła w XIV i XV w. hutę ołowiu i srebra; huty żelaza posiadały również Jędrzejów i Rudy Wielkie (w XVIII w. także hutę szkła); Jędrzejów i Mogiła w XVI w. miały własne papiernie; c. zastosowali w kuźniach koło wodne do poruszania miechów i młotów.

W XIII w. w każdym klasztorze c. w Polsce było przeciętnie ok. 40-60 mnichów; na pocz. XV w. na terytorium Królestwa Pol. (ze Śląskiem i Pomorzem) w 25 klasztorach było ich 1000--1500. Do XV w. (a w niektórych klasztorach jeszcze w XVI w.) większość mnichów stanowili cudzoziemcy; w klasztorach młp. (z wyjątkiem Mogiły, dość wcześnie spolonizowanej) Francuzi i Włosi zostali zmajoryzowani przez Niemców;

czysto niem. charakter miały od początku klasztory pom., wlkp. i śląskie; ich ekskluzywność, przejawiająca się w przyjmowaniu wyłącznie kandydatów pochodzenia niem. z okolic klasztorów macierzystych (np. Obra z okolic Kolonii), często wroga postawa wobec Polski (z wyjątkiem Sulejowa, dostarczającego Władysławowi Łokietkowi broń z własnych kuźnic, oraz Pelplina i Oliwy, których opaci Paweł von Zullen podczas wojny 13-letniej z zak. krzyżackim, a Kasper Geschkau w sporach z Gdańskiem popierali politykę pol.), budziła sprzeciw pol. władz duch. i państw. ;

na ujemne skutki takiej sytuacji wskazywał na synodzie w Łęczycy 1285 abp gnieźn. Jakub Świnka, a w XV w. Jan Ostroróg. W ramach egzekucji praw na sejmie 1511 zapadła uchwała otwierająca Polakom wstęp do klasztorów; na sejmie w Piotrkowie 1538 szlachta zastrzegła stanowiska opatów dla siebie; te postanowienia oraz wprowadzona w poł. XVI w. instytucja ko-mendatariuszy przyczyniły się do polonizacji klasztorów w 2. poł. XVI w.

Po osłabieniu w XV w. więzów filialnych klasztory łączyły się w grupy terytorialne; kapituły gen. mianowały dla nich wizytatorów zw. też komisarzami (bez względu na ich związki filiacyj-ne); wizytatorami dla Polski (a w pewnym okresie dla Śląska i Prus) byli opaci Koprzywnicy i Mogiły, zobowiązani do wizytowania i reformy wszystkich klasztorów; w 2. poł. XV w. prow, wizytacyjną c. polskich, zmniejszoną do obszaru państwa pol. (Śląsk i Czechy poddano 1456 opatowi w Altzelle, później Lubiążowi), podzielono na mniejsze okręgi; od 1486 opat z Koprzywnicy wizytował opactwa młp., a z Lubiąża opactwa śląskie, od 1487 opat Paradyża opactwa wlkp.; od 1488 Pelplin i Oliwa poddane były nadbałtyckim komisarzom zakonu.

W XIV i XV w. klasztory c. przeżywały kryzys gosp., spowodowany obniżeniem wartości czynszów oraz przywłaszczaniem części dochodów przez opatów; w okresie reformacji nastąpił spadek powołań i rozluźnienie karności, a także zdarzały się apostazje mnichów; w XVI w. Kołbacz, Bierzwnik, Bukowo Morskie i Mironice uległy sekularyzacji, a przejęciu przez protestantów Pelplina i Oliwy przeszkodził król Zygmunt I Stary. Podejmowane w tym okresie próby reformy przez Jakuba z Paradyża, E. Ciołka, D. Spota oraz M. Białobrzeskiego nie przyniosły rezultatu; poprawa nastąpiła dopiero po gruntownej wizytacji przeprowadzonej 1579 i 1580 przez Edmunda od Krzyża, opata z Châtillon, w wyniku której ustanowiono 1580 prowincję pol. (zw. niekiedy niewłaściwie kongregacją);

włączono do niej klasztory w Wągrowcu, Koronowie, Oliwie, Pelplinie, Bledzewie, Przemęcie, Obrze, Paradyżu, Lądzie, Sule-jowie, Jędrzejowie, Wąchocku, Koprzywnicy, Szczyrzycu i Mogile; liczyły one 1581 ok. 140 zakonników — Koronowo 19, Ląd i Mogiła po 15, Wągrowiec 14, Sulejów 11, a pozostałe poniżej 10. Wszystkie decyzje co do reformy życia zak. i zmian w statutach uzależniono od postanowień kapituły prow, i zatwierdzenia opata gen. w Citeaux oraz najbliższej kapituły gen.;

od czasu rządów wikariusza gen. A. Trebnica (1616-30), opata oliwskiego, regularnie odbywały się kapituly prow, i wizytacje klasztorów przez wikariuszy gen., niezależnie od wizytatorów zwierzchnich władz zak.; w XVII w. c. polscy, odbiegając od kontemplacyjnych założeń XII i XIII w., zajęli się duszpasterstwem w kilkudziesięciu własnych kościołach par. i filialnych oraz konwentualnych;

podupadły w XVI w. zakon c. w Polsce, już 1618 liczący 478 mnichów (stan ten utrzymał się bez większych zmian do XIX w.), założył 1675 na Litwie opactwo Wistycze (fundacja Eustachego Tyszkiewicza, podkomorzego brzeskiego), filię Wąchocka, oraz przeoraty — 1710 w Oliza-rowym Stawie (fundacja Jana Komorowskiego) i 1711 w Kimba-rówce (fundacja Zygmunta Szukszty).

Ponieważ pod koniec XVfl w. ponownie obniżyła się u c. w Polsce karność zak., pap. Innocenty XI brewem z 1685 zobowiązał ich do realizacji wskazań pap. Aleksandra VII z 1666 dotyczących reformy zakonu w całym Kościele;

1744 za opata komisarza S. Leskiego ustanowiono statuty prow., dostosowane do potrzeb i warunków pol. (Statuta ordinis cisterciensis, tam antigua quam novissima, bmw 1745), które uzyskały aprobatę opata generalnego; w ramach odnowy życia zakonnego c. polscy wnieśli 1699 do kapituły gen. sprawę beatyfikacji Wincentego Kadłubka, pomyślnie zakończoną 1764 dzięki staraniom F. Rogalińskiego, opata z Wistycz.

Jedną z przyczyn gosp. i mor. upadku klasztorów była od 2. poł. XVI w. -> komenda, na skutek której opatami zostawali zazwyczaj wyżsi duchowni szukający intratnych dochodów i nie związani z życiem zak., co powodowało liczne zadrażnienia i niezadowolenie mnichów; w wyniku konkordatu zawartego we Wschowie 1737 między królem pol. Augustem III a pap. Klemensem XII oddano w komendę m.in. najbogatsze opactwa Wąchock, Mogiłę, Sulejów, Wągrowiec, Jędrzejów, Paradyż; dokonano podziału dóbr na klasztorne i komendatariusza, któremu wyznaczono 3/4 dochodów;

komendatariuszom odebrano jurysdykcję nad mnichami i oddano ją opatom klasztornym, wybieranym przez mnichów; do zespołu opactw komendato-ryjnych dołączono 1776 Ląd i Bledzew; odmienną sytuację miały Oliwa i Pelplin, które od początku postawiły opatom komendatoryjnym warunek odbycia rocznego nowicjatu za granicą, złożenie ślubów zak., zachowanie reguły oraz przebywanie w klasztorze.

C. za benedyktynami założyli szpitale przyklasztorne, m.in. 1152 w Jędrzejowie (fundacja abpa Jana z Brzeźnicy), przed 1185 w Kołbaczu, 1203 w Lubiążu, a ponadto przy opactwach w Wieleniu (Przemęcie), Oliwie, Bukowie, Wolinie i Szczecinie; należały one do najstarszych w Polsce. W XIII w. c. prowadzili już skryptoria w Lubiążu, Henrykowie, Rudach Wielkich, Lądzie i Mogile, a w XIV w. założyli je w in. opactwach; kopiowano w nich dla mnichów sprowadzane z zagranicy z opactw macierzystych księgi liturg. (zwł. chórowe);

w skryptorium henrykowskim powstała 1270-1310 tzw. Księga henrykowska (wyd. R. Gródecki, Pz 1949) z katalogiem bpów wrocł. do 1273, bogate źródło do gosp. dziejów opactwa; w Koprzywnicy wykonano ok. 1340 kodeks Kroniki Galla (rpsBNZam). Na ok. 180 ksiąg chórowych, powstałych w skryptoriach c. na obszarze Polski, zachowało się 166, w tym 123 powstałe przed reformą potryd.; najliczniej reprezentowane są antyfonarze (23, w tym 11 z Xni w.), graduały (19, w tym 11 z XIII w.), mszały (15), brewiarze (14).

Z opactw pom. pochodzi 39 ksiąg chórowych (głównie z Pelplina), z wlkp. 27, z młp. 17 (brak z Jędrzejowa, Koprzywnicy, Szczyrzyca, Sulejowa i Wąchocka); z klasztorów śląskich pochodzą 83 kodeksy ksiąg liturg., z których XlII-wieczne jako jedyne w kraju zawierające teksty -> rorat, wskazują prawdopodobnie na inicjatywę c. w przeszczepieniu ich na tereny polskie.

W klasztorach c. spisywano kroniki; do najcenniejszych należy Kronika oliwska, napisana 1330-56 prawdopodobnie przez opata Stanisława, obejmująca dzieje klasztoru od założenia do 1350 i najważniejsze wydarzenia z historii Pomorza, oraz Exordium ordinis cruciferorum, powstałe prawdopodobnie przed 1260, zawierające historię Krzyżaków od ich sprowadzenia do Ziemi Chełmińskiej do 1256; kontynuacją Kroniki oliwskiej są Roczniki oliwskie, spisane w XV-XVI w., obejmujące lata 1356-1545 (MPH VI 257-382); Kronika klasztoru mogilskiego autorstwa Mikołaja, sporządzona w pocz. XVI w., doprowadzona została do 1505. Na użytek wewn. pisano w poszczególnych klasztorach nekrologi; oliwski zawiera zapiski z XIII-XVII w. (MPH V 501-536), pelpliński (sporządzony w XV w.) od 1258 (MPH IV 56-124), a henrykowski od poł. XUI w. do 1550 (rpsBUWr).

C. zorganizowali też biblioteki w Henrykowie, Koprzywnicy, Lądzie, Sulejowie, Mogile, Oliwie, Pelplinie, Jędrzejowie i Paradyżu; do największych w XV w. należała biblioteka w Paradyżu, a w XVI w. w Mogile. W czasie kasaty klasztorów 1811 biblioteka w Henrykowie liczyła 20 000 vol., w Krzeszowie 13 000, a w Rudach Wielkich ok. 12 000.

W XVII i XVIII w. polscy c. prowadzili warsztaty budowy organów; z nich pochodzą m.in. organy w Wąchocku, Sulejowie, Jędrzejowie oraz najbardziej znane w Oliwie; we własnych warsztatach snycerskich wykonywali również prospekty organowe, z których do najcenniejszych z XVII w. należą w Sulejowie i Wąchocku, a z XVUI w. w Koronowie, Jędrzejowie oraz Oliwie (wykonany przez o. Grossa i Adamusa).

Mnisi cysterscy z Polski kształcili się do XIV w. w kolegiach zagr., zwł. w Studium Gen. w Paryżu; 1335 pap. Benedykt XII nakazał wysyłać studentów do Metzu; od 1374 opactwa śląskie miały wysyłać swych studentów do studium zak. w Pradze. Papież Bonifacy IX na prośbę króla Władysława Jagiełły zezwolił 1401 na utworzenie studium cysterskiego przy Akademii Krak., a opatowi Mogiły polecił zobowiązać opactwa pol. do wysyłania studentów do Krakowa;

z powodu niechętnego stanowiska kapituły gen. utworzono studium dopiero 1416, zasady zaś jego funkcjonowania określił 1417 opat Jan z Citeaux na prośbę abpa gnieźn. Mikołaja Trąby i bpa pozn. Andrzeja Łaskarza, przebywających na Soborze w Konstancji; opactwa leżące w granicach metropolii Gniezno, Magdeburg, Ryga, Ostrzyhom, Praga (ze względu na szerzący się w Czechach husytyzm), Lwów i diec. Kamień zobowiązano do wysyłania studentów do studium krak., które w Europie Środk. uzyskało prawa podobne do paryskiego w skali ogólnozak.;

1424 zwolniono z tego obowiązku Pelplin; ponieważ nakazu kapituły gen. z 1426 wybudowania specjalnych pomieszczeń dla studentów zak. nie zrealizowano, mieszkali oni początkowo w zabudowaniach przy kościele św. Anny, a od 1486 w Bursie Jerozolimskiej. Dekretem pap. Marcina V z 1429 opaci mogilscy (od P. Paychbirnera) zostali wraz z dziekanami kapituły wrocł. i gnieźn. stróżami praw Akademii Krak. ; jej profesorami w XV w. byli — Jan ze Szczekną, Jakub z Paradyża, Jan Taczel oraz Marek Birzak.

Do poł. XVI w. studiowało tu ok. 120 c; upadek uniwersytetu i zakonu spowodował zerwanie kontaktów z uczelnią. Po 1598 c. posyłali kleryków z różnych klasztorów do jez. kolegium w Poznaniu; w XVII w. kształcili ich również w jez. kolegiach w Kaliszu i Braniewie; zorganizowali także własne studium filoz. z inicjatywy komendatariusza P. Piaseckiego (1624-49) w Mogile, do którego kapituła prow, w Jędrzejowie (1670) pod przewodnictwem wikariusza prow. J. Zapolskiego nakazała wysyłać kleryków; przetrwało ono do 1718; podobne studium zorganizowano w Pelplinie i Oliwie. Powzięty 1699 na kapitule w Wągrowcu projekt założenia studium teol. w Mogile dla całej prow, zrealizował 1718 wikariusz gen. A. Łukomski i zatwierdziła Stolica Apost.;

1786-96 w wyniku porozumienia z prymasem M.J. Poniatowskim, przew. Komisji Edukacji Nar., c. przejęli pojez, kolegium św. Piotra w Krakowie, dokąd przenieśli III i IV kurs teologii i prawa kanonicznego. Zakładali też szkoły średnie; 1744 powstało gimnazjum w Rudach Wielkich (istniało do 1816), a nast. w Henrykowie (istniało do 1801), Jemielnicy i 1800 w Krzeszowie;

1765 natomiast powstało w Rudach Wielkich seminarium nauczycielskie; od 1783 prowadzili we Wschowie 4-klasową szkołę podwydziałową, ustanowioną przez Komisję Edukacji Nar., a w XVIII i pocz. XLX w. szkołę wydziałową w Wąchocku i podwydziałowe w Sulejowie, Koprzywnicy i Jędrzejowie; w Mogile w końcu XVIII w. powstała przyklasztorna szkoła lud., w której do XX w. nauczali c.

W wyniku rozbiorów prowincja c. w Polsce przestała istnieć, ponieważ ówczesny wikariusz gen. B. Niegolewski (1777-97), opat Jędrzejowa, nie mógł sprawować władzy nad klasztorami w in. zaborach; na jego polecenie klasztory zaboru prus. wybrały własnego wik. A. Raczyńskiego (1791-1804), opata Lądu.

Na skutek delimitacji, spowodowanej wydarzeniami polit, w pocz. XIX w., ostatecznie w zaborze prus. znalazły się: Wągrowiec, Oliwa, Pelplin, Bledzew, Przemęt, Obra i Paradyż (oraz żeńskie Ołobok i Owińska), w zaborze ros. Ląd i Koronowo (do 1807 w zaborze prus., do 1815 w Księstwie Warsz., potem w Królestwie Kongr.), Wistycze, Olizarowy Staw, Kimbarówka oraz Sulejów, Jędrzejów, Wąchock, Koprzywnica (1795-1809 w zaborze prus., 1809-15 w Księstwie Warsz., nast. w Królestwie Kongr.), w zaborze austr. Szczyrzyc oraz Mogiła (1809-15 w Księstwie Warsz., 1815-46 w Rzeczypospolitej Krak.).

Na Śląsku klasztory c. istniały do 1812; w Księstwie Pozn., zgodnie z orędziem gabinetowym z 9 VIII 1816, ulegały powolnej likwidacji; w Królestwie Pol. dekret kasacyjny z 17 IX 1819, podpisany przez metropolitę F. Malczewskiego, wprowadzono w życie; na Litwie klasztor w Kimbarówce istniał jeszcze 1857; ocalałe Mogiła i Szczyrzyc w zaborze austr. przyłączono w końcu XLX w. do kongr. Mehrerau.

Próby odrodzenia c. w Polsce podejmował bezskutecznie 1925 klasztor Stičha z Jugosławii; dopiero po II wojnie świat., dzięki działalności B. Birosa (opata w Szczyrzycu), a nast. A. -> Ciesielskiego (opata w Mogile i prezesa wznowionej 1953 prowincji pol.), dokonano 1945 rewindykacji klasztorów w Jędrzejowie i Oliwie, 1947 w Henrykowie, a 1951 w Wąchocku; ponadto c. przyjęli placówki duszpast. w Krzeszowie, Jodłowniku (k. Szczyrzyca) i w Trybszu (k. Nowego Targu). W 1976 było w Polsce 108 c.

 

K. Hoszowski, Obraz życia i zasług opałów mogilskich, w : Monografia o Mogile, Kr 1867¡ Monografia opactwa c. w Mogile, Kr 1867; F. Winter, Die C. des nordöstlichen Deutschtands. Ein Beitrag zur Kirchen kulturgeschichte des deutschen Mittelalters, Go 1868-71, III 58,98,102; S. Kujot, Opactwo pelpltńskie, PI 1875; J. Fijalek, Mistrz Jakub z Paradyża, Kr 1900; K. Tymieniecki, Z dziejów zaniku drobnej wlasnoici na Śląsku z XIII w., Lw 1925; J. Noryśkiewicz, Sekularyzacja klasztorów w Wielkopolsce przez rząd pruski, PT 6 (1925) 249--282; K. Tymieniecki, Z dziejów rozwoju wlasnoici na Śląsku w XIII w., Pz 1926; M. Niwiński, Opactwo c. w Wąchocku. Fundacja i dzieje uposażenia do końca wieków średnich, Kr 1930; P. Knauer, Kloster Kamenz, Legnica 1932; J. Nowacki, Opactwo św. Gotarda w Szpetalu pod Włocławkiem zakonu cysterskiego. Przyczynek misji pruskiej bpa Chrystiana, Gn 1934; M. Kamiński, Dawne opactwo zakonu cysterskiego w Lądzie nad Wartą. Zarys dziejów i zabytki sztuki. Ląd 1936; J. Frieske, Pierwotna fundacja klasztoru w Przemęcie z roku 1210, RHis 14 (1938); A. Gieysztor, Początki misji ruskiej biskupstwa lubuskiego, NP 4 (1948) 96; J. Mitkowski, Początki klasztoru c. w Sulejowie. Studia nad dokumentami, fundacją i rozwojem uposażenia do końca XIII w., Pz 1949; J. Krasoń, Uposażenie klasztoru c. w Obrze w wiekach średnich, Pz 1950; T. Manteuffel, Rola c. w Polsce w XII w., PHis 41 (1950) 180-202; A. Ciesielski, Jędrzejów na tle c. w Polsce, Kr 1951 (mpsBJ); G. Labuda, Zapiska o zaburzeniach chłopskich w dobrach klasztoru przemęckiego w roku 1309, RHis 20 (1951-52) 121-138; A. Gcsner, Abtei Räuden in Oberschlesien, Kitzingen 1952; T. Manteuffel, Próba stworzenia cysterskiego biskupstwa w Prusach, ZTNT 18 (1952) 157-173; N. Chlopocka, Powstanie i rozwój wielkiej własności ziemskiej opactwa c. w Kolbaczu w X11-X1V wieku, Pz 1953; H. Dąbrowski, Uformowanie się wielkiej własności feudalnej klasztoru c. w Henrykowie, RHis 21 (1953-54) 109-149; T. Manteuffel, Papiestwo i c. ze szczególnym uwzględnieniem Ich roll w Polsce na przełomie XII i XIII w., Wwa 1955; Z. Wielgosz, Początki wielkiej własności klasztornej c. w Lubiążu, RHis 22 (1955-56) 61-126; H. Dąbrowski, Uwagi nad początkami opactwa c. w Lubiążu, SKHS 13 (1958) 169-177; W. Korta, Rozwój wielkiej własności klasztornej na Śląsku do pol. XIII w., SKHS 13(1958) 179-205; F. Bogdan, Ze studiów nad egzempcją średniowiecznych zakonów w Polsce. Egzempcją polskich c, RH 8 (1959) z. 2, 123-172; F.D. Borowski, Dekret kasacyjny z 1819 i jego wykonanie w stosunku do zakonów diecezji sandomierskiej, Lb 1959 (mpsBKUL); S. Frankowski, Gospodarka wielkiej własności cysterskiej na Dolnym Śląsku w XIII w., Wwa 1959; J. Kłoczowski, Z zagadnień funkcji społecznych c. w Polsce średniowiecznej. Problem duszpasterstwa parafialnego, w: Opúsculo Casimiro Tymieniecki, Pz 1959, 105-126; S. Trawkowski, Gospodarka wielkiej własności cysterskiej na Dolnym Śląsku w XIII wieku, Wwa 1959; K. Białoskórska, Wąchock, opactwo c, Wwa 1960; S.M. Szacherska. Opactwo cysterskie w Szpetalu a misja pruska, Wwa 1960; H. Chlopocka, SSS I 278-281; J. Pietrusiński, Średniowieczna encyklopedia opactwa w Pelplinie, Średniowiecze 1 (1961) 51-93; J. Dąbrowski, Dawne dziejopisarstwo polskie (do roku 1480), Wwa 1964 (passim); Z. Wielgosz, Wielka własność cysterska w osadnictwie pogranicza Śląska i Wielkopolski, Pz 1964; J, Kłoczowski, Zakony na ziemiach polskich w wiekach średnich, KwP I 406-432; A. Ciesielski, Adam Trebnic archidiakon pomorski, opat oliwski (1616-1630), NP 27(1967) 135-161; J. Powierski, Na marginesie najnowszych badań nad problemem misji cysterskiej w Prusach i kwestią Santyra, KMW 17 (1968) 239-262; E. Zdeb, Dzieje rorat w Polsce. Studium hlstoryczno--liturgiczne, RTSO 1 (1968) 315-355; J. Kłoczowski, Zakony męskie w Polsce w XV1-XVI11 wieku, KwP II 483-777; K. Dąbrowski, Działalność gospodarcza, społeczna i kulturalna c. oltwsktch (XII-XVI), PI 1972; M. Kęsek, Działalność c. wąchockich w zakresie metalurgii nieżelaznej w średniowieczu, w; Dzieje i technika świętokrzyskiego górnictwa i hutnictwa kruszcowego, Wwa 1972, 147-155; J. Kłoczowski, Prowincja polska c. w świetle akt generalnych lego zakonu z XV wieku, w: Polska w świecie. Szkice z dziejów kultury polskiej, Wwa 1972, 179-198; R. Kozłowski, Rozwój uposażenia klasztoru cysterskiego w Byszewie (Koronowie), Wwa 1972; K. Grüger, Der Nekrolog des Klosters Heinrichau (ca. 1250-1550), ASKG 31 (1973) 36-69, 32 (1974) 45-80, 33 (1975) 9-26; H. Dziurla, Krzeszów, Wr 1974; A. Rose, Kloster Gnissau, St 1974; K. Dąbrowski, Opactwo c. w Oliwie od XII do XV wieku, Wr 1975; J. Gołos, Polskie organy i muzyka organowa, Wwa 1975 (passim); L.J. Lekai, DIP II 1058-1098; Z. Leszczyński, Z dziejów Kolegium Prowincjalnego C. w Mogile, DTKP II 2, 413-449; S. Rybandt, Średniowieczne opactwo c. w Rudach, Wr 1977; H. Gerlic, Gimnazjum cysterskie w Rudach Wielkich 1744-1816 w świetle „Origo humaniorum studlorum Raudae", Lb 1978 (mpsBKUL).

Podobne prace

Do góry