Ocena brak

CYSTERSI, Zakon Cystersów, Sacer Ordo Cisterciensis SOCist - SZTUKA SAKRALNA

Autor /Titus Dodano /02.08.2012

Twórczość artystyczna c. wyrosła na gruncie umiłowania nade wszystko piękna duchowego i mor., zgodnie z zasadami ściśle określonymi przez Bernarda z Clairvaux w przepisach obejmujących sprawy budowlane, architektoniczne i artyst. ; obowiązywała zasada jak największej prostoty w konstrukcji budynków klasztornych i kościoła przy równoczesnym zakazie rzeźbiarskiego i malarskiego wystroju wnętrza.

1. Podstawą estetyki c stało się twierdzenie Bernarda, że piękno wewn. jest cenniejsze niż ozdoby zewn. ; nie zwalczał on sztuki w ogóle, lecz tylko fantastyczną dekoracyjność budynków sakr. jako nieodpowiednią dla tych, którzy wyrzekli się świata i mają eliminować wszelkie krzywizny (linię prostą uważał on za symbol prawości, siły i logiki, a krzywą za symbol chwiej-ności, bogactwa i iluzji). Kapituły gen. zdecydowanie broniły prostoty sztuki zak., troszcząc się jednocześnie, aby zbytnią surowością nie niszczyć jej piękna, wyrażającego się we właściwych proporcjach konstrukcji, w logice układu poszczególnych części budowli i ich funkcjonalności.

Stosownie do tych ideowo-estetycznych założeń rozwijała się przede wszystkim architektura. Kompleksowy plan założeń budowlanych zapożyczyli c. od benedyktynów (V); w jego skład wchodzi kościół, zabudowania gosp. (spichrze, młyny) i ogrody. Kościół zasadniczo służył liturg. celom mnichów, a dla ludności okolicznej i podróżnych wznoszono poza opactwem małe kościółki par. lub kaplice.

2. Rola c. w przemianach późnorom. architektury sakr. polega na zapoczątkowaniu gotyku; zachowując bowiem rom. jeszcze plany, proporcje i detale architektoniczne, wprowadzili (jako novum) system przesklepiania całości budowli wraz z odpowiadającym mu systemem rozczłonkowania filarów między-nawowych, należące do powstającego gotyku.

O nowym charakterze wnętrza cysterskich kościołów decydowały żebra, gurty, zworniki sklepień, podział ścian przez pilastry, rozczłonkowanie filarów, półkoliste łuki w arkadach międzynawowych i łuki ostre w arkadach naw bocznych; z zewnątrz natomiast bryły kościołów były bezwieżowe (z wyjątkiem sygnaturek), zwieńczone gładkimi szczytami i dachami pulpitowymi; ściany szczytowe transeptu i nad portalem wejściowym ozdabiano rozetami, niekiedy gzymsami, arkadowymi fryzami i profilowanymi cokołami.

Do kościoła przylegał 3-skrzydłami klasztor, otaczający kwadratowy wirydarz; w pobliżu skrzydła zach. umieszczano zabudowania gosp., a od wsch. strony ogród warzywno-owocowy.

Były 3 zasadnicze typy kościołów (prostokątny z wielobocz-nym obejściem oraz z obejściem prostokątnym); najstarszy (1130-47), w ufundowanym przez Bernarda z Clairvaux opactwie w Fontenay k. Montbard (uchodzący za odzwierciedlenie ducha założyciela), był 3-nawową bazyliką z transeptem, do którego wsch. ramion przylegały 2 bliźniacze kaplice flankujące prostokątne prezbiterium bez apsydy; ołtarz główny (w prezbiterium) i 4 boczne (w kaplicach transeptu) umożliwiały jednoczesne odprawianie 5 mszy;

natomiast w konwentach z większą liczbą mnichów-kapłanów zachodziła potrzeba zwiększenia liczby kaplic — umieszczano je w transeptach i nawach albo też wokół prezbiterium, co pociągało za sobą wprowadzenie obejścia (-» ambit); obejście to miało w Clairvaux układ wielo-boczny, a w Morimond — prostokątny.

Te wzorcowe rozwiązania rozpowszechniły się w XII-X1II w. w całej Europie. W stosowanej przez c. technice sklepień dają się wyróżnić 3 szybko następujące po sobie fazy:

° — kolebka z gurtami o zaostrzonym łuku, zróżnicowanie wysokości sklepień (Fontenay 1130-47);

° — sklepienie krzyżowe, zrównanie wysokości nawy głównej i transeptu, pozostawienie niskiego prezbiterium (Silvacane, 1170-1230);

° system sklepień krzyżowo-żebrowy, np. Cîteaux (1148), Pontigny (1150), Fontfroide i Noirlac (2. poł. XII w.), który po 1160 znalazł zastosowanie we wszystkich nowo zakładanych lub przebudowanych opactwach, oraz w Royau-mont (1228).

System sklepień krzyżowo-żebrowych stał się punktem wyjścia dalszej ewolucji stylu got. i zastosowania w nowych konstrukcjach kościołów opackich i got. katedr, i rozprzestrzenił się w całej Europie; w Hiszpanii, gdzie wszechwładnie panowała architektura kongr. kluniackiej, c. poczynili w niej pierwsze wyłomy, naśladując wzorzec typu Cîteaux (Monsalud, Fitero); w Anglii zapanował powszechnie (potężne ruiny kościoła w Roche z 1147, uważanego za pierwszy w stylu got., oraz opactw Alban, Lindisfarne, Selby, Kelso, Furness, Fountains i in.); we Włoszech zastosowano go w końcu XII w. w cysterskich kościołach w Fossanova i Casamari; wpływ c. zaznaczył się m.in. w katedrze w Sienie (prezbiterium zamknięte prostą ścianą), której budową kierował 1257 cysters Simon, budowniczy opactwa w San Galgano;

na terytorium Niemiec pierwsze got. kościoły cysterskie powstały w Heisterbach (sklepienie krzyżowo-żebrowe zastosowano 1202), Eberbach, Heiligenkreuz, Ebrach, Marienstatt, Chorin i Neuendorf, podczas gdy w stylu rom. budowano np. katedry w Trewirze, Spirze, Moguncji, Wormacji oraz kościoły w Kolonii, które, zanim uległy wpływom gotyku franc, wznoszono wg wzorów zaczerpniętych z wczesnych kościołów cysterskich.

W Polsce w XII-XIII w. najwięcej pokrewieństwa z macierzystymi opactwami burgundzkimi wykazują bezpośrednie filiacje Morimondu — Jędrzejów (1149), Sulejów (1176) i Koprzywnica (1185); natomiast w architekturze opactw o pośredniej filiacji niem. (przez nadreński Altenberg i saską Pforte) i duń. (przez Esrom) zaznaczyło się stosowanie systemu wiązanego, a mianowicie w Łeknie (1143), Kołbaczu (1173), Lubiążu (1175), Lądzie (1175), Oliwie (1188), Mogile (1222); wyraźne zaś powiązania z opactwami wł. (Fossanova i Casamari) stwierdzono w Wąchocku (1179), na co m.in. wskazuje zastosowanie 2-barwnego wątku kamiennego w układzie poziomych pasów piaskowca żółtawoszarego i brunatnoczerwonego oraz inskrypcja Simon, interpretowana jako imię budowniczego, utożsamianego z budowniczym kościoła w San Galgano.

Pełny program założeń cysterskich zaczęto w Polsce realizować dopiero na pocz. XIII w., stosując we wszystkich budowlach system sklepień krzyżowo-żebrowy z gurtami ; nasada gurtu spoczywa na głowicy służki nadwieszonej, mającej formę pół-kolumny (Sulejów, Wąchock) lub o przekroju prostokątnym (Koprzywnica, Rudy Wielkie);

żebra sklepienne spływają wg wzorów burgundzkich bądź na gzymsy pilastrów, bądź na osobne wsporniki (Wąchock, Sulejów), które często mają kształt stożkowy (zwł. w narożnikach); poza Kołbaczem wszystkie sklepienia mają zworniki albo w formie gładkich cylindrycznych bloków kamiennych, albo (rzadziej) z dekoracją rzeźbiarską (Sulejów, Jędrzejów, Mogiła).

Z budowli XIII wiecznych najlepiej zachowały się obiekty młp. (Jędrzejów, Wąchock, Koprzywnica, Sulejów i Mogiła), znaczne partie pierwotnych kościołów pom. (Kołbacz, Oliwa) oraz śląskich (Rudy Wielkie, Henryków, Lubiąż, Trzebnica); stoją one na pograniczu sztuki późnorom. i wczesnogotyckiej.

Ze względu na warunki klimatyczne klasztor przylegający 3 skrzydłami zabudowy do kościoła umieszczano w Polsce od południa. Rozplanowanie i przeznaczenie pomieszczeń w poszczególnych skrzydłach było ustalone i ściśle przestrzegane we wszystkich opactwach: w skrzydle wsch., na parterze, mieściły się kolejno — zakrystia, kapitularz, karcer, przejście do ogrodu i fraternia, a na piętrze dormitorium, mające bezpośrednie połączenie z kościołem; w skrzydle pd., równoległym do kościoła (w Koprzywnicy i Rudach Wielkich wyjątkowo w pn.), znajdowały się schody na piętro, piec ogrzewania powietrznego, refektarz i kuchnia; w skrzydle zach. dormitorium konwersów i liczne pomieszczenia pomocnicze. Z pierwotnych zabudowań cysterskich zachowały się kapitularze: 4-kolumnowy w Wąchocku, 2-koIumnowy w Koprzywnicy i jednokolumnowy, częściowo przebudowany, w Sulejowie.

3. Wg c. kościół jako miejsce święte, w którym dokonuje się niewidzialna rzeczywistość eucharyst. misterium i chwalby Boga, nie powinien rozpraszać uwagi pięknem wystroju. W wyniku zakazu (od 1134) stosowania barwnych witraży nastąpił rozkwit witraży linearnych, przede wszystkim we Francji; artyści zak. osiągali szczyty artyzmu w układach kombinacji linii, figur geometrycznych i stylizowanych kwiatów (np. Mogiła).

Zakaz zdobnictwa hamował również większy rozwój rzeźby architektonicznej — głowice, wsporniki i zworniki zwykle dekorowano skromnym ornamentem roślinnym, palmetowym i geometrycznym. Kościół cysterek w Trzebnicy 1203-30, mający prezbiterium i kaplice zamknięte wielobocznie oraz kryptę pod prezbiterium, wyróżnia się jednak dekoracją figuralną, zwł. w portalach (2 tympanony późnorom. z 1219-40 i 1 got. z końca XLÜ w.);

w nim najwcześniej w Polsce użyto cegły jako podstawowego budulca, łącząc ją z kamieniem zastosowanym w częściach konstrukcyjnych (żywym oddźwiękiem tej techniki budowlanej jest podobne łączenie cegły i kamienia w Mogile). Przykładem cysterskiej płaskorzeźby rom. jest płyta nagrobna nieznanego opata w Wąchocku z wyobrażeniem pastorału na tle symetrycznej plecionki, otoczonej majuskułowym napisem i bor-diurą z wici palmetowej.

Stalle, należące do wyposażenia wnętrz kościoła, zajmowały przestrzeń wzdłuż osi nawy środk. (stąd stosowanie służek i wspornikowych półkolumn); zabytkiem wyjątkowym o dużych walorach artyst. i ciekawej ikonografii są stalle got. z poł. XV w. w Pelplinie. Przedmioty kultu ograniczano do minimum, a szaty liturg. wykonywano z lnianego jednobarwnego płótna.

Kult MB, będący charakterystyczną cechą pobożności cysterskiej (każdy kościół na pierwszym miejscu ma wezwanie maryjne) sprawił, że zakaz przedstawień figuralnych nie dotyczył postaci MB z Dzieciątkiem; do najstarszych w Polsce należą — drewniana figura z Ołoboku (XII-Xm w.) i z Gardna (2. poł. XHI w.). Dzięki c. do ikonografii maryjnej wszedł nowy motywMatka Miłosierdzia z płaszczem opieki (Opieki Matka Boża), którego rozwój osiągnął niebywałe rozmiary (por. Cezarego z Heisterbach Dialogus miraculorum z pocz. XIII w.).

4. Znaczny dorobek osiągnęli c. w zdobywaniu rpsów; kopiując je, stosowali bogatą dekorację; ok. 340 rpsów XTI--wiecznych ma znaki Clairvaux, równie dużo Cîteaux (18 z nich, m.in. słynną 4-tomową Biblię z 1098-1109, przechowuje Bibliothèque Municipale w Dijon).

Najbogatsze zdobnictwo występuje w rpsach z 1111-20; pomimo zakazu zdobienia ich złotem i miniaturami iluminowano je nadal w Cîteaux, a wykonane tam pod koniec XII w. miniatury odznaczają się wykwintną kolorystyką; od XLTI w. we wszystkich skryptoriach opactw macierzystych ponownie wprowadzono miniatury dużego formatu.

Do najstarszych rpsów cysterskich w Polsce należały Psałterz z Trzebnicy (ok. 1220), 2 antyfonarze z Lubiąża (z poł. i końca XIII w.) i 2 graduały z Kamieńca Ząbkowickiego, wszystkie z bogato zdobionymi inicjałami i scenami biblijnymi (przechowywane w BUWr).

5. Ukształtowane w średniowieczu oblicze sztuki c. uległo przeobrażeniom w czasach nowoż. na skutek przebudowy i rozbudowy opactw w stylu barokowym; jedynie w Mogile zachowały się ślady przebudowy w stylu renesansowym pałacu opackiego i biblioteki oraz renesansowa polichromia S. -> Samostrzelnika w kościele i klasztorze.

Proces przeobrażeń barokowych miał różne stopnie nasilenia. Stosunkowo najwięcej form architektury pierwotnej zachowało się w kościołach, mimo że niektóre zostały całkowicie przebudowane, np. w Krzeszowie (fundacja Henrykowa z 1292) i Lądzie, a in. otrzymały okazałe 2-wieżowe fasady, np. Lubiąż, Oliwa, Jędrzejów; także wystrój większości kościołów został ukształtowany w formach baroku i rokoka.

Większym przeobrażeniom niż kościoły uległy zabudowania klasztorne. Barokizacji klasztorów, kościołów i ich wnętrz dokonywali niejednokrotnie wybitni artyści, np. architekci : T. Poncino, Jerzy Catenazzi (Ląd), P. Ferrari (Owińska), malarze: A. Swach, G.W. Neunhertz (Krzeszów), Ch.Ph. Ben-tum, M. Willman (Lubiąż i Trzebnica); rzeźbiarze: A. Dorasił, F.M. Brokof (Krzeszów), F.J. Mangoldt (Lubiąż i Trzebnica), A. Frączkiewicz (Jędrzejów). W wyniku tych prac zabytki sztuki sakralnej c. zostały włączone w nurt sztuki nowoż. i zatraciły swój odrębny wyraz.

 

J. Zachwatowicz, Detale architektoniczne kościoła klasztornego w Mogile, BHS 3 (1934-35) 72-80; tenże, Kartografia średniowiecznych klasztorów cysterskich w Polsce, BHS 3 (1934-35) 334-336; A. Zinkler, D. Frey, G. Grundmann, Die Klosterkirche in Trebnitz, Br 1940; M.A. Dimier, Recueil de plans d'églises cisterciennes I-III, P 1949; J. Zanoziński, Kościół pocysterski w Rudzie i jego związki z architekturą cysterską w Małopolsce t na Śląsku, Sprawozdania Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego 5 (1950) 53-58; T. Kruszyński, Związki Trzebnicy z zachodnią Europą, SPAU 53(1952) 23-25; Z. Świechowski, Opactwo cysterskie w Sulejowie, Pz 1954; tenże, Ląd, Kwartalnik Architektury i Urbanistyki 1 (1956) 20 ; M. Kutzner, Średniowieczne cysterskie opactwo w Lądzie nad Wartą, BHS 19 (1957) 282-283; L. Fraecaro de Longhi, L'architettura dette chiese cistercensi italiane, con particolare riferimento ad un gruppo omogeneo dell'Italia settentrionale. Mi 1958; J. Stankiewicz, Wczesnośredniowieczne koncepcje kościoła cysterskiego w Oliwie, Zeszyty Naukowe Politechniki Gdańskiej. Architektura 1 (1958) 61-101 ; Z. Świechowski, J. Zachwatowicz, L'architecture cistercienne en Pologne et ses liens avec la France, BHS 20(1958) 139-173; F. Mamuszka, J. Stankiewicz, Oliwa. Dzieje t zabytki. Gd 1959; J. Pietrusiński, Gotyckie stalle w Pelplinie, BHS 21 (1959) 264-306; K. Białoskórska, Wąchock. Opactwo c, Wwa 1960; G. Chmielewski, Kościół pocysterski w Kołbaczu, BHS 23 (1961) 182-185; Z. Radecki, J. Kruppé, A. Kąsinowski, Sprawozdanie z badań architektoniczno-archeologicznych klasztoru w Kołbaczu w latach 1960-1961, Materiały Zachodnio-Pomorskie 7 (1961) 565-576; A. Dimier, J. Pocher, L'art cistercien I-II, P 1962-71 ; W. Tatarkiewicz, Historia estetyki, Wr 1962, II (passim); Dzieje budownictwa w Polsce według Oskara Sosnowskiego, Wwa 1964,1 (passim); F. van der Meer, Atlas de l'ordre cistercien, A 1965; K. Białoskórska, Opactwo cysterskie w Wąchocku w świetle najnowszych badań archeologiczno-archltektonicznych, Wwa 1968; M. Kutzner, Cysterska architektura na Śląsku w latach 1200-1330, To 1969; W. Kalinowski, Lubiąż, Wr 1970; DSP I 166-183; J. Dahmen, Deutsche Zistercienserkunst, Kö 1974.

Podobne prace

Do góry