Ocena brak

CYSTERSI, Zakon Cystersów, Sacer Ordo Cisterciensis SOCist - LITURGIA

Autor /Titus Dodano /02.08.2012

Kształtowała się w XI-XII w. w ścisłym związku z liturgią rzym. i galijską (msza) oraz -benedyktyńską regułą (oficjum godzin kan.); po Soborze Tryd. była kilkakrotnie modyfikowana. Przewidziana do sprawowania przez wspólnoty c, odznacza się prostotą (-* cystersi III) i odrębnym śpiewem (-> chorał gregoriański I).

Liturgia c. powstała w wyniku reformy, którą podjęli Robert z Molesmes, Alberyk z Cîteaux i Stefan Harding (zatwierdził ją 1100 pap. Paschalis II) w celu ujednolicenia obrzędów w całym zakonie i przywrócenia równowagi między modlitwą, studium i pracą fizyczną.

Opracowano wzorcowy kodeks, obejmujący wszystkie księgi liturg.; większość z nich (lekcjonarz brewiarzowy, epistolarz, ewangeliarz, mszał, kolektarz, martyrologium, reguła i zwyczajnik) zachowała się w oryginale (Bibliothèque Publique w Dijon, rps 114/82); pozostałe księgi (psałterz z kantykami, hymnarz, antyfonarz do mszy i oficjum) znane są jedynie z licznych odpisów tego kodeksu, sporządzonych w XII i XIII w. (najstarszy jest antyfonarz sprzed 1170 w opactwie Gethsemani w Stanach Zjedn.).

Z ksiąg tych wydano później mszał (Missale secundum consuetudlnem fratrum ordinis cister-ciensis, Str 1487), brewiarz (Breviarium cisterciense, Str 1484, 14942) i zwyczajnik (Ordinarium, P 1495,15162), który poprzednio występował pod nazwą Liber usuum, a od 1445 po skróceniu i ujednoliceniu — Consuetudines.

Msze początkowo odprawiano przy udziale całego konwentu (-> konwentualna celebra) w niedzielę i święta po tercji (-»-godziny kanoniczne), w dni powszednie po -»• prymie; funkcję -*• celebransa sprawował kolejno każdy z kapłanów, w niedziele i święta w asyście diakona i subdiakona, w dni powszednie — diakona;

rozpoczynano je od spowiedzi powsz. wg skróconej formuły (-» Confiteor) oraz obrzędu zmieszania wina z wodą; podczas liturgii słowa Bożego celebrans zajmował miejsce po prawej stronie ołtarza, gdzie odmawiał kolektę, a we mszy bez diakona czytał ewangelię; na rozpoczęcie ewangelii żegnano się; podczas liturgii ofiary (rozpoczynającej się przygotowaniem darów ofiarnych) przeważała postawa stojąca; od 1232 zaczęto przyklękać na podniesienie (nie przyklękano w dalszym ciągu po tzw. małym podniesieniu podczas doksologii kończącej kanon);

po Pater noster (do 1618), leżąc krzyżem, odmawiano modlitwę w aktualnych intencjach, np. wypraw krzyżowych (modlitwa powszechna); pocałunku pokoju udzielano w milczeniu wyłącznie przystępującym do komunii i znaczniejszym osobistościom spoza wspólnoty zak.; do 1437 komunię przyjmowano pod 2 postaciami (diakon i subdiakon z hostii celebransa);

komunii pod postacią wina (za pomocą rurki zw. calamus) udzielali diakon i subdiakon, dolewając (w miarę ubywania) wina nie konsekrowanego; po rozdzieleniu komunii celebrans dokonywał przy kredencji ablucji rąk i kielicha; na zakończenie całował ołtarz, odmawiając krótką modlitwę o wstawiennictwo świętych, po czym razem z chórem czynił znak krzyża.

Około 1328, gdy nakazano kapłanom celebrowanie mszy przynajmniej raz w tygodniu, upowszechnił się zwyczaj mszy prywatnych (najczęściej żałobnych i o NMP); celebransowi usługiwało 2 zakonników (ze święceniami przygotowywał chleb i wino, bez święceń podawał wodę do -»• ablucji i czuwał nad światłem).

W oficjum godzin kan. przyjęto układ monastyczny, odrzucając oficja dodatkowe i -*• sufragia; liczbę czytań (w jutrzni) dla wielkich świąt ustalono na 12 (3 nokturny), dla niedziel, dni powszednich i in. obchodów — na 8 (2 nokturny); wprowadzono skorygowane teksty bibl. (wg Bibie de Saint Etienne) i usunięto powtórzenia; w układzie psalmów przyjęto cykl tygodniowy, przy czym dla jutrzni wielkich świąt stworzono specjalne zestawy;

ponadto w tercji i komplecie wielkich świąt wprowadzono własne hymny (przejęto jedynie hymny należące do tradycji ambrozjańskiej), w laudesach i nieszporach antyfony, a w sekście i nonie kolekty; 1255-72 upowszechnił się zwyczaj śpiewania codziennie po komplecie -> Salve Regina. W dni powszednie do oficjum zwykłego dołączano oficjum za zmarłych (nieszpory, nokturn i laudesy); 1237 zaczęto odmawiać oficjum o Matce Bożej.

Procesje początkowo odprawiano tylko w święto Matki Bożej Gromnicznej (-*• Ofiarowanie Pańskie), ~* Niedzielę Palmową i -»- Wniebowstąpienie, nast. w -> Boże Ciało i -»• Wniebowzięcie NMP, a z czasem we wszystkie niedziele w okresie letnim oraz święta NMP; wprowadzono również procesje pokutne (w piątki) i błagalne;

1492 zaczęto odprawiać procesję na cmentarz w -*• Dzień Zaduszny.
Podstawowym ubiorem używanym podczas liturgii była -*• alba; kapłan celebrujący mszę przywdziewał nadto -> ornat (do 1609 sporządzano je z jednobarwnej tkaniny lnianej lub wełnianej bez złotych lub srebrnych haftów); od 1258 podczas celebry opackiej (procesja, profesja) używano -»• kapy (opat) oraz -»• dalmatyki (diakon) i -> tunicelli (subdiakon); pod koniec XIV w. sporadycznie (na indywidualne zezwolenie), a w XV w. coraz częściej opaci zaczęli używać mitry i insygniów pontyfi-kalnych.

Śpiew początkowo oparto na księgach chorałowych szkoły śpiewaczej w Metzu, zaadaptowanych ok. 1110 (za opata Stefana Hardinga); nast. ok. 1148 Gwidon z Cherlieu i Gwidon z Longpontu, kierując się zasadą jedności modalnej, zreformowali (pod patronatem Bernarda z Clairvaux) śpiewy liturg.; uzgodniono wewn. kadencję śpiewów z ich zakończeniem, które pod względem modalnym charakteryzuje dźwięk końcowy; przekształcono formuły melodyczne, zwł. inicjalne, charakterystyczne dla 4 zasadniczych modi oraz ich autentycznych i plagalnych odmian; odrzucono dyferencje z psalmodii oficjum godzin kan. ;

skrócono melizmy, zwł. w mszalnych Alleluja, uproszczono nuty stroficzne i ograniczono ambitus melodii do 10 dźwięków diatonicznych; zmieniono również tradycyjny sposób notacji śpiewów; ponadto usunięto tropy i sekwencje. W wyniku tej reformy powstała specyficzna wersja chorału, odbiegająca od chorału in. zakonów i od chorału rzymskiego. W 1486 kapituła generalna c. zezwoliła na stosowanie w liturgii organów.

Modyfikację liturgii przeprowadzono pod wpływem reformy nakazanej przez Sobór Tryd., mającej na celu ujednolicenie liturgii w całym Kościele zach. ; kongr. lombardzka, usiłując zachować odrębność liturgii c, opracowała 1608 nowy brewiarz; na polecenie kapituły gen. wrócono jednak 1609 do poprzedniego porządku oficjum, zawartego w Liber usuum (późniejsze Consuetudines, a w XIV-XV w. Ordinarium); do mszy natomiast 1618 wprowadzono ryt rzym. ;

kolejną próbę zmodyfikowania liturgii c. podjęto 1645-70 w opactwie Cîteaux z inicjatywy opata C. Vaussina; w oficjum wrócono do pierwotnej tradycji, zapożyczając tylko nieliczne przepisy i teksty z brewiarza monastycznego pap. Piusa V; wydano też 1689, w oparciu o Liber usuum i rytuał z 1184 oraz uchwały kapituł gen. i ceremoniał biskupi, nowy rytuał (1721 zmodyfikowano go w duchu gallikańskim);

zmodyfikowano również 1656 chorał c, dostosowując go do tzw. editio medicea (1614-15), a zwyczaj używania organów w liturgii rozciągnięto na in. instrumenty muz.; liturgię c, zreformowaną przez Vaussina (zatwierdzoną 1666 przez pap. Aleksandra VII), przyjęły wszystkie kongregacje c., z wyjątkiem wł., która pozostała przy MR 1570 i brewiarzu monastycznym Piusa V.

Na żądanie pap. Piusa IX (1871 papież potwierdził reformę Vaussina) poddano 1872 i 1880 rewizji kalendarz c. z 1689 (oparty na martyrologium Usuarda z 1134); opublikowaniem 1883 przez opactwo w La. Trappe procesjonału zapoczątkowano wydawanie ksiąg liturg. w oparciu o najstarsze rpsy.

Powołana 1884 w tym celu przez gen. kapitułę komisja, z siedzibą w opactwie trapistów w Westmalle (Belgia), po opublikowaniu rpsów z XII w. (1899 - graduału i rytuału, 1903 - antyfonarza, 1909 -hymnarza, 1910 — procesjonału) i po ponownej (1926-29) rewizji kalendarza c, wydała nowe wzorcowe liturg. księgi c. — psał-terzzhymnarzem (1925-56), gradual (1934,1941), hymnarz (1941), procesjonał (1946), rytuał (1949) oraz antyfonarz (1954-55); wrócono w nich do pierwotnej wersji chorału c.

 

P. Guignard, Les monuments primitifs de la règle cistercienne. Di 1878; A. Lipp, Die Hymnen des cisterclenser Brevier, W 1890; R. Trilhe, Mémoire pour le cérémonial cistercien, Ts 1900; tenże, Manuale coeremoniarum, Westmalle 1908,19482; G. Morin, L'office cistercien pour la Fête-Dieu comparé avec celui de saint Thomas d'Aquin, RBen 27 (1910) 236-246; G. Muller, Das Fronleichnamsfest in cistercienser Orden, Cist 25(1913) 321-333; R. Trilhe, DACL III 1779-1811; A. Malet, La liturgie cistercienne, Westmalle 1921; F. Schneider, L'ancienne messe cistercienne, Tilburg 1929; V. Panhölzl, Canon minor et maior secundum usum Sorteti Ordinis clsterclensls. Cist 49 (1937) 72-81 ; Aigrain 836-841; J.M. Canivez, Le rite cistercien, EL 63(1949) 276-311; B. Backaert, L'évolution du calendrier cistercien, CCist 12(1950) 81-94,302-317; S.R. Marosszeki, Les origines du chant cistercien. Recherches sur les réformes du platn-chant cistercien au Xli' siècle, ACist 8 (1952) 1-179; J.M. Canivez, DHGE XII 852-997 (passim); A.A. King. Liturgies of the Religious Orders, Miw 1955, 62-156; M. Cocheril, L'évolution historique du ..Kyriale" cistercien, Port-du-Salut 1956; tenże, ..Le graduel de Cisteaux" et la tradition grégorienne, Port-du-Salut 1956; K.W. Gümpel, Zur Interpretation der Tonus-Definition des Tonale sancii Bernardi, Abhandlungen der geistes- und sozialwissenschaftlichen Klasse 10 (1959) 29-51 ; M. Cocheril, Le tonale sancii Bernardi et la définition du ton, Commentarii cisterciensi 13 (1962) 35-66; J. Morawski, Ze studiów nad sekwencjami cysterskimi w Polsce, MMAe 1 (1965) 69-88; T. Boyd, NCE III 889-890; G. Przeczewski, Gradual cysterski L 21 z Biblioteki Wyższego Seminarium Duchownego w Pelplinie, Lb 1967 (mpsBKUL); E. Hinz, Notacja muzyczna graduali! rkp 1181119 z Biblioteki Seminarium Duchownego w Pelplinie, MMAe 2 (1968) 43-58; T. Maciejewski, Kyriale cysterskie w najstarszych rękopisach polskich (XIII i XIV w.), MMAe 2 (1968) 59-90; J. Morawski, Polska liryka muzyczna w średniowieczu. Repertuar sekwencyjny c. (XIII-XVI w.), Wwa 1973; J. Ścibor, Choral c. w świetle ich traktatów muzycznych XII w., Lb 1973 (mpsBKUL); tenże, Tonalno-modalny aspekt chorału cysterskiego, w: Musica antiqua, Bd 1975, 287-297; tenże, Choral c. w świetle ich traktatów muzycznych XII wieka, Lb 1977.

Podobne prace

Do góry