Ocena brak

CYSTERSI, Zakon Cystersów, Sacer Ordo Cisterciensis SOCist - DZIEJE

Autor /Titus Dodano /02.08.2012

Początki c. wiążą się z reformistycznym nurtem zmierzającym do ścisłego powiązania reguły Benedykta z Nursji z ascezą i ideałem życia eremickiego, który w XI i XII w. ogarnął Pn. i Zach. Europę.

Kiedy rozbieżność w interpretacji reguły Benedykta zarysowała siew benedyktyńskiej kongr. kluniackiej (->- Cluny), opat Robert z klasztoru w Molesmes, zwolennik praktykowania reguły Benedykta w pierwotnej postaci, przeciwny monastycyzmowi Benedykta z Aniane i kluniatów, opuścił 1097 z grupą 21 uczniów (m.in. Stefanem Hardingiem) opactwo Molesmes; osiadł k. Dijon, tworząc „nowy klasztor" nazwany później -> Cîteaux (nazwa ta wystąpiła po raz pierwszy w bulli pap. Kaliksta II z 1119), podniesiony 1098 do rangi opactwa pod jego zwierzchnictwem (1099 na rozkaz władz kośc. Robert ponownie udal się do chylącego się ku upadkowi Molesmes).

Zatwierdzenie klasztoru uzyskał 1100 od Stolicy Apost. opat Alberyk i określił w Instituto cisterciensium de Molismo venientium (PL 166, 1507-1508; J. Turk, Cistercii statuta antiquissima, ACist 4 (1948) 32-34) jego ramy organizacyjne i podstawy specyficznej duchowości (prawdopodobnie wówczas mnisi zmienili czarny habit benedyktyński na biały lub szary z czarnym szkaplerzem); wprowadzono surową ascezę, proste pożywienie, zrezygnowano z wszelkich -» beneficjów, czynszów i dochodów z monopoli feudalnych, z wielkiej własności ziemskiej z poddanymi; podstawą utrzymania mnichów stała się ich własna praca na roli; powrócono do prostej liturgii, odrzucając zmiany wprowadzone przez Cluny.

Do prężnego rozwoju zakonu przyczynił się opat Stefan Harding (1109-34), współdziałając z -> Bernardem z Clairvaux, który wraz z 30 towarzyszami wstąpił 1112 do klasztoru; 1113-15 powstały protoopactwa La Ferté (Firmitas), -> Pontigny, -> Clairvaux i -> Morimond, które dawały początek nowym opactwom; 1120 c. osiedlili się we Włoszech, 1123 w Niemczech, 1128 w Anglii, a w poł. XII w. w Niderlandach, Hiszpanii, Austrii, Szkocji, Irlandii, Szwajcarii, Portugalii, Szwecji, Norwegii, Danii, Czechach i Polsce; 1134 mieli ponad 70 opactw, 1153 (rok śmierci Bernarda) — ok. 350, u schyłku XII w. — 525, a pod koniec XIII w. — prawie 700.

Najwięcej opactw było we Francji, Anglii, Włoszech i Hiszpanii; w przeważającej części powstawały one z fundacji dokonanych przez sam zakon przy pomocy feudałów. Do c. przystępowały grupy benedyktyńskich klasztorów, a niekiedy całe kongr. (1147 przystąpiło 29 opactw kongr. Savigny); wcześnie ustalił się podział na 5 filiacji w zależności od pochodzenia od protoopactw; klasztory filiacji Clairvaux poza Francją skupiły się głównie w Europie Zach. i Skandynawii, a Morimondu na terytorium Rzeszy Niem. i Europy Środkowej.

Stosunki między opactwami regulowała ułożona przez Stefana Hardinga i modyfikowana później Carta caritatis (Karta miłości), wzorowana na ustawach walombrozjanów, zatwierdzona 1119 przez pap. Kaliksta II pod nazwą Summa cartae caritatis; wprowadzono doroczną kapitułę gen. w Cîteaux, stosunki filia-cyjne między klasztorami (na wzór drabiny feudalnej), wizytę opata klasztoru macierzystego raz w roku w opactwie filialnym w celu czuwania nad obserwancją zak. ; zagwarantowano jednak niezależność adm. i finansową opactw; 1152 pap. Eugeniusz III zatwierdził nowy tekst, zw. Carta caritatis prior;

1190 powstała nowa wersja — Carta caritatis posterior, w której wprowadzono wizytację opactwa Cîteaux przez 4 protoopatów, zasadę egzempcji, a w miejsce przyjmowanej dotąd interwencji biskupiej w kwestii reguły i dyscypliny wyłączną kontrolę kapituły gen.; zmiany i uzupełnienia do niej wprowadził pap. Klemens IV bullą Parvus fons z 1265.

Obserwancję cysterską i sprawy praktyczne regulowały Capitula, dołączone do Karty miłości z 1119, które weszły w skład obszernych konstytucji (wyd. 1151 Instituía generalis capituli apud cistercium); 1240 kapituła gen. zredagowała zbiór starych zarządzeń dyscyplinarnych Institutiones capituli generalis, poprawiony 1256; podobny kodeks (Libellus an-tiquarum definitionum) z 1289, przejrzany 1316, zmodyfikowany przez pap. Benedykta XII, wszedł w życie 1350 (jako Libellus novarum definitionum).

Najwyższą władzą ustawodawczą i sądowniczą c. była doroczna kapituła, odbywana w Cîteaux ok. święta Podwyższenia Krzyża (14 IX); do uczestnictwa w niej zobowiązani byli wszyscy opaci (opaci z odległych krajów mieli obowiązek udziału co 2,3,4,5, a nawet 7 lat); w 1. poł. XIII w. utworzono dla kapituły komisję doradczą (-> definitorium) złożoną z 25 opatów (po 5 z linii Cîteaux i 4 protoopactw), choć wg bulli Parvus fons jej postanowienia nie miały mocy prawnej bez zgody całej kapituły; z biegiem czasu, ze względu na rosnącą liczbę nieobecnych opatów w kapitułach gen., w XIV, XV, a zwł. w XVI w. definitorium uzyskało głos decydujący.

W XII w. c. uzyskali egzempcję spod władzy bpów diec, a tym samym m.in. zwolnienie z obowiązku udziału w synodach diec, pozwolenie na sprawowanie służby Bożej podczas inter-dyktu lokalnego, wykonywanie funkcji opackich bez uprzedniego -> biskupiego błogosławieństwa oraz wyjęcie spod ekskomuniki bpa mnichów, konwersów, czeladzi i dobroczyńców zakonu.

C. zaczęli odgrywać poważną rolę w Kościele dzięki oddanemu Stolicy Apost. Bernardowi z Clairvaux i stali się jednymi z głównych rzeczników wpływu papiestwa; z zakonu c. pochodzili pap. Eugeniusz III (1145-53), Benedykt XII (1334-42), liczni kardynałowie i bpi; mnisi skłaniani przez Stolicę Apost., wbrew pierwotnym założeniom zakonu, pełnili funkcje legatów pap., a zakon zwalczał -> katarów, organizował i propagował -» krzyżowe wyprawy, zakładał zak. rycerskie (-> alcántara, aviz, -» bracia dobrzyńscy, -» calatrava, templariusze) z cysterską regula oraz walczył po stronie pap. Innocentego II i Aleksandra III z ces. Fryderykiem I Barbarossa ; c. rozwinęli w XII i XIII w. działalność mis. wśród Słowian Poiabskich, w Prusach (opat Chrystian), Inflantach (opat Teodoryk z Dünamünde) i na Rusi w celu zjednoczenia jej z Rzymem.

Aby zabezpieczyć samowystarczalność opactwa, a mnichom ułatwić wypełnianie obowiązków chórowej modlitwy (-> konwentualna celebra), prawdopodobnie jeszcze za opata Alberyka wprowadzono (nie znaną regule Benedykta) instytucję -*• konwersów (nie składali oni ślubów, lecz podlegali karności zak.), nie zobowiązanych do oficjum godzin kan., którzy większość czasu poświęcali na pracę fiz., zwł. na roli, będącej główną podstawą utrzymania klasztorów;

ponieważ w krajach Europy Zach. jeden klasztor liczył średnio 10-12 posiadłości ziemskich (zw. grangiami) o łącznej powierzchni ok. 2000 ha, bardziej oddalone od klasztoru obsadzano kilkoma konwersami pod nadzorem jednego z nich (zw. grangiarius lub magister grangiae), a duchową pieczę nad nimi powierzano jednemu z mnichów; konwersi mieli przedłużony odpoczynek nocny i złagodzoną praktykę postu, a na niedzielę i święta powracali do klasztoru.

Oprócz wzrostu zaludnienia Europy Zach. rozumnie uregulowana praca oraz lepsze traktowanie niż przez panów świeckich wpłynęły na wzrost liczby konwersów (rekrutowali się głównie z wieśniaków) — w poł. XII w. w Clairvaux było ich 300 na 200 mnichów, w Pontigny 300 na 100, w Rievaulx (Anglia) 500 na 140.

W 2. poł. XII i w XIII w., odstępując od surowej reguły ubóstwa, c. przyjmowali wioski z ludnością zależną oraz nadania ziemskie. Rozwinęli na szeroką skalę rolnictwo, hodowlę owiec i zwierząt pociągowych ; od 2. poł. XII w. aż do XIV w. opactwa Fountains, Rievaulx i Jervaulx były głównymi eksporterami wełny do Włoch i Niderlandów (rocznie 10-13 ton). Rozwinęli uprawę winnej latorośli, zwł. w Burgundu, Hiszpanii, Włoszech i Austrii (np. Eberbach eksportowało 2000 hektolitrów wina rocznie), i wpłynęli na rozwój ogrodnictwa, sadownictwa oraz młynarstwa. Mieli też kopalnie węgla (Culross i Newbottle w Szkocji), ołowiu (Fountains w Anglii) i soli.

Spadek napływu konwersów w XIII i XIV w., spowodowany wyniszczeniem ludności czarną ospą i wojną stuletnią, polepszeniem doli chłopów (gospodarka czynszowa), złym traktowaniem konwersów w klasztorach (bunty), kolonizacją wsch.eur., rozwojem miast wchłaniających nadwyżkę ludności oraz powstaniem zakonów żebrzących, przyczynił się do stopniowego upadku gospodarki cysterskiej. W 1208 kapituła gen. pozwoliła na oddawanie w dzierżawę ziem leżących odłogiem lub znacznie oddalonych od klasztoru, a 1220 całych grangii.

Od poł. XIII w. prowadzili c. duszpasterstwo wśród ludności zamieszkującej ich dobra; kapituła gen. 1255 pozwoliła im w Anglii na administrację parafii na terenie ich posiadłości, a 1412 na inkorporację parafii istniejących poza majątkami zak.; przy końcu XVI w. we wszystkich klasztorach byli mnisi duszpasterze, 1601 zaś wydano statut prawny dla par. cysterskich.

Niechętny początkowo stosunek c. do nauki zmienił się od kapituły gen. 1237, która przeznaczyła dom paryski dla mnichów studiujących na uniw.; Stefan Lexington, opat Clairvaux, erygował tam studium gen., zatwierdzone 1245 jako Kolegium św. Bernarda; w XIU w. powstały też kolegia w Montpellier, Ravley Abbey (związane z uniw. w Oksfordzie), Tuluzie, Würzburgu i Kolonii; kapituła gen. 1281 zobowiązała opactwa liczące ponad 80 mnichów do zorganizowania w swych opactwach kursów artium i teologii, 1321 ustanowiła kolegium w Paryżu domem studiów zakonu, a 1322 ich program. Papież Benedykt XII bullą Fulgens sicut stella z 1335 zobowiązał klasztory c. liczące ponad 40 mnichów do wysyłania przynajmniej 2 studentów do Paryża, a pozostałe — jednego do któregoś z kolegiów zak. ; potwierdził też kolegia w Oksfordzie, Tuluzie, Montpellier oraz ustanowił studium gen. dla Włochów w Bolonii, a dla Niemców w Metzu.

W opactwach organizowano biblioteki, których zaczątkiem były armaria z księgami liturg. (obok zakrystii), wzbogacane dziełami teol., filoz. i klasyków łac. ; przy końcu XII w. biblioteka w Clairvaux miała ok. 340 rpsów, skopiowanych we własnym  skryptorium, w XV w. biblioteka w Himmerod — 2000 vol., w Clairvaux — 1700 rpsów, a w Cîteaux — ok. 1200;

nawet najmniejsze opactwa posiadały stosunkowo zasobne zbiory (1396 Meaux — 350 vol., 1451 w Zwettl w Austrii — 500 vol.); pierwszą własną drukarnię założono 1492 w opactwie Zinna w Niemczech, nast. 1496 w La Charité-sur-Loire we Francji; później większość bogatszych opactw miała własne drukarnie.

Ogólnoeuropejski kryzys zakonów mniszych, ujawniający się od XIV w., objął również c. ; nasilająca się świadomość narodowa oraz -*• schizma zachodnia utrudniały utrzymanie wewn. spoistości zakonu; podczas wojny stuletniej zniszczono wiele opactw w Anglii i Francji, podczas wojen husyckich w Czechach oraz tur. na Węgrzech i w Austrii; w czasie reformacji uległy sekularyzacji wszystkie opactwa w krajach skandynawskich oraz w protest, państwach niem., a w Anglii po zerwaniu jedności z Rzymem przez króla Henryka VIII.

Podejmowane od XV w. reformy życia zak. wpłynęły na powstanie kongr., przyjmujących zwyczaje obce pierwotnej regule c. ; w wielu z nich zniesiono -> stabilitas loci, wprowadzono czasowych opatów i własne kapituły; niektóre z nich nie utrzymywały kontaktów z Cîteaux.

Powstały kongr.: kastylijska (1425), lombardzko-toskańska (45 klasztorów, zatwierdzona 1497), feuillantów, obejmująca początkowo klasztory franc, i wł. (zatwierdzona 1586), o bardzo surowej regule (złagodzonej 1595), i odrębna feuillantów wł. (utworzona 1630, połączyła się później z Cîteaux).

W 1567 powstała kongr. portugalska, z ośrodkiem w opactwie -» Alco-baça. Z klasztorów pd. Włoch nie należących do kongr. rzymskiej powstała 1605 kongr. kalabryjsko-lukańska; c. hiszpańscy nie należący do kongr. kastylijskiej utworzyli 1613 kongr. aragońską;

1613 kapituła gen. ustanowiła kongr. rzymską (klasztory Państwa Kośc. oraz Królestwa Neapolu i Sycylii); 1623 kapituła gen. w Cîteaux zatwierdziła kongr. niem. (26 klasztorów męskich i 36 żeńskich pd. Niemiec i Szwajcarii), utrzymującą ścisły kontakt z Cîteaux; 1626 powstała kongr. irlandzka (pozostająca pod kontrolą Cîteaux), a 1782 kongr. belgijska (14 klasztorów męskich i 39 żeńskich).

W XVI w. opactwa nie należące do żadnej z istniejących kongr. zorganizowały się w prowincje (pokrywające się z granicami polit, krajów), których 1683 było 39, łub wikariaty pod władzą kapituły gen. albo opata Cîteaux (gdy kapituły nie zwoływano); klasztory podlegały kontroli wikariusza prow., którym był jeden z opatów tej prowincji zak., zobowiązany do corocznej wizytacji podległych klasztorów i zdawania sprawozdań opatowi Cîteaux.

Ze względu na nasilającą się nieobecność opatów na kapitułach gen. postanowiono 1605 zwoływać je co 4 lata, a 1666 — co 3 lata; w XVII w. kapituła odbyła tylko 13 regularnych sesji, a 1699-1738 nie zebrała się ani razu, wskutek czego opat Cîteaux przybrał tytuł opata gen.; 1666 pap. Aleksander VII brewem In suprema zmodyfikował radę protoopatów, ustanawiając tzw. kapitułę pośrednią, do której oprócz protoopatów weszli przewodniczący kongr., wizytatorzy, prokurator gen. i prokuratorzy prow. ; zbierała się ona w okresach międzykapitulnych (do 1789 tylko 10 razy).

Na pocz. XVII w. zmierzano do powrotu do pierwotnej karności przez stałą abstynencję od spożywania mięsa, bezwzględne milczenie, pracę fiz., ubóstwo i prostotę we wszystkich dziedzinach życia; reformę wprowadzono najpierw w opactwach La Charmoye i Châtillon, nast. Clairvaux i 6 jego klasztorach filialnych (Longpont, Cheminon, Vauclair, Prières, Fontaine--les-Blanches i Les-Vaux-de-Cernay); 1635 już 15, a 1642 aż 35 klasztorów należało do tzw. ścisłej obserwancji w odróżnieniu od pozostałych tzw. zwykłej obserwancji (160 opactw);

reformę popierali kardynałowie F. de La Rochefoucauld (wizytator c. 1622-28, 1632-35 z ramienia Stolicy Apost.) oraz A.J. Richelieu; powstały między obiema obserwancjami poważny konflikt złagodził pap. Aleksander VII brewem In suprema, wyjaśniając wszystkie kwestie reguły Benedykta dotyczące wspólnej dyscypliny; zapewnił też opatom ścisłej obserwancji równe prawa w kapitułach gen. i kapitułach pośrednich oraz w wizytacji klasztorów;

nakazał również, aby w opactwach oddanych w komendę opatami klasztornymi byli mnisi ścisłej obserwancji; zabronił bez pozwolenia wyższych przełożonych przechodzenia z jednej obserwancji do drugiej oraz zmuszania mnichów do przyłączania się do ścisłej obserwancji;

domy ścisłej obserwancji zobowiązał do stałej abstynencji, a w in. pozwolił spożywać mięso 3 razy w tygodniu poza adwentem, okresem od Siedemdziesiątnicy do końca wielkiego postu i in. dniami określonymi przez prawo kośc; w formacji nowicjuszy nakazał ścisłą karność z wyjątkiem stałej abstynencji różniącej obie obserwancje; wprowadził też podział domów ścisłej obserwancjkna odrębne prowincje z własnymi wizytatorami. Na kapitule gen. zwołanej 1667 w celu promulgaci brewe pap., mimo oporów, pap. Klemens IX podtrzymał postanowienia poprzednika, karcąc opozycjonistów;

opat AJ. Le Bothillier de Rance, wycofawszy się ze sporu, zreformował własny klasztor w La Trappe, który stał się kolebką zak. -» trapistów; konflikt załagodziła 1683 kapituła gen., wyraziwszy milcząco zgodę na doroczne zgrom, opatów ścisłej obserwancji i na włączanie do niej całych domów, jeśli zażąda tego większość ich członków, co umożliwiło obu obserwancjom koegzystencję w ramach jednego zakonu aż do rewolucji francuskiej. Przed 1789 było we Francji 228 klasztorów c, w tym 34 opactw regularnych i 194 oddanych komendatoriuszom, oraz 1914 członków obu obserwancji.

Podczas rewolucji franc, skasowano opactwa we Francji, a w 1. poł. XIX w. w in. krajach Europy Zach. (1834 w Portugalii, 1835 w Hiszpanii, 1838 w Szwajcarii).

W Austro-Węgrzech tylko niektóre uniknęły kasaty, gdyż zajmowały się prowadzeniem kolegiów, gimnazjów i konwiktów dla młodzieży. Ożywioną działalność oświatową rozwinęli c. zwł. w XIX w.; opactwo Zirc (na terenie Węgier) prowadziło gimnazja w Székesfehérvár, Peczu, Egerze, Baja (od 1878) oraz w Budapeszcie (od 1912), opactwo Vyšši Brod — gimnazjum w Wilhering (Austria), a Osek w Chomútovie (Czechy); opactwa czes. i węg. skasowano 1950.

Przywrócenie klasztorów c. nastąpiło w Państwie Kośc. dzięki poparciu pap. Piusa VII; 1814 wznowiono opactwo Casamari, a 1817 w Rzymie — opactwa Świętego Krzyża i św. Bernarda, które stały się podstawą reaktywowania 1821 wł. kongregacji św. Bernarda;

1846 powstała kongr. belgijska, 1859 austr., 1867 kongr. Senanque o charakterze kontemplacyjnym (należąca do tzw. obserwancji pośredniej, z łagodniejszą karnością niż ścisła obserwancja), pod koniec XIX w. zaś kongr. Mehrerau. Równocześnie dążono do stworzenia centr, zarządu zakonu; 1868 Stolica Apost. poddała jurysdykcji opata gen. w Rzymie klasztory Austrii i Belgii;

1869 zwołano kapitułę gen. po raz pierwszy od 1786 (wzięli w niej udział delegaci prawie wszystkich opactw cysterskich z wyjątkiem trapistów), która stworzyła fundamenty pod nową konstytucję i dom studiów w Rzymie dla całego zakonu. Do zwykłej obserwancji 1891 należało 30 klasztorów z 940 mnichami, a do ścisłej — 52 klasztory z 2929 mnichami (od 1892 odrębny zakon trapistów);

po I wojnie świat, klasztory w Vyšši Brod i Osek utworzyły 1923 w Czechosłowacji kongr. Niepokalanego Serca Maryi, a klasztor Zirc — kongr. węgierską; 1929 do zwykłej obserwancji przyłączyło się Casamari; 1953 powstała kongr. pol. (NMP Królowej Świata), 1961 brazyl. (Św. Krzyża), 1964 wietnamska (Świętej Rodziny).

W odpowiedzi na wezwanie pap. Piusa XI, skierowane do zakonów kontemplacyjnych w enc. Rerum ecclesiae z 1926, założono klasztory w Brazylii (Itaporanga 1927, Jequitiba 1938, San Jose de Rio Pardo 1943, Garimpo das Canoas 1950), w Boliwii (Apolo 1928), w Stanach Zjedn. (Spring Bank 1928), w Kanadzie (Val d'Espoir 1930, Rougemont 1932) oraz w Wietnamie (Phoc-ly 1952).

Zakon c. wydał wielu uczonych; wybitniejszymi teologami średniowiecza byli m.in. Wilhelm z Saint-Thierry (zm. 1148), Aelred, Alanus ab Insulis, Joachim z Fiore i Cezary z Heisterbach, który był też historykiem; autorami roczników i kronik byli m.in. Konrad z Eberbach, autor Exordium magnum cisterciense (wyd. B. Griesser, R 1961), Gunter z Pairis (zm. 1220), Wincenty Kadłubek (zm. 1223), Rudolf z Coggeshall (zm. 1227), Idzi z Orval (zm. ok. 1250), Piotr z Zittau (zm. 1339), Jan z Viktring (zm. 1347).

W XVII w. wsławili się liturgista G. Bona, moralista J. Caramuel de Lobkowitz oraz historycy: Angel Manrique (zm. 1649), autor Annales ctsterctenses (I-IV, Ly 1649), Charles de Visen (zm. 1666), wydawca Btbllotheca scrtptorum ordinis cis-terciensis (Douai 1649, Kö 16562), Ferdinando Ughelli (zm. 1670), autor Italia sacra (I-IX, R 1644-62; I-X, Ve 1717-222). Historykami zakonu byli m.in. L. Janauschek, który w Origines cistercienses (W 1877) źródłowo opracował dzieje 742 opactw cysterskich, oraz J.M. Canivez, wydawca podstawowego dzieła do historii zakonu Statuta capitulorum generalium Ordinis Clster-ctensts ab anno 1116 ad annum 1786 (I-VIII, Lv 1933-41); do bardziej aktywnych współcz. historyków zakonu zalicza się A. Dimiera (zm. 1975), L.J. Lekaia i P. Zakara.

C. wydają nast. czasopisma — od 1889 w Bregencji „Cister-cienser-Chronik" (początkowo miesięcznik, od 1947 kwartalnik), od 1945 w Rzymie „Analecta Sacri Ordinis Cisterciensis", od 1965 „Analecta cisterciensia" oraz od 1950 w Westmalle w Belgii „Citeaux". Commentarii cistercienses (kwartalnik).

W 1975 c. zwykłej obserwancji mieli 62 klasztory, zrzeszone w 10 kongregacjach, 1450 członków, w tym ponad 900 kapłanów.

 

L. Janauschek. Originum cisterciensium tomus I, W 1877;
P. Guignard, Les monuments primitifs de la règle cistercienne. Di 1878; Heimbucher I 330-356; U. Berlière, L'ordre monastique dès origines au Xli' siècle, P 1912, 19212, 233--276; P. Denis, Le cardinal de Richelieu et la réforme des monastères bénédictins, P 1913; G. Müller, Vom cistercienser Orden, Bregenz 1927; J.O. Ducourneau, De l'institution et des us des convers dans l'ordre de Citeaux, w: Saint Bernard et son temps. Di 1929, II 139-201; A.J. Luddy, Order of Citeaux, Db 1932; J.O. Ducourneau, Les origines cisterciennes, Ligugé 1933; E. Bishop, Cluniacs and Cistercians, DRev 52(1934) 48-70,209-230; A. Fliehe, La réforme grégorienne et la reconquête chrétienne (1057-1125J, Fliche-Martin VIII 445-457; tenże, Du premier Concile du Latran à l'avènement d'Innocent III ('l123-1198), Fliche-Martin IX 1, 105-114; E. Delaruelle, E.R. Labande, P. Ourliac, L'Eglise au temps du grand schisme et de la crise conciliaire (1378-1449), Fliche-Martin XIV 1057-1063; L. Willaert, Après le Concile de Trente! La restauration catholique 1583-1648, Fliche-Martin XVIII 112-113; A. Wulf, Compendium of the History of the Cistercian Order, NH 1944; J.B. Mahn, L'ordre cistercien et son gouvernement, dès origines au milieu du XIIIe siècle, P 1945,19512 ; A. le Bail, L'ordre de Cîteaux, P 1947; C. Bock, Les codifications du droit cistercien, CCist 10(1948), 18(1956) passim; Schmitz III 27-41; T. Manteuffel, Ewolucja poglqdów gospodarczych c. do potowy XIII wieku w świetle uchwal kapituly generalnej, PP 43 (1952) 492-505; J.M. Canivez, DHGE XII 874-997; C. Bock, La codification du droit cistercien, Westmalle Í955; L.J. Lekai, Cardinal La Rochefoucauld and the Cistercian Reform, ABR 6 (1955-56) 427-449; T. Manteuffel, Papiestwo i c-, Wwa 1955; L.J. Lekai, Cardinal Richelieu as Abbot of Citeaux, CHR 42 (1956) 137-156; P. Ulrich, La reforme des monastères cisterciens français au XVIIe siècle, Mémoires de la Société d'Agriculture, Commerce, Sciences et Arts du Département de la Marne 71 (1956) 171-183; L.J. Lekai, Les moines blancs. Histoire de l'ordre cistercien, P 1957; T. Manteuffel, Zakony Kościoła katolickiego do polowy XIV wieku, w; Szkice z dziejów papiestwa, Wwa 1958,1961', 9-53; M. Cocheril, DHGE XV 944-969; L.J. Lekai, The Growth of the Cistercian Strict Observance in the Seventeenth Century, RBen 73 (1963) 126-132; J. Kloczowski, Wspólnoty chrześcijańskie, Kr 1964, 210-224; F. van der Meer, Atlas de l'ordre cistercien, P 1965; P. Zakar, Histoire de la stricte observance de l'ordre cistercien. Depuis ses débuts jusqu'au genérala! du cardinal de Richelieu (1606-1635), R 1966; R. Cortese, Esposito, analogie e contrasti fra Cîteaux e Cluny, Cit 19 (1968) 5-39; Die Cistercienser. Geschichte, Geist, Kunst, Kö 1974; L.J. Lekai, DIP II 1058-1098; Dictionnaire des auteurs cisterciens I-III, Rochefort 1975-78; AnPont 1976; Les codifications cisterciennes de 1237 et de 1257, P 1977; Dictionnaire des monastères cisterciens IIV, Rochefort 1978.

Podobne prace

Do góry