Ocena brak

CYSTERKI, Zakon Cysterek, Sacer Ordo Cisterciensis SOCist

Autor /Titus Dodano /02.08.2012

Żeńska gałąź cystersów, obejmująca kongregacje i klasztory inkorporowane do zakonu lub będące pod jurysdykcją bpów diec., mające regułę i duchowość cysterską.

I. W KOŚCIELE POWSZECHNYM — Pierwszy klasztor c. powstał 1120-25 w Tart (na pn.-wsch. od Cîteaux) we Francji przy współudziale opata z Cîteaux Stefana Hardinga, który nadał mu statut i zwyczaje; mniszki sprowadzono z kluniackiego opactwa benedyktynek w Jully;

pierwszy klasztor filialny powstał 1127 w Belmont, a wiele innych jeszcze w XII w. ; dało to początek kongr. Tart, liczącej przy końcu XII w. 18 klasztorów uczestniczących w dorocznych kapitułach w święto Michała Archanioła (pierwsza 1190); opatka Tart wizytowała klasztory kongregacji oraz przewodniczyła przy wyborze ich opatek.

Z powstałych w XII w. w Hiszpanii 13 klasztorów zorganizowano kongr. pod kierownictwem opatki z Huelgas k. Burgos (ufundowane 1187 przez króla Kastylii Alfonsa VIII); za zgodą opata Cîteaux Wilhelma II (1186-89) i kapituły męskiej (która po raz pierwszy podkreśliła swą władzę nad mniszkami) ustanowiono doroczne kapituły, zwoływane tu na święto Marcina z Tours (11 XI, pierwsza 1189), co było równoznaczne z inkorporacją c. do zakonu;

ok. 1196 inkorporowano również kongr. Tart z jej klasztorami; mniszki uzyskały egzempcję i zak. przywileje cystersów. Opat Cîteaux lub jego delegat przewodniczył na kapitułach gen. w Tart i Huelgas, uchylając zarządzenia, udzielając napomnień, nakładając kary z powodu absencji opatek na kapitułach oraz dokonując sprawozdań z sytuacji poszczególnych klasztorów i działalności opatek;

kapituły c. traciły na znaczeniu, gdy sprawami mniszek zaczęły zajmować się kapituły w Cîteaux, i dlatego ich zaniechano (Tart na pocz. XIV w., a Huelgas w 1. poł. XVI w. wskutek postanowień Soboru Tryd.). Inkorporowanemu klasztorowi c. wyznaczano opata-ojca (pater immediatus), który troszczył się o zak. karność mniszek, wizytował (obok opatki) klasztory, był odpowiedzialny za administrację dóbr materialnych, przewodniczył przy wyborze opatki podlegającego mu klasztoru, a po zatwierdzeniu udzielał jej uroczystego błogosławieństwa;

w pierwszym okresie po inkorporacji wyznaczał on ze swego opactwa spowiedników dla mniszek i kapelanów oraz konwersów i rzemieślników; wskutek oddawania opactw cystersów w komendę i braku opatów regularnych opatami-ojcami dla wielu klasztorów c. byli opat Cîteaux i 4 protoopaci. Kapituła gen. w Cîteaux zatwierdziła 1213 inkorporację domów (co wpłynęło na szybki rozwój a), żądając jednak od mniszek zachowania ścisłej klauzury;

1218 zaś zażądała ustalenia przez wizytatorów górnej liczby sióstr opactwa w zależności od jego środków materialnych, a 1222 zwróciła się z prośbą do Stolicy Apost., aby nie wymagała od cystersów posług na korzyść opactw żeńskich.

Wówczas c. zaczęły rekrutować kapłanów diec. na kapelanów, a laików na konwersów; odbywali oni nowicjat w opactwie cystersów lub c, składali profesję przed społecznością mniszek i opatką, której przyrzekali posłuszeństwo; na temat ich przynależności do zakonu zdania są rozbieżne (np. J.M. Cani vez uważa ich za członków zakonu, a L.J. Lekai nie).

Kapituła gen. zakazała 1228 inkorporowania do zakonu nowych opactw c, choć nie sprzeciwiała się zakładaniu konwentów z regułą cysterską; postanowiła też co roku mianować 3 opatów-definitorów, rozpatrujących zażalenia i prośby mniszek; dało to podstawę do uformowania się zbioru praw, zebranych w Libel lus definitionum, z 1237, a w udoskonalonej wersji z 1257; odtąd jedne klasztory c. były inkorporowane do zakonu i podlegały jurysdykcji kapituły gen. w Cîteaux, in. zaś jurysdykcji bpów diec.;

po 1228 cystersi inkorporowali na interwencję papieża znaczną liczbę konwentów żeńskich. W poł. XIII w. było ok. 900 opactw żeńskich z regułą cysterską, w tym ok. 320 w Niemczech, ok. 160 we Francji, 78 w Hiszpanii, 100 w Anglii, 70 we Włoszech, 57 w Belgii, 19 w Holandii, 10 w Portugalii; istniały też klasztory na Cyprze, w Palestynie i Trypolisie.

Na czele opactwa liczącego przynajmniej 12 mniszek stała ksieni; klasztorem o mniejszej liczbie zarządzała przeorysza; odpowiedzialne one były za całość gospodarki klasztornej, chociaż w sprawach zarządzania podlegały zazwyczaj opatowi klasztoru męskiego jako bezpośredniemu zwierzchnikowi. Zakonnice dzieliły się na 2 kategorie:

° mniszki pochodzące z warstwy rycerskiej (często z rodów król. i książęcych, np. w Huelgas, w Polsce również z mieszczaństwa), które nosiły białe habity i czarne szkaplerze, zobowiązane były do ścisłej klauzury i oficjum -» godzin kanonicznych, zajmowały się wytwarzaniem szat liturg., kopiowaniem i iluminowaniem rpsów (np. skryptorium opactwa La Ramée w Belgii), zwł. zaś wychowaniem i kształceniem dziewcząt w zakresie trivium i quadrivium;

° konwerski (w XIII w. wprowadzone wskutek niechęci dostarczania konwersów i rzemieślników przez opactwa męskie), które nosiły szare habity, pochodziły ze społeczności wiejskiej, spełniały niższe posługi w klasztorze i pracowały poza jego obrębem.

W klasztorze przydzielano zakonnicom różne funkcje; ekonomka (cellararia) nadzorowała służbę klasztorną, zajmowała się zaopatrzeniem profesek i gośćmi; okienniczka (fene-straria) przekazywała do klasztoru wszelkie wiadomości z zewnątrz; klucznica (portaría) miała nadzór nad furtą klasztorną; infirmaría opiekowała się chorymi;

mistrzyni nowicjatu odpowiedzialna była za formację wstępujących kandydatek, zakry-stianka (sanctuaria) za zakrystię, a kantorka (cantrix) za śpiew. Rozkład dnia zbliżony był do obowiązującego w klasztorach męskich; kandydatki do życia zak. odbywały roczny nowicjat. Podstawą utrzymania klasztorów były dochody z dóbr ziemskich i czynszów przeznaczonych przez donatorów.

W XIII w. klasztory c. przyczyniły się w zasadniczy sposób do wypracowania chrzęść, mistycyzmu; pierwszorzędną rolę odgrywał klasztor Helfta w Saksonii pod rządami opatki Gertrudy z Hackeborn (1232-92), gdzie mniszki pod wpływem Mechtyldy z Hackeborn i Gertrudy Wielkiej szerzyły kult -+ Serca Jezusa (I) ; krąg klasztorów o podobnej duchowości skupił się wokół Vil-lers-en-Brabant.

W XIV i XV w. ogólny kryzys życia zak. dotknął również wspólnoty żeńskie; kapituły Cîteaux ostro występowały od końca XIV w. przeciw łamaniu klauzury oraz luksusowi strojów, mieszkania i wyżywienia, stosując surowe kary (rozwiązywano nawet całe opactwa, a ich dobra przekazywano najbliższemu klasztorowi męskiemu), co jednak nie zahamowało postępującego upadku; w czasie reformacji liczne klasztory sekularyzowały się; podczas rei. wojen wspólnoty narażone na niebezpieczeństwa za zgodą kapituły gen. Cîteaux osiedlały się w miastach i żyły z żebractwa; źródłami dochodu stały się domy wychowawcze lub szpitale utrzymywane przez mniszki (np. Bijloke k. Gandawy), w których pracowały konwerski; zmniejszyła się znacznie liczba mniszek.

Próby reformy mniszek podejmowano równolegle z reformą klasztorów męskich; kapituła gen. 1601 w szczegółowych ustawach dla wspólnot żeńskich podkreśliła obowiązki opatów ojców, kapelanów i spowiedników, ustaliła nowy rozkład dnia, wydała zarządzenia dotyczące liturgii, ćwiczeń duch., przyjmowania nowych członkiń, administracji dóbr konwentualnych, zaostrzyła klauzurę oraz wykluczyła z klasztorów personel świecki. Reformę podejmowały też poszczególne opactwa; niektóre z nich spowodowały całkowitą zmianę duchowości i zerwanie z zakonem cystersów.

Około 1587 powstały w Montesquieu-Volvestre -> feuillant-ki (przeniesione później do Tuluzy), które 1622 założyły dom w Paryżu, a później w Rzymie; skasowano je podczas rewolucji francuskiej.

Niektóre z reformowanych c. nazwano bernardynkami. W wyniku reformy klasztoru w Perales, nawiązującej do pierwotnego ducha cysterskiego (klasztor z Perales przeniesiono 1601 do istniejącego obecnie Valladolid), powstały 1594 w Hiszpanii bernardynki-rekoletki, którym 1606 pap. Paweł V zatwierdził konstytucje (1975 — 12 domów).

C. zreformowane przez Louise Blanche de Ballon założyły 1622 klasztor w Rumilly przy współudziale Franciszka Salezego jako bernardynki Bożej Opatrzności; zerwały z duchem i zwyczajami cysterskimi, zbliżając się do wizytek, i poddane zostały jurysdykcji bpów; 1647 miały 17 klasztorów; od nich odłączyły się bernardynki św. Bernarda, które miały dom w Aix-en-Provence i w Paryżu;

dom paryski stał się 1650 kolebką bernardynek Przenajdroższej Krwi, pozostających pod wpływem ścisłej obserwancji (-> tra-pistki). Inną grupę stanowiły zreformowane 1618 przez Jeanne de Courcelle de Pourlan i bpa z Langres bernardynki z Tart, których konwent przeniesiono 1623 do Dijon i poddano jurysdykcji bpa; nie utrzymywał on więzów z Cîteaux; został skasowany podczas rewolucji francuskiej.

W 1. poł. XVII w. J.M. Arnauld (4) przeprowadziła reformę opactw Maubuisson, a także Port-Royal, które jako ośrodek -» jansenizmu (od 1635) skasowano decyzją władz kośc. i zburzono 1711 z rozkazu króla Ludwika XIV. Cysterskie konstytucje przyjęły bernardynki z Esquermes, które założyły dom 1799, uznany kanonicznie 1827; ostateczne zatwierdzenie otrzymały 1909;

zajmowały się wychowaniem dziewcząt (1820 pensjonat miał ok. 100 dziewcząt, a 1882 ponad 400); założyły domy 1883 w Woellingen oraz 1897 w Slough w Anglii; 1955 zgrom, włączono do zakonu cystersów; 1975 miały 10 domów (w tym po 1 w Japonii i Zairze) oraz 201 zakonnic.

W Belgii jedną z ważniejszych reform, mającą na celu powrót do pierwotnej obserwancji, przeprowadziła Marie de Bervier z grupą zakonnic z Robertmont; 1406 zasiedliły one klasztor Marche-les-Dames, skąd reforma rozszerzyła się szybko na in. klasztory w Belgii, zwł. Val-Benoit, La Ramée i Soleilmont, który z czasem objął w niej przewodnictwo;

zakonnice z Soleilmont, zw. również bernardynkami, utworzyły 1857 pensjonat dla dziewcząt, utrzymywany do przyjęcia 1916 ścisłej obserwancji (trapistki). Drugim ośrodkiem reformy był klasztor w Bijloke k. Gandawy (zał. 1229), którego konwerski zajmowały się pielęgnacją chorych w szpitalu złączonym z opactwem;

od 1802 nie utrzymywał on więzów z cystersami i stał się zgromadzeniem diec.; 1870 ze względu na wzrost liczby chorych mniszki zwolniono z oficjum godzin kanonicznych.

Stolica Apost. 1955 zatwierdziła konfederację 26 klasztorów hiszp. z 634 mniszkami pod nazwą Foederatio Monialium Cis-terciensium de Regulari Observantia sancti Bernardi, na której czele stoi opatka z Huelgas k. Burgos; klasztory tej federacji duchowo zbliżone są do ścisłej obserwancji; 1956 zatwierdziła nast. konfederację w Hiszpanii, spokrewnioną ze zwykłą obser-wancją — Foederatio Monialium Sacri Ordinis Cisterciensis, grupującą 20 klasztorów z 450 mniszkami pod kierownictwem opatki z Valldoncella; konfederacje podlegają jurysdykcji bpów.

W 1957 na ok. 118 klasztorów i 4171 mniszek (łącznie z tra-pistkami) było 15 klasztorów z 623 mniszkami pod jurysdykcją cystersów, a jurysdykcji biskupiej podlegało 75 klasztorów z 2000 mniszek (głównie w Hiszpanii, Francji, RFN, Włoszech i Szwajcarii); 1976 istniało 95 klasztorów c, z 2263 mniszkami.

 

G. Müller, Generalkapitel der C, Cist 24(1912) 65-72,114-119; S. Roisin, L 'efflorescence cistercienne et le courant féminin de piété au XIIIe siècle, RHE 39(1943) 342378; J. Bouton, L'établissement des moniales cisterciennes, w: Les débuts des abbayes cisterciennes dans les anciens pays bourguignons Comtois et Romands, Di 1953, 3769; J.M. Canivez, DHGE XII 951956; E.G. Krenig, Mittelalterliche Frauenklöster nach den Konstitutionen von Cîteaux, ACist 10 (1954) 1105; L.J. Lekai, Les moines blancs. Histoire de l'ordre cistercien, P 1957, 292305; A. Dimier, Chapitres généraux d'abbesses cisterciennes. Cit 11 (1960) 268271; J.B. van Damme, Les pouvoirs de l'abbé de Cîteaux aux XIIe et XIIIe siècles, ACist 24(1968) 4785; A. Veilleux, Les moniales cisterciennes à la croisée des chemins, CCist 32 (1970) 314320; M. Connor, Le gouvernement des moniales. Point de vue historique, CCist 34 (1972) 230260; J. Berdonces, DIP I 13861388; G. Pettinati, DIP I 13841386; P. Zakar, DIP 1 1383-1384 ; L.J. Lekai, DIP II 1063-1065.

 

II. W POLSCE — Pierwszy klasztor c. ufundowany został 1202 w Trzebnicy przez księcia śląskiego Henryka Brodatego, dokąd 1203 sprowadzono mniszki z Bambergi.

W XIII w. istniało już kilkanaście klasztorów, głównie fundacji książęcej i możnowładczej. Klasztory filialne Trzebnicy były w Wielkopolsce w Ołoboku (zał. 1213), który dał początek przeoratowi w Łubnicach (1241-53), oraz w Owińskach (zał. 1252); na Pomorzu Gdańskim powstały klasztory w Żarnowcu (ok. 1235), Chełmnie (przed 1267), Toruniu (przed 1311); w Prusach założyli Krzyżacy klasztor w Królewcu (1349), sprowadzając do niego mniszki z Chełmna i Torunia; na Pomorzu Zach. założono klasztory w Bergen na Rugii (1197), Szczecinie (1243), Marianowie (1248), Koszalinie (1278) oraz Gardźcu n. Odrą; powstały też klasztory w Cedyni, Pełczycach, Reczu i na wyspie Wolin.

Do cystersów inkorporowano bezpośrednio 1218 Trzebnicę z jej filiami (Ołobok i Owińska), mającymi jednego opata wizytatora (początkowo z Pforty, od 1219 z Lubiąża); in. klasztory podlegały jurysdykcji bpów diec, choć korzystały równocześnie z opieki opata klasztoru męskiego, który dla c. wyznaczał spowiedników; cystersi z Kołbacza byli spowiednikami mniszek szczecińskich, a ich opat wizytował klasztor w Pełczycach; opat zatwierdzał również wskazanego przez konwent żeński jednego z sąsiednich prob, na tzw. prokuratora lub prepozyta, który reprezentował klasztor żeński na zewnątrz.

Najbogatszym klasztorem była Trzebnica, uposażona kilkudziesięcioma wsiami wraz z ludnością poddaną i wielkimi posiadłościami na rozległym obszarze, klasztor w Owińskach 17, a Ołobok 10 wsiami;

Żarnowiec w XV w. miał 9 wsi, 3 przysiółki,
2 jeziora, a jego folwark w XVI w. liczył 200 ha ziemi uprawnej. Główną siłę roboczą na folwarkach klasztornych stanowili chło-pi-poddani, zamieszkujący wsie klasztorne, oraz czeladź folwarczna (familiares), którą kierowali przeważnie konwersi z męskich klasztorów (np. konwersi z Oliwy czeladzią w Żarnowcu, a bliżej nie określony konwers Bartosz na pocz. XIII w. posiadłością c. trzebnickich w Łęgu n. Wartą).

Niektóre klasztory doszły do wielkiego bogactwa; Żarnowiec w czasie wojny 13--letniej udzielił Toruniowi pożyczki 400 grzywien. Do najbardziej zaludnionych należały Żarnowiec (1433 liczył 34 mniszki, a w XVI w. poniżej 10), Trzebnica (w XVI-XVLU w. ok. 30 mniszek) i Owińska (1762 — 28 mniszek). C. żarnowieckie utrzymywały szkołę dla dziewcząt z rodzin szlacheckich;

podobną szkołę otworzył istniejący od XVIII w., klasztor w Dolinie Anielskiej k. Kimbarówki na Białorusi (1809 miała 29 uczennic, przetrwała do 1836) i w Ołoboku, którą zreformowała w duchu Komisji Edukacji Nar. Ida Wielowiejska, ksieni 1790-1806. Dużą rolę gosp. i kulturalną odgrywał klasztor w Trzebnicy (m.in. zorganizował 1267 miejską cegielnię); spolonizowany w 2. poł. XVI w., ok. poł. XVIII w. był całkowicie pol.;

procesowi polo-nizacji sprzyjały żywe kontakty z klasztorami in. zakonów w Polsce, z których Trzebnica sprowadzała książki ascet. w języku pol.; do więzi z Polską przyczyniały się liczne pielgrzymki do grobu św. Jadwigi. W większości opactw c. prowadziły przyklasztorne szpitale, m.in. w Żarnowcu (wzmiankowany 1409, a istniejący jeszcze 1594) oraz w Trzebnicy (od czasów Jadwigi konwerski opiekowały się chorymi w szpitalu św. Łazarza).

Klasztory zach.pom. przestały istnieć w czasie reformacji; klasztor chełmiński, w którym było kilka c, przejęły 1579 benedyktynki; obsadziły też 1579-82 klasztor w Toruniu, a 1589 w Żarnowcu; Ołobok i Owińska, będące w stanie upadku, poddano utworzonej 1580 pol. prowincji cystersów; próby reformy w Ołoboku podejmowane w XVII w. nie dały rezultatu.

Wszystkie klasztory w Polsce uległy kasacie — Trzebnica 1810, Owińska 1835, Ołobok 1836, a Kimbarówka 1885.

 

J. Fankidejski, Klasztory żeńskie w diecezji chełmińskiej, PI 1883; S. Karwowski, Klasztor c. w Oloboku, RTPNP 26(1900) 1-135; J.M. Giżycki, C. owinskie w XVIII l XIX w., bmw (po 1907); tenże, Kimbarówka, Kwartalnik Litewski 4(1910) 25-40; H. Likowski, Najdawniejsze dzieje klasztoru c. w Oloboku (1211-1292), SPAU 32 (1921) z. 7, 5-9; tenże, Początki klasztoru c. w Owińskach (1242-1250), Pz 1924; M. Siuchniński, Pochodzenie i pierwotna przynależność zakonna konwentu klasztoru c. w Trzebnicy, RHis 12 (1936) 187-197; M. Stumpf, Beiträge zur Geschichte des Klosters Trebnitz bis zur Mitte des 15. Jahrhundert, Br 1936; H. Szwejkowska, Biblioteka klasztoru c. w Trzebnicy, Wr 1955; M. Walter, Z dziejów polskości klasztoru c. w Trzebnicy w latach 1589-1741, Wr 1957; T. Wąsowicz, W sprawie roli konwersów w polskich klasztorach cysterskich, w: Wieki średnie. Medium aevum, Wwa 1962, 125-128; J. Kloczowski, Zakony na ziemiach polskich w wiekach średnich, KwP 1 418-419,482-483; K. Dąbrowski, Rozwój wielkiej własności ziemskiej klasztoru c. w Żarnowcu od XIII do XVI wieku, Gd 1970; R. Kąsinowska, Architektura klasztoru c, w: Sztuka Pomorza Zachodniego, Wwa 1973, 45-89.

Podobne prace

Do góry