Ocena brak

CYRYL i METODY - IKONOGRAFIA

Autor /Titus Dodano /02.08.2012

C.i M. przedstawiani są jako bpi gr., łac. i słow. (C. niekiedy także jako zakonnik gr.) ; ich atrybutami są księgi i zwój pisma z alfabetem słowiańskim.

W sztuce włoskiej — C.iM. występują zwykle razem. Na najwcześniejszym zabytku, którym jest fresk z 869 w kościele dolnym bazyliki S. Clemente w Rzymie, u stóp błogosławiącego Chrystusa klęczy z lewej strony C. trzymając zwój z napisem „bonum certamen certavi" polecany przez Gabriela Archanioła i pap. Klemensa Rzym., z prawej zaś M. z kielichem nakrytym do mszy, protegowany przez Michała Archanioła i Andrzeja Apostoła; obaj mają tonsure (jakkolwiek mnisi gr. jej nie nosili), C. nadto brodę;

na in. fresku — z 2. poł. IX w. — C. klęczy przed ces. Michałem III, wysyłającym go na misje; na fresku z poł. XI w. przedstawiono przeniesienie relikwii C. (lub św. Klemensa, gdyż spoczywający na marach jest w aureoli i stroju bpa rzym. w procesji prowadzonej przez pap. Mikołaja I Wielkiego w towarzystwie 2 kapłanów, utożsamianych przez niektórych badaczy także z Ci M.).

Aby położyć kres tym dociekaniom, pap. Leon XI polecił F. Nobiliemu namalować 2 sceny — C.iM. na audiencji u pap. Hadriana II oraz Przeniesienie zwłok C. z Watykanu do bazyliki S. Clemente (malowidła ścienne z 1885, kaplica grobowa w S. Clemente); w bazylice tej są też przedstawienia C.iM.jako bpów wsch., z pastorałami (żezłami), ubranych w ->- fełoniony, polistauriony i -> omoforiony (P. Rassini, malowidła ścienne z XVIII w., w kościele górnym; L.Ch. Dałczew, popiersie C, mozaika z 1929 z napisem bułg. „równy apostołom oświeciciel Bułgarów" w kaplicy grobowej).

W sztuce wł. przedstawiano C.iM. jako łacinników, np. cykl scen z ich życia (freski z XVI w., kaplica szpitalna w Cozia), scena przyjęcia przez pap. Hadriana II relikwii Klemensa Rzym. od Ci M. (kościół S. Girolamo delii Schiavoni na Watykanie), obraz ołtarzowy z XVIII w. (G. Reni, kaplica S. Paolo w bazylice S. Maria Maggiore w Rzymie).

Od XX w. C.iM. występują ponadto w malarstwie cerkiewnym; typowym przykładem wyobrażenia obu świętych na jednym obrazie jest ikona G. Malceva z 1935; C. w czarnym stroju zak. błogosławi prawą dłonią, w lewej trzyma zwój z alfabetem starosłow., a stojący obok niego M. w uroczystym stroju bpa, trzyma pastorał zakończony prawosł. krzyżem, i otwartą księgę Ewangelii (ikonostas w cerkwi S. Antonio Eremita w Rzymie). Mozaika J. Cincika z 1963 przedstawia sceny z ich życia i herb pap. z napisem „ubi Petrus" (nowa cerkiew pod wezw. C.iM. w Rzymie przy via Cassia).

Na Athos najwcześniejsze przedstawienie Ci M. jako bpów gr. z księgami w rękach występuje na obrzeżu ikony św. Mikołaja spieszącego z pomocą (przełom XII i XIII w., klasztor Do-chiariu).

Oryginalną kompozycją wyróżnia się ikona z 1863, malowana przez D. Stefana, z C.iM. jako bpami w centrum, a po ich bokach św. Kosma Pustelnik i św. Naum w stroju zak.; nad ich głowami 2 aniołowie trzymają rozwinięty rulon z alfabetem słow., a ponad nim Trójca Święta w obłokach (biblioteka klasztoru Zograf).

W sztuce bułgarskiej wcześniejsze przedstawienia ukazują C. bez M. (np. freski z XI w., sobór św. Zofii w Ochrydzie; z 1575 — w cerkwi w Morava), późniejsze—zwykle w towarzystwie M. (np. obaj stoją pomiędzy in. bałkańskimi świętymi na fresku z 1614 w cerkwi w Dobrysku).

Ikony C.iM. w sztuce bałkańskiej kształtowały się wg 5 zasadniczych typów:

° wzorowane na rycinie elementarza bułg. Bukwar (Mwa 1844), przedstawiają ich jako mnichów (Ch. En-czew, 1858, cerkiew w Kopriwszticy ; 1880, cerkiew św. Jerzego w zespole klasztornym Zograf na Athos) lub bpów słow. w mitrach, trzymających rulon z alfabetem słow. (np. ikona z 1862 w galerii sztuki w Płowdiwie);

° C.iM. podczas celebry eucharyst. (N. Wasiljew, muzeum archeol., Warna; podobna — z 1865 we wsi Ustowo, z 1880 — we wsi Widlisko) ;

° Ci M. stojący na wzgórzu, nad nimi Trójca Święta, a między nimi duży krzyż; C. z księgą, M. z rulonem pisma (np. miedzioryt z 1870, muzeum rijlskie w Belgradzie; XIX-wieczne malowidło na frontonie klasztoru św. Piotra w Asenowgradzie);

° kazanie C.iM. do księcia Borysa I Michała, jego rodziny i wojska (N. Brajkowicz, 1865 Przesławski Dworzec; J. Danczow, cerkiew w Asenowgradzie);

° C.iM. na tle postaci Chrystusa rozpościerającego nad nimi błogosławiące ręce (S. Georgiew, ikona z XIX w., cerkiew we wsi Małkowo-Tyrnowo ; podobne lud. we wsiach Indra, Karapelik, Worbica).

W sztuce czeskiej C.iM. przedstawiano razem, zawsze jako bpów łac. (mistrz Herman, kamienne popiersie z 1375 w katedrze św. Wita w Pradze; miniatura w Mszale Jana z Bludowa z 1466, BKap w Ołomuńcu). Takie samo ujęcie występuje w morawskiej sztuce barokowej, np. C.iM. w chwale jako patronowie Moraw oraz C.iM. w medalionach na tle katedry w Welehradzie (2 miedzioryty z przełomu XVI-XVII w., zamek w Welehradzie).

Jako bpów gr. przedstawił ich A. Schweigl w rzeźbach katedry w Brnie; C. jako mnicha w kapturze, z księgą i krucyfiksem, M. jako bpa błogosławiącego obrazem tablicowym z reliefem sceny sądu ostatecznego przedstawił E. Max w statute marmurowej z ok. 1846 (kościół Tynski w Pradze). Nowy typ ikonograficzny, akcentujący braterstwo Czechów i Słowaków, stworzył 1938 K. Dvořák, umieszczając na szczycie piramidalnie skomponowanej grupy Ci M. pouczających 3 przedstawicieli ludu (most Karola w Pradze).

W sztuce rosyjskiej do najciekawszych zabytków należą freski z XII w., przedstawiające braci sołuńskich z Klemensem z Ochrydy i in. macedońskimi świętymi (klasztor C. w Kijowie), oraz miniatura w Kronice królewieckiej z XV w., w której C.iM. wyobrażono w szatach zak. (riasach), siedzących przy pulpitach i przepisujących Ewangelie. Często spotykane ikony C. jako brodatego bpa gr., trzymającego w rękach księgę i krucyfiks, opatrzone napisem „filozof i wyznawca", wykonywano wg wzoru z podręcznika ikon rodziny Stroganowów.

W sztuce p o l s k i ej przedstawienia C i M. z przełomu XIX i XX w. występują głównie na Śląsku (np. obrazy na plebanii i w kościele par. pod wezw. C.iM. w Knurowie, k. Gliwic). C.iM. stojących pomiędzy in. świętymi przedstawia ikona MB z Dzieciątkiem oraz Zejście do otchłani (ikona rum. z końca XVIII w. MNKr).

W Welehradzie jest ich obraz pędzla J. Matejki z 1885 oraz młp. chorągiew z ich wizerunkiem. Śladem istnienia pradawnej tradycji lud. wiążącej się z okresem ekspansji Państwa Wielkomorawskiego na Śląsk jest nazwa „cyryliki", stosowana potocznie na określenie granitowych krzyży pokutnych (niezdarnie ciosane głazy spoza kategorii stylowych i czasowych), występujących licznie na Śląsku.

 

J. Mallodv, Courte notice sur les peintures découvertes dans la basilique souterraine de Si. Clément à Rome, R 1866; S. Witkiewicz, Matejko, Kr 1908, 119; U. Genczov, Swetii Kliment i sweti sedmeczislenici w domasznata ikonografija, Makedonski Pregled 3 (1927) 75104; Künstle II 177178; E. Ricci, Mille santi nell'arte. Mi 1931, 139; J.D. Stefanescu, La peinture religieuse en Valachle et en Transylvanie, P 1932, passim; Kaftal I 340341; W.N. Łazariew, Istorija russkogo iskusstwa, Mwa 1953; B. Angelow, Obrazi na Kiril i M. do oswobożdenieto, Izwestija na Institut na Izobrazitełni Izkustwa 1 (1956) 345--350; tenże, Kym istorijata na praznika na Kiril i M. prez srednlle wekowe, w: Sborník w czesi na Aleksandra Teodorów Balan, Sofìa 1956, 5568; J.G. Grabow, W.N. Lazarew, W.S. Kemenon, Geschichte der russischen Kunst, Dr 1957, I 133136; Réau III 1, 366367; A. Wasiliew, Obrazi na Kiril i M. w czuidoto i naszeto izobrazitelno Izkustwo, w: Chiliada i sto godini słowiańska ptsmenost 863-1963. Sborník w czesi na Kiril i M„ Sofija 1963, 393-488; E. Croce, BS III 1337-1338; D. Hemmerdinger-Iliadou, La représentation iconographique du Cet M., w: Kyrillo kal M. tomos heortios epi te chilioste kai hekatoste heteridi, Saloniki 1966, 333-344; I. Wasiliewa, Kym wyprosa za obraza na Konstantin Kiril Filoso/ w naszeto izobrazitelno izkustwo, w: Kon-stantin-Kiril Filosof, Jubile en sborník po sluczaj 1100-godiszninata ot smyrtta mu, Sofija 1969,419-424; K. Balaba now, Slowenskite proswetiteli Kiril i M. wo delata na makedonskite ikonopisci od XIX wek, w: Kiril Solunski. Simpozium 1100-godisznina ot smyrtta na Kiril Solunski, Skopje 1970, 1 43-63; N.P. Tozi, Kiril i M. wo tworbite na makedonskite kopaniczan, w: Kiril Solunski. Simpozium 1100-godisznina ot smyrtta na Kiril Solunski, Skopje 1970, I 245-248; J. Kłosińska. Ikony, Kr 1973, 285; J. Myslivec, LCIk VI 23-26.

Podobne prace

Do góry