Ocena brak

CYPRIAN, Thascius Caecilius Cyprianus Św. bp.

Autor /Titus Dodano /02.08.2012

ur. ok. 200-210 prawdopodobnie w Kartaginie, zm. 14 IX 258 tamże, Teolog, ojciec Kościoła.

I. ŻYCIE i DZIAŁALNOŚĆ — Pochodził z zamożnej rodziny pogańskiej; prawdopodobnie jako retor przyjął ok. 246 chrzest, a 248 lub 249, mimo opozycji niektórych duchownych na czele z Nowatem, został wybrany bpem Kartaginy; w czasie prześladowania za ces. Decjusza (250) opuścił miasto, utrzymywał jednak kontakt listowny z wiernymi oraz duchowieństwem rzym.; po powrocie 251 do Kartaginy zajął się chrześcijanami, którzy podczas prześladowania odstąpili od Kościoła (lapsi); stanowczo przeciwstawiał się również Felicysymowi, nawołującemu tych, którzy wyparli się wiary, by nie zwracali się po rozgrzeszenie do hierarchii kośc; opowiedział się za pap. Korneliuszem przeciw antypap.

Nowacjanowi, do którego dołączył się Nowat; w czasie zarazy (252-254) organizował pomoc dla chrześcijan i pogan; pod koniec życia prowadził spór z pap. Stefanem I w sprawie ważności -> chrztu (I B) udzielanego przez heretyków; na synodach zwoływanych do Kartaginy (255 i 256) zgodnie z tradycją afryk. opowiadał się za nieważnością chrztu udzielanego przez heretyków.

W czasie prześladowania za ces. Waleriana (257) został aresztowany i zesłany na pustynię k. Curubis, skąd kierował listy do wiernych skazanych na ciężkie prace w kopalni miedzi w Sigus (dziś Algieria); 258 sprowadzony do Kartaginy, został po procesie w obecności wiernych ścięty mieczem; święto 16 IX (w Kościele prawosł. 31 VIII). Opis procesu i śmierci męczeńskiej zawierają Acta proconsularia (CSEL III 3,110-114; M. Michalski, Antologia literatury patrystycznej, Wwa 1975, I 142-144); przypisywane diakonowi Poncjuszowi Vita C. ma charakter panegiryczny.

II. DZIEŁA — Działalność pisarska C. ściśle wiązała się z jego pracą duszpast. ; zależny w dużej mierze od doktryny Tertuliana, omawiał przede wszystkim aktualne sprawy Kościoła.

1. Do dogmatycznych pism C. należy, napisany 251 w okresie schizmy Felicysyma i Nowacjana, traktat De catholicae Ecclesiae unitate (PL 4,495-520; CSEL III 1,207-233; O jedności Kościoła, Pz 1845; Jedność Kościoła katolickiego, POK 19,157--193), w którym podkreślał jedność hierarchii (zachowany w 2 wersjach rozdz. IV dotyczy prymatu bpa rzym.).

2. Pisma apologetyczne —związanesązsytuacjąKościoła kartagińskiego. W Ad Donatum (PL 4,192-223; CSEL III 1,3-16) C. opisał mor. upadek pogan oraz własną wewn. przemianę i odrodzenie, będące owocem przyjęcia chrztu; polemizując w Ad Demetrianum (PL 4,544-564; CSEL III 1,349-370), wykazywał, że poganie, których wzywał do nawrócenia, są powodem nieszczęść i katastrof; w Quod idola dli non sint (PL 4,564-582; CSEL III, 1,17-31), w nawiązaniu do Tertuliana i Minucjusza Feliksa, zwalczał kult pogańskich bogów, przeciwstawiając im chrzęść monoteizm.

W Ad Fortunatum de exhortatione martyrii (PL 4,651-676; CSEL III 1,315-347) wzywał chrześcijan do przygotowania się na męczeństwo, przytaczając teksty Pisma Św.; zbiór cytatów bibl. do dyskusji z żydami na tematy chrystologiczne oraz uwagi dotyczące życia chrzęść zebrał w Ad Quirinum (PL 4,675-780; CSEL III 1,33-184); traktaty te mają duże znaczenie dla ustalenia tekstu Biblii łac. przed Vg.

3. Pisma moralne — W De habitu vtrginum (PL 4,440-464; CSEL III 1,185-205) wzywał poświęcone Bogu niewiasty do zachowania skromności w ubiorze i postępowaniu, natomiast w De mortalitate (PL 4,583-602; CSEL III, 1,295-314) zachęcał chrześcijan do odwagi w czasie zarazy i jednocześnie uczył o zmartwychwstaniu i życiu wiecznym; w traktacie De lapsis (PL 4,465-494; CSEL III 1,235-264), ułożonym po prześladowaniu Decjusza, podał m.in. zasady odbywania pokuty za różne formy apostazji oraz pojednania pokutujących, wyrażając również swą radość z powodu stałości w wierze i ubolewanie wskutek odstępstw od wiary.

Traktat De dominica oratione (PL 4,521-544; CSEL III 1,265-294) jest komentarzem do Ojcze nasz (ceniony przez Augustyna), zaś De bono patientiae (PL 4,622-638; CSEL III 1,395-415) — kazaniem dotyczącym chrztu i wezwaniem do naśladowania Chrystusa; w związku ze schizmą Nowacjana, wzywał C. do miłości w De zelo et livore (PL 4,638-652).

4. Zbiór listów — których zachowało się 81 (65 autorstwa C, 16 zaś adresowanych do niego lub do gminy chrzęść, w Kartaginie), ma duże znaczenie dla poznania dziejów Kościoła afryk. i rzym.; 38 listów napisał C. podczas prześladowania Decjusza (z tego 27 do duchowieństwa i wiernych Kartaginy), 12 w związku ze schizmą Nowacjana (także do pap. Korneliusza i pap. Lucjusza I) i 9 do pap. Stefana I w sprawie ważności chrztu udzielanego przez heretyków (-> Augustyn II D 4); 6 ma charakter listów synodalnych, red. w imieniu synodów karta-gińskich, którym C. przewodniczył.

Listy C. miały w Kościele wczesnochrześc. duże znaczenie; w średniowieczu korzystali z nich zwł. kanoniści w redagowaniu zbioru ustaw prawa kośc; język i styl listów wskazują na retoryczne wykształcenie autora, którego wraz z Tertulianem uważa się za twórcę łac języka kościelnego. Choć przypisywane C. inne dzieła nie są jego autorstwa, wskazują jednak na jego duży autorytet w Kościele afrykańskim.

III. DOKTRYNA — Do czasów Augustyna i Grzegorza I Wielkiego C. uważano za jednego z najwybitniejszych teologów Kościoła zach., co przyjmowano także w średniowieczu (duża liczba rpsów jego dzieł); jako spadkobierca myśli Tertuliana, nadał jego nauczaniu powagę i umiar kośc. urzędu. W swych dziełach C. akcentował znaczenie Pisma Św., przez które Bóg przemawia do człowieka, stąd zawarta w nim nauka jest prawdziwa (-»-Bog V A 1).

Myśl teologiczna C. krystalizowała się pod wpływem działalności duszpast. i dlatego najwięcej wypowiedzi dotyczy jedności Kościoła, prymatu i godności urzędu bpa, ważności sakramentów, zwł. chrztu, pokuty i eucharystii.

Kościół pojmował C. jako jedyną drogę zbawienia człowieka (extra Ecclesiam salus nulla) ; jedność i jedyność Kościoła ukazywał za pomocą bibl. obrazów; Kościół jako arka oraz matka gromadząca swe dzieci w jednej rodzinie;

głosił, że nie może mieć Boga za ojca ten, kto nie ma Kościoła za matkę; w Kościele lokalnym jedność zapewnia wybrany prawowicie jeden bp i dlatego, kto nie jest w jedności z bpem, nie może być w Kościele (przeciwstawiał się koncepcji Kościoła charyzmatyków, którą spotyka się m.in. w pismach Tertuliana). W związku ze schizmą Nowacjana podkreślał, że jeden bp w Kościele lokalnym partycypuje w episkopacie całego Kościoła.

Episkopat uważał za spadkobiercę kolegium apost., stosując doń tekst Mt 16,18; w dowodzeniu jedności Kościoła powsz. i prymatu posługiwał się C. metodą dedukcyjną, wyjaśniając, że jeden Kościół Chrystusowy, zbudowany na Piotrze, dzieli się na wiele Kościołów lokalnych (nie zaś, że wiele Kościołów lokalnych tworzy Kościół powsz.); na Piotrze, który stał na czele Kościoła rzym., została oparta jedność kapł. (C. nie uznawał żadnej władzy nad pozostałymi apostołami);

wykazywał, że bpi są równi sobie i dlatego jedynie przed Bogiem odpowiedzialni są za pełnienie swego urzędu; następca Piotra, mający prymat oraz utrzymujący jedność kośc, jest primus inter pares; na synodzie kartagińskim (256) w sporze z pap. Stefanem I stwierdził, że nikt z nich nie czyni się bpem bpów i nie domaga się posłuszeństwa od in. bpów (z wypowiedzi wynika, że pap. Stefan I akcentował swą władzę jurysdykcyjną nad in. bpami). Domagając się od wiernych zaufania wobec kapłanów C. podkreślał, że zostali oni ustanowieni przez samego Boga; wszyscy bowiem przedstawiciele stanu kapł. dokonują nadprzyr. czynności mocą Ducha Świętego w imieniu Chrystusa.

Uznając chrzest udzielany przez heretyków za nieważny, C. był kontynuatorem myśli Tertuliana i wyrazicielem tradycji Kościoła afryk.; w odróżnieniu od niego twierdził jednak, że dzieciom należy udzielać chrztu, nie czekając nawet 8 dnia po narodzeniu; uznawał także chrzest krwi męczenników, którzy ponieśli śmierć jako katechumeni; osiągają oni niebo natychmiast po śmierci, podczas gdy in. muszą czekać na sąd. W związku z udzielaniem bierzmowania w ścisłej łączności z chrztem C, nawiązując do Dz 8,4-20, podkreślał 2 aspekty przyjścia Ducha Świętego — oczekiwanie, związane z chrztem, i uobecnienie przez nałożenie rąk (-» bierzmowanie I 1).

Przepisów o pokucie kośc. bronił przed laksyzmem duchownych swego Kościoła i rygoryzmem nowacjan; twierdził, że grzechy popełnione po chrzcie mogą być odpuszczone przez Kościół; nie uznawał za katolicki poglądu Tertuliana o grzechach niemożliwych do odpuszczenia; przyjmował też wstawiennictwo wyznawców za grzesznikami; pubi, grzesznicy pragnący uzyskać przebaczenie Kościoła powinni wyznać swe grzechy i wypełnić wyznaczoną pokutę, by nast. uzyskać akt pojednania, będący zadatkiem Bożego przebaczenia.

W eucharystii (list 63, stanowiący jedyną tego rodzaju rozprawę przed Soborem Nic. I) akcentował C. rzeczywistą obecność Chrystusa pod postaciami chleba i wina; ofiarę eucharyst. uważał za powtórzenie ofiary wielkoczwartkowej, ściśle złączonej z krwawą męką i śmiercią Chrystusa; w ofierze tej Chrystus oddaje się Ojcu, stąd też jest ona sakramentem męki Pańskiej i naszego odkupienia;

w symbolice chleba dostrzegał więź łączącą wiernych i Chrystusa w jedności kośc, a w symbolice złączenia wody z winem — związek Ludu Bożego z Chrystusem i dlatego poza Kościołem nie można jej ważnie sprawować; zwalczał też zwyczaj używania wody zamiast wina przy sprawowaniu eucharystii (-» akwarianie). Augustyn uważał C. za jednego z najwybitniejszych myślicieli Kościoła afrykańskiego.

 

WYDANIA DZIEŁ — PŁ 4; PL Suppl. 1,33-72; CSEL (wyd. kryt. Akademii Wiedeńskiej III 1-3); CChrl III (bibliogr.). Listy C. wydawał L. Bayard (Saint C. Correspondance I-II, P 1925.19622).

PRZEKŁADY POLSKIE — O jedności Kościoła, Pz 1845; Homiletyka 13 (1904) 131-141,229-242, POK 19,157-193; O śmiertelności. PR M 24(1853) 489-511, POK 19, 252-271; Dziełka pobożne (O śmiertelności, O uczynkach miłosiernych i jałmużnie, O cierpliwości, O modlitwie Pańskiej), Kr 19Ö0; Do Donata, POK 19, 81-97; Że bałwany nie są bogami, POK 19, 98-109; Trzy księgi świadectw przeciw żydom do Kwiryna, POK 19, 110-134; O stroju dziewic, POK 19, 135-156; O upadłych, POK 19, 194-223; O modlitwie Pańskiej, POK 19, 224-251; Do Fortunata zachęta do męczeństwa, POK 19, 272-301; Do De-metriana, POK 19, 302-323; O uczynności i jalmużnach, POK 19, 324-347; o pożytku cierpliwości, POK 19, 328-367; O zazdrości i zawiści, POK !9, 367--381; Listy C. — Bober AP 58-64 (wybór), M. Michalski, Antologia literatury patrystycznej (Wwa 1975, I 283-299).
J. Badeni, Święty C. Kartagiński i karność Kościoła w III w., PP 10 (1886) 211-232,405-424; E.W. Benson, C. His Life. His Times, His Works, NY 1897; L. Bayard, Le latin de saint C, P 1902; H. von Soden, Die Cyprianische Brief-Sammlung, L 1904; J. Sajdak, De C. epistularum codice cracoviensi, Eos 20 (1914-15) 134-146; T. Sinko, De C. martyre a Gregorio Nazianzeno laudalo, RWFPAU 53 (1916) 318-348; A. d'Alès, La théologie de saint C, P 1922; L. Wasilkowski, Nauka świętego C. z Kartaginy o kapłaństwie w zestawieniu z tradycją pierwszych trzech wieków, PT 4(1923) 3-33, 140-154; H. Koch, Cyprianische Untersuchungen, Bo 1926; M. Sieniatycki, Święty C. o wyznawcach i męczennikach, AK 18 (1926) 154-165; tenże, Święty C. o śmierci i wobec śmierci, AK 17(1926) 231-237; L. Wasilkowski, Nauka świętego C. o sakramencie kapłaństwa, AK 19 (1927) 32-48, 149-162,251-268,433-449, 20(1927) 28-40; tenże. Sakrament kapłaństwa w świetle tradycji starochrześcijańskiej do roku 258po Chrystusie, Wł 1927; S. Colombo, San C. di Cartagine. L'uomo e lo scrittore, Didaskaleion 6(1928) 1-80; A. Beck, Römisches Recht bei Tertulian und C, Hl 1930; H. Koch, Cathedra Petri, Gie 1930; D. van den Eynde, La double édition du „De unitale" de saint C, RHE 29 (1933) 5-24; B. Poschmann, Ecclesia principalis. Ein kritischer Beitrag zur Frage des Primats bei C, Br 1933; J. Schrijnen, Ch. Mohrmann, Studien zur Syntax der Briefe des heiligen C. I-II, N 1936-37; S. Seliga, Tertullianus et C. de feminarum moribus pravis, w: Muñera philologica L. Ćwikliński, Pz 1936, 262-269; J. Czuj, Święty C'. na tle epoki, Kr 1937; J. Merkx, Zur Syntax der Kasus und Tempora in den Traktaten des heiligen C, N 1939; J.H. Fichter, Saint Cecil C, Early Defender of the Faith, Lo 1942; P. de Labriolle, Saint C. De l'unité de l'Eglise catholique, P 1942; EX. Hummel, The Concept of Martyrdom according to Saint C. of Carthage, Wa 1946; B. Melin, Studia in Corpus Cyprianeum, Up 1946; K. Rahner, Die Busslehre des heiligen C. von Karthago, ZKTh 74 (1952) 257-276,381-438; G. Bardy, DHGE XIII 1149-1160; J. Capmany, „Miles Christi" en la espiritualidad de san C, Ba 1956; I. Krzyżaniak, Nauka świętego C. o eucharystii, Lb 1956 (mpsBKUL); A. Stuiber, RAC III 463-466; M. Jourjon, C. de Carthage, P 1958; 1. Krzyżaniak, Materia i forma eucharystii według świętego C, RTK 5 (1958) z. 3, 27-47; G. Dumcige, Saint C. de Carthage, Tunis 1959; P. Jay, Saint C. et la doctrine du purgatoire, RTAM 27 (1960) 133-135; CM. O'Donnell, Saint C. on the Lord's Prayer, Wa 1960; P. Sieńko, Ljenosti światogo Kipriana. jepiskopa kartagensogo po jego tworenijam, Le 1960; M. Bevenot, The Tradition of Manuscripts. A Study in the Transmission of Saint C. Treatises, Ox 1961 ; J. Colson, L'évêque lien d'unité et de charité che: saint C. de Carthage, P 1961 ; S. Hübner, Kirchenbusse und Exkommunikation bei C, ZKTh 84 (1962) 49-84,171-215; G. Stramondo, Studi sui „De immorta-litate" di C, Catania 1964; E. Schweitzer, Die Schriften C. als liturgiegeschichtliche Quellen, Gr 1966; W. Myszor, Pojęcie herezji w listach świętego C, Wwa 1968 (mpsBATK); G.S.M. Walker, The Churchmanship of Saint C, Lo 1968; V. Saxer, Vie liturgique et quotidienne à Carthage vers le milieu du IIIe siècle. Le témoignage de saint C. et de ses contemporains d'Afrique, CV 1969; W. Eborowicz, Święty C. (ok. 210-258), DZ 349-354; W. Simonis, Ecclesia visibilis et invisibilis. Untersuchungen zur Ekklesiologie und Sakramentenlehre in der afrikanischen Tradition von C. bis Augustinus, F 1970; M. Bogucki, Problemy duszpasterskie w listach świętego C, STV 9(1971) z. 1, 191-224; M.A. Fahey, C. and the Bible. A Study in Third-Century Exegesis, T 1971; P. Gaudette, Baptême et vie chrétienne chez saint C. de Carthage, Québec 1971; W. Myszor, Zagadnienie herezji w listach świętego C, STV 9 (1971) z. 1, 147--190; B. Renaud, L'Eglise comme assemblée liturgique selon saint C. Ses caractéristiques, ses principes d'unité, RTAM 38 (1971) 5-68; U. Wickert, Sacra-mentum unitatis. Ein Beitrag zum Verständnis der Kirche bei C, B 1971; A. Davids, Eine oder keine. C. Lehre über Kirche und Tradition, Conc 8(1972) 18-21 ; L. Duquenne, Chronologie des lettres de saint C, Bru 1972; M. Collarini, Dimensioni dell'unità della Chiesa in C. di Cartagine, Laur 14(1973) 251-278; J. Struś, Problematyka moralna na synodach afrykańskich w czasach świętego C, Lb 1973 (mpsBKUL); P. Hinchliff, C. of Carthage and the Unity of Christian Church, Lo 1974; P. Fietta, L'assioma „saíus extra Ecclesiam non est" nel contesto della dottrina ecclesiologica di san C, Studia patavina 22 (1975) 376--416; M.M. Sage, Cyprian, C 1975; C. Saumagne, Saint C, êvêque de Carthage, pape d'Afrique (248-258). Contribution à l'étude des persécutions de Dèce et de Valerien, P 1975; J. Dragosz, Hierarchiologia świętego C. w świetle badań współczesnych, Wwa 1976 (mpsBATK); R.D. Garcia, San C. y el donatismo en la polemica antidonatista de san Augustin* Teol 13(1976) 5-49; F. Głuszcz, Wpływ wiary na życie moralne według świętego C, Wwa 1976 (mpsBATK); P. Granfield, Episcopal Elections in C. Clerical and Lay Participation, ThS 37(1976) 41-52; B. Studer, Die Soteriologie C. von Karthago, Aug 16(1976) 427-456; V. Saxer, La date de la Lettre I (66) de C. au clergé et au peuple de Fumi, REA 23(1977) 56-62.

 

IV. KULT — Pamiątkę męczeńskiej śmierci C. obchodzono uroczyście 14 IX w Kartaginie i w całej Afryce.

Akta męczeństwa C. wymieniają związane z kultem miejsce jego śmierci i miejsce pogrzebania zwłok. Życie oraz męczeństwo C. sławił w kilku kazaniach Augustyn przeciwstawiający się m.in. profanowaniu miejsca śmierci tańcami i świeckimi pieśniami (Sermones, PL 38,1410-1425).

Od IV w. był czczony w Rzymie 14 IX wraz z pap. Korneliuszem (Depositio martyrům), a nast. w Hiszpanii; męczeństwo C. wysławiał m.in. Prudencjusz (Peristephanon XIII) i Ennodiusz (Carmina 1,12).

W Kościele wsch. imię C. mieszano z legendarnym Cyprianem z Antiochii (Cyprian i Justyna). Prawdopodobnie na miejscu męczeństwa (ager Sexti) lub grobie (area Macrobi) C. zbudowano w Kartaginie 7-nawową bazylikę, przedzieloną kolumnami, z prezbiterium i obszernym atrium z ołtarzem i cyborium na środku nawy głównej oraz grobami pod posadzką; zniszczona została ok. 429 przez wojska Genzeryka.

W IV w. żeglarze nadawali nazwę „kyprianika" burzom morskim, zdarzającym się najczęściej w poł. września, i wzywali pomocy C. w niebezpieczeństwach.

Wg świadectwa Florusa z Lyonu (zm. ok. 860) relikwie C. przewieźli 802 lub 806 do Arles (za zgodą muzułm. władcy afryk. Haruna ar-Raszida) legaci ces. Karola Wielkiego, później umieszczono je w kościele katedralnym w Lyonie, a za ces. Karola II Łysego — w Compiègne. Imię C. jest wymieniane w I kanonie mszalnym ; jego orędownictwa wzywa Kościół w czasie epidemii.

 

P. Monceaux, Le tombeau el les basiliques de saint C. à Carthage, RA 2 (1901) 181-200; Ch.C. Saumagne, Les basiliques cypriennes, RA 14(1909) i 88-202; A.L. Delattre, Une grande basilique près de Ste-Monique à Carthage, Comptes rendus de l'Académie des Inscriptions et Belles Lettres (1916) 150-164, (1917) 507-529; H. Leclercq, DACL II 2261-2268; Delehaye OC (passim); P. Godet, DThC III 2459-2470; J. Ferreto, Note storico-bibliografiche di archeologia cristiana, CV 1942, 367-368; G. Bardy, Catholicisme III 397-401; G.D. Gordini, BS III 1260-1274; J. Ruysschaert, La commémoration de C. et de Corneille in Callisti, RHE 61 (1966) 455-484.

 

V. W IKONOGRAFII — C. przedstawiany jest jako bp w średnim wieku; jego indywidualnym atrybutem jest miecz, którym został ścięty; najczęściej występuje z pap. Korneliuszem, a w Ewangeliarzu z Ani z Euzebiuszem z Cezarei (XII w., Armenia).

We wczesnych kompozycjach C. występuje bez brody, z tonsura, ubrany w ornat (casula) i paliusz, z księgą w lewej ręce (fresk z 560-575, krypta Korneliusza w katakumbach Kaliksta), w późniejszych wsch. — z twarzą okoloną kędzierzawymi włosami i brodą (popiersie w dekoracji architektonicznej z X w., w kościele w Achtamarze w Armenii i z 1. poł. XI w. w soborze św. Zofii w Kijowie). Od XIII w. typ ten rozpowszechnił się na Zachodzie (statua C. z 1225 w portalu katedry w Chartres, mozaika z pocz. XIV w. w baptysterium we Florencji).

Atrybutami C. są związane z jego funkcją bpa — księga i pastorał z panniselusem (mistrz Ristonchi, tryptyk z pocz. XVI w., Codiponte-Fivizzano; M. Schaffner, retabulum z pocz. XVI w., Kunstgalerie w Augs-burgu) oraz śmiercią męczeńską — miecz i palma (miniatura w rpsie z 1. pol. XV w., J. Pierpont Morgan Library, Nowy Jork; retabulum z XVI w., w zbiorach zamku Liechtenstein; P. Veronese, obraz C. e Cornelio ai piedi di S. Antonio abate, XVI w., Brera w Mediolanie), a także wieniec (C. w procesji męczenników, mozaika w S. Apollinare Nuovo, Rawenna).

Pojedyncze sceny z życia obrazują zwykle jego męczeństwo (J.B. Mille, obraz z XVIII w., Notre-Dame w Ninove); cykl narracyjny występuje w Vita sancii C. z XV w., z rysunkami piórkiem F.A. Chierichiniego (Laurenziana, Florencja). Na skutek nieodróżnienia C. od C. z Nikomedii pojawił się on w miniaturach Homilii Grzegorza z Nazjanzu z XI w. (Biblioteka Patriarchów Gr. w Jerozolimie).

 

Künstle II 173-174; Braun TA 177-178; Kaftal I 300, II 332; Rćau III 1, 359; M.C. Celletti, BS III 1275-1277; E. Endrich, LCIk VI 10-12.

Podobne prace

Do góry