Ocena brak

Cykle rozwoju miast i regionów

Autor /piegus Dodano /06.05.2014

Zmieniająca się ranga miast prowadzi do zmiany układów rozmieszczenia ludności. Dzięki wielu sprawdzonym statystycznie hipotezom mogą się rozwijać koncepcje teoretyczne wyjaśniające zmienność tych układów. Koncepcje te odnoszą się do dziedzin szerszych niż poszczególne przypadki, mają więc większą moc wyjaśniającą (Korcelli 1970; 1974). Panuje dość zgodna opinia, że wśród tych koncepcji teoretycznych ważną rolę odgrywają dwie, zakładające cykliczność rozwoju rozumianą jako określone następstwo procesów i przekształceń. Są to konccpcjc: dojrzewania systemów i cyklu życiowego miast.

Według koncepcji dojrzewania systemów rozwój poszczególnych miast (aglomeracji miejskich) jest przyczyną i skutkiem długotrwałych procesów migracyjnych, które wiążą je w systemy miast. Na szczeblu krajowym można wyróżnić trzy odrębne stadia kształtowania się systemów miejskich. Stadium pierwsze charakteryzuje ekspansja miast dominujących (pritnate cities), stadium drugie tworzenie się subsystemów miast wokół miast średnich, stadium trzecie zaś wzrost małych miast. Ewolucja systemów miejskich prowadzi więc do dekoncentracji ludności i jej redystrybucji. Redystrybucja dokonuje się zarówno w kierunku miejscowości i miast położonych w zasięgu poszczególnych aglomeracji, jak i w kierunku bardziej odległych obszarów miejskich i wiejskich. Obserwuje się przesuwanie się ludności w dół hierarchii miast, a także przekształcanie się obszarów wiejskich w miejskie. Taką dekoncentrację nazywa się skoncentrowaną dyspersją.

Jak twierdzą niektórzy autorzy, proccs dojrzewania systemu miast częściowo wynika z określonego następstwa kolejnych stadiów rozwoju poszczególnych miast, czyli z ich cyklu życiowego (druga koncepcja). Cykl ten zaczyna się od stadium urbanizacji, czyli koncentracji ludności w ośrodkach miejskich, z czasem przechodzi w stadium suburbanizacji, a następnie w stadium dekoncentracji. Dynamika poszczególnych aglomeracji miejskich jest wypadkową działania dwóch rodzajów' sil: dośrodkowych, pobudzanych przez innowacyjność i efektywność gospodarczą, oraz odśrodkowych (Norton 1979). Siły odśrodkowe, charakterystyczne dla krajów uprzemysłowionych, zaczynają przeważać, kiedy słabną zdolności innowacyjne miast. Uruchamiają one proces przemieszczeń ludności, początkowo o zasięgu lokalnym, a więc kierujących się do zewnętrznych stref aglomeracji. Z czasem proces ten rozprzestrzenia się na szerszą skalę i obejmuje nowe obszary, poza już ukształtowanymi aglomeracjami. Jednocześnie ustalają się i rozwijają liczne związki i zależności między zmianami ludnościowymi poszczególnych aglomeracji miejskich i zmianami krajowego systemu miast. Obserwowane obecnie zjawisko wypychania 

ludności z tradycyjnych aglomeracji miejsko-przemysłowych odzwierciedla ich niezdolność do przezwyciężenia sił odśrodkowych. Wyraźnie sugeruje się, że zjawisko to wynika nie tylko z przyczyn ekonomicznych, tj. z nowego międzyregionalnego i międzynarodowego podziału pracy, ale również z ogólniejszej długofalowej tendencji do dekoncentracji ludności.

Elliott (1997) przeprowadził badania mające na celu wyjaśnienie, czy koncepcje te sprawdziły się w Stanach Zjednoczonych w latach 1965-1990. Poszukiwał on odpowiedzi na trzy pytania: 1) czy system metropolii amerykańskich dojrzewa zgodnie z koncepcją rozszerzania się zasięgu lokalnej dekoncentracji; 2) jeśli tak, czy to dojrzewanie odbywa się zgodnie z koncepcją cyklu życiowego metropolii; 3) czy różnym stadiom rozwoju poszczególnych metropolii odpowiadają różne układy migracji wewnętrznych i czy wskazują one na występowanie procesu dekoncentracji rozprzestrzeniającego się z układu wcześniej ukształtowanych metropolii.

Uzyskane przez tego autora wyniki można streścić następująco. Ujawnione tendencje potwierdzają koncepcję dojrzewania systemu miast i pokazują, że lokalna dekoncentracja ludności metropolii w latach 70. XX wieku nic była anomalią, lecz raczej subprocesem metropolizacji rozpowszechniającym się już od lat 60. Zgodność rozwoju metropolii z koncepcją cyklu życiowego potwierdziła się nie w pełni, ale w przekonującej części. Fazy rozwoju zgodne z tą koncepcją ujawniły się w około 86% wszystkich metropolii. W pozostałych metropoliach nastąpiły przemieszczenia ludności w kierunkach odwrotnych do hipotetycznych. Potwierdziło się natomiast przypuszczenie, że dekoncentracja ludności w metropoliach starszych jest częstsza niż w młodszych.

W dochodzeniu do odpowiedzi na trzccic pytanie Elliott poczynił następujące spostrzeżenia. Od lat 60. XX wieku fluktuację wr redystrybucji ludności wywołują dwfa procesy: stały rozrost osiedli w strefie codziennych dojazdów' do pracy w ukształtowanych już metropoliach, a w późniejszych latach także wrzrost liczby ludności wf osiedlach wiejskich i wr małych miastach w obszarach bardziej oddalonych od tych metropolii. Różne stadia rozwoju poszczególnych metropolii są silnie powiązane z układem wewnętrznych migracji. Układy tc odzwierciedlają długotrwałą tendencję do dekoncentracji ludności rozprzestrzeniającej się na zewnątrz ukształtowanych weześniej metropolii w postaci skoncentrowanej dyspersji. Współ-zmienność lokalnego rozwoju metropolii i szerszego układu migracji jest szczególnie silna wr przypadku strumieni migracji do najbliższych i najdalszych sektorów obszarów niemetropolitalnych oraz z tych sektorów'. Powszechność związków między lokalnym rozwojem metropolii i szerszym układem migracji nasuwa przypuszczenie, że związki te są przejawem strukturalnego procesu dekoncentracji ludności, który rozprzestrzenia się na zewnątrz metropolii, zwłaszcza metropolii o słabnącej dynamice. W skali masowej można w tej dekoncentracji odkrywać regularności. Regularności te torują sobie drogę wśród różnorodności ruchów i zmian, które pozornie wydają się chaotyczne, w rzeczywistości jednak są zdeterminowane (Korcelli 1995).

Na wzrost gospodarki narodowej możemy spojrzeć jak na wypadkową wzrostu poszczególnych regionów. Krzywa wzrostu krajowego różni się jednak znacznie od krzywych wzrostu poszczególnych regionów. Jest uogólnionym i wygładzonym obrazem tendencji regionalnych. Krzywe regionalne mają przebieg bardziej zróżnicowany, a w zróżnicowaniu tym wyraża się znaczna nieraz odmienność zachowań i dróg rozwoju regionów, która bywa znaczna. Aby więc poznać i zrozumieć wzrost gospodarczy kraju traktowanego jak system regionów, trzeba badać wzrost regionalny w całej jego różnorodności i zmienności w czasie. Jeśli wzrost gospodarki narodowej jest mierzony w wielkościach bezwzględnych, zwłaszcza wysoce zagregowanych, takich jak dochód narodowy, jest czytelny w wyrażeniu graficznym. Mimo mniejszych lub większych wahań jest to zwykle trend rosnący. Inaczej przedstawia się wykres tempa wzrostu, czyli jego corocznych zmian procentowych. Trend jest wtedy bardziej zmienny: rosnący, malejący, stabilny, znowu rosnący, malejący itd. Zmienność pogłębia się, gdy od skali krajowej przechodzi się do skali regionalnej.

Tego rodzaju obserwacje nasunęły przypuszczenie, że wzrost regionalny wykazuje zmienność o charakterze cyklicznym. Badania regionalne przeprowadzone w Holandii i w Stanach Zjednoczonych zdają się potwierdzać to przypuszczenie (Berg, Burns, Klaassen 1987). W badaniach zastosowano następującą metodę. Jako miernik zmienności wzrostu regionalnego przyjęto dochód na jednego mieszkańca. W procesie wzrostu wyróżniono cztery stadia: 1) prosperity rozwijająca się; 2) prosperity kurcząca się; 3) recesja pogłębiająca się; 4) recesja przechodząca w ekspansję (rys. 4.23). Dochód osiąga szczyt w punkcie przejścia od stadium 1 do stadium 2, tj. gdy prosperity kończy fazę ekspansji i zaczyna się kurczyć. Dochód jest najniższy w punkcie przejścia od stadium 3 do stadium 4, tj. gdy recesja z fazy pogłębiania się przechodzi w fazę ekspansji.

W cyklach wzrostu regionalnego można wyróżnić trzy składniki: zbieżność (rozbieżność) ze wzrostem krajowym; zmienność (nieregularność) wzrostu regionalnego w czasie; amplitudę (wahania) wielkości regionalnych w stosunku do przeciętnych wielkości krajowych. Dochody regionów mierzone stosunkiem do przeciętnego dochodu krajowego wykazują tendencję do zbliżania się do dochodu krajowego (są zbieżne). Zmienność wzrostu w czasie jest regionalnie silnie zróżnicowana. Wzrost niektórych regionów jest ustabilizowany, innych wykazuje silne wahania. Wzrost ustabilizowany obserwuje się częściej w regionach o zróżnicowanej strukturze gałęziowej gospodarki, silne wahania zaś w regionach o funkcjach wyspecjalizowanych. Fragmentaryczne obserwacje wskazują na to, że amplituda dochodów regionalnych (względem przeciętnego dochodu krajowego) jest dodatnio skorelowana z ich zmiennością w czasie. Z kolei względny wzrost dochodów regionalnych jest dodatnio skorelowany z amplitudą, a elastyczność zbieżności ze wzrostem krajowym zarówno ze zmiennością w czasie, jak i z amplitudą. Tak więc dochody regionalne rosną szybciej i zbliżają się do poziomu krajowego w sposób bardziej elastyczny wtedy, kiedy są zmienne w czasie i wahają się względem przeciętnego dochodu krajowego.

Podobne prace

Do góry