Ocena brak

CRANACH LUCAS Starszy

Autor /Prochor Dodano /01.08.2012

Właśc. Lucas Sunder albo Lucas Müller, ur. ? X 1472 w Kronach (stąd nazwisko), zm. 16 X 1553 w Weimarze, niem. malarz i grafik.
Malarstwa uczył się w warsztacie swego ojca; 1500-04 przebywał w Wiedniu, gdzie zetknął się ze środowiskiem artyst. i human, oraz zaznajomił z rycinami A. Durera.

Od 1505 przebywał na dworze elektora saskiego Fryderyka Mądrego w Wittenberdze, a 1508 na dworze ces. w Mechelen (Niderlandy), gdzie poznał sztukę flamandzką i wł. (m.in. zasady kompozycyjne Leonarda da Vinci). Nobilitowany w tymże roku (odtąd herb — uskrzydlony wąż — stał się sygnaturą jego dzieł), nie zerwał kontaktu ze swą klasą społ., m.in. od 1519 był 9-krotnie wybierany do Rady Miejskiej Wittenberge a od 1537 był przez 3 kadencje burmistrzem; cieszył się licznymi przywilejami.

Malarstwo C, w zasadzie renesansowe i bliskie manieryzmu, wykazuje liczne wpływy got. wyraźne w takich kompozycjach jak Rzeź betlejemska (ok. 1515, Drezno); Umierający (Drezno) nawiązuje do średniow. przedstawień ars moriendi; Zagląda faraona w Morzu Czerwonym (ok. 1503, Monachium) ma powiązanie z elementami groteski czy wreszcie Raj (1530, Wiedeń) — z manierą kontynuacyjną. Z przybyciem na dwór książęcy C. stracił spontaniczność cechującą jego obrazy z okresu wiedeńskiego; kompozycje stają się bardziej wyrozumowane, płaskie i specyficznie „kaligraficzne".

Artysta podjął szereg tematów typowo dworskich, jak turnieje, a w zakresie tematyki bibl. (głównie ze ST), antycznej i mit. malował przede wszystkim sceny dające okazję do przedstawienia nagich postaci (Adam i Ewa, Wenus, Lukrecja). Portretując postaci z kręgów dworskich, C. łączył konwencję portretu reprezentacyjnego z bystrą obserwacją modela, charakterystyczną dla sztuki mieszczańskiej.

Religijna twórczość C. stoi pod znakiem ikonografii luterańskiej; malarz przyjaźnił się z M. Lutrem, który był ojcem chrzestnym jego córki, a z kolei C. był świadkiem ślubu Lutra oraz ojcem chrzestnym jego syna. Będąc portrecistą Lutra, którego wizerunki — podobnie jak portrety elektora — powstawały w warsztacie artysty w wielkich ilościach, nawet przy stosowaniu szablonów aktywnie uczestniczył w walce prowadzonej przez niego z Kościołem rzym. ; już we wczesnym obrazie Wypędzenie ze świątyni (Drezno) widać tendencje reformacyjne, które w grafice C. nabiorą cech ostrego pamfletu ;

nie poprzestając na zdobieniu kart tytułowych dzieł Lutra, opublikował 1521 książeczkę Passionale Christi und antichristi (wyd. później w języku łac. Antithesis figurata vitae Christi et antichristi), w której w 26 drzeworytach (skomponowanych parami) pokorę, ubóstwo i cierpienie Jezusa przeciwstawił pysze, bogactwu i beztrosce papieża; stworzył też ryciny Papieski osioł w Rzymie czy Mnisze cielę we Fryburgu, ośmieszające Kościół rzym. i jego instytucje, oraz kilka obrazów ilustrujących naukę Lutra, m.in. Grzech pierworodny, śmierć i zbawienie; służąc rei. przekonaniom, C. świadomie zrezygnował z wielu subtelności artyst. na rzecz prostej dydaktyki.

Mimo silnych związków z Lutrem malował także portrety dostojników Kościoła kat., np. Albrecht Brandenburski przed krucyfiksem (Monachium), a także liczne obrazy o tematyce hagiograficznej i maryjnej, zwalczanej przez Lutra.

W okresie wiedeńskim powstały wizerunki Św. Hieronim, Św. Walentyn oraz Św. Franciszek z Asyżu, później zaś zespoły obrazów przeznaczonych do retabulów ołtarzowych, np. Ołtarz św. Katarzyny (Drezno), Ołtarz książęcy (Dessau) i Ołtarz z Torgau (Frankfurt n. Menem). C. tworzył liczne wizerunki maryjne przeniknięte duchem pobożności lud., m.in. Madonna z katedry wrocl. 1509-10 (obraz ten po II wojnie świat, był jeszcze w Polsce). Wpływy C. docierały na ziemie pol.; wyraźne są one np. w sztuce śląskiej XVI w., a prace jego warsztatu odnaleziono na Pomorzu Zach. (katedra w Kamieniu Pom.).

Trzy Madonny C. znajdują się w zbiorach kośc. (Sandomierz, MDSd; Sulmierzyce k. Radomska, kościół Bożego Ciała w Krakowie), kilka obrazów, m.in. Adam i Ewa ma MNWwa. Po śmierci elektora C. wycofał się z dworu, przekazując swą pracownię i klientelę synowi Lucasowi Ml. (1515-86).

 

M.J. Friedländer, J. Rosenberg, Die Gemälde von Lucas C, B 1932; H. Lüdecke, Lucas C. der Allere im Spiegel seiner Zeil, B 1953; G. Rudolff-Hille, Lucas C. der Ältere. Eine Einführung in sein Leben und sein Werk, Dr 1953; W. Drecka, Polskie Cranachiana, BHS 16 (1954) 15-39; J. John, Lucas C. als Graphiker, L 1955; Ch.O. Kibish, Lucas C. „Christ Blessing the Children". A Problem of Lutheran Iconography, AB 37 (1955) 196-203; O. Thulin, C. Altäre der Reformation, B 1955; J. Rosenberg, Die Zeichnungen Lucas C. des Alteren, B 1960; F. Thöne, Lucas C. der Ältere, Königstein 1965; H. Behrend, Lucas C. Maler der Reformation, B 1967; H. Hinzenstern, LucasjC. der Ältere, Altarbilder aus der Reformationszeit, B 1972; Lucas C. der Ältere [Werke] 1472-1553. Das gesamte Graphische, B 1972; J.S. Pasierb, C. świecki. C. religijny. Tygodnik Powszechny 26 (1972) nr 42; M. Bonicatti, Lucas C. alle soglie del'umaneslmo italiano. The Journal of Medieval and Renaissance Studies 4(1974) 267-286.

Podobne prace

Do góry