Ocena brak

COLLEGIUM NOBILIUM

Autor /HermanXXX Dodano /31.07.2012

Kolegium szlacheckie, typ szkół średnich przeznaczony dla młodzieży magnackiej i szlacheckiej, przenoszący na pol. grunt tradycje szlacheckich akademii zach.; wykształcił się z burs i -> konwiktów szlacheckich; istniejące w 2. poł. XVIII w. w Polsce C.N., przygotowujące wychowanków do sprawowania ważnych funkcji państw., prowadzili -» tea-tyni, -> pijarzy i -> jezuici.

I. TEATYNI — podejmując modernizację szkolnictwa, wycofali z nauczania filozofię scholast., a do programów zach. akademii szlacheckich dodali matematykę, fizykę, geografię, historię nowoż. oraz języki franc, niem. i wł., by przygotować uczniów do służby dyplomatycznej ; na lekcjach pirotechniki i architektury wojskowej przygotowywali wychowanków do służby wojskowej; dydaktyczną nowością było stosowanie eksperymentów, szczególnie w zakresie fizyki.

Wychowanie rel. oczyścili z nadmiernej dewocji, a wzbogacili je elementami kultury dworskiej ; z czasem na wzór pijarskiego C.N. wprowadzili teatr uczniowski i wystawiali komedie autorów włoskich. Program ten realizowali w otwartym 1737 Collegium Varsoviense, którego zał. był A.M. Portalupi, długoletni superior konwiktu, a profesorami Włosi;

opiekę nad C.N. sprawowali nuncjusze pap.; wspierał je też król Stanisław August Poniatowski, uczeń Portalupiego; 1783 liczyło tylko 4 uczniów; trudności materialne i niepodporządkowanie się Komisji Edukacji Nar. spowodowały 1783 jego likwidację.

 

J. Łukaszewicz, Historia szkól w Koronie i Wielkim Księstwie Litewskim, Pz 1850, II 140-142; Mémoires du roi Stanislas Auguste Poniatowski, Le 1924, II 207; J. Nieć, Młodość ostatniego elekta. Stanislaw August Poniatowski 1732-1764, Kr 1935, 16; F. Andreu, ECat XI 1814-1816; B. Pleśniarski, Zarys historii laicyzacji oświaty i wychowania w Polsce, Wwa Í961, 16-17; A. Wojt-kowski, Z dziejów szkolnictwa katolickiego dla świeckich (do roku 1918), Tysiąclecie III 45-46; J. Kłoczowski, Zakony męskie w Polsce w XVI-XVIII wieku.

 

II. PDARZY — prowadzili C.N. zał. 1740 w Warszawie przez ks. S. Konarskiego, a kanonicznie eryg. 1754 przez pap. Benedykta XIV; od 1756 także w Wilnie, a od 1763 we Lwowie.

Zorganizowane na wzór pijarskiego Collegium Nazarenum w Rzymie, C.N. przejęło system wychowawczy św. Józefa Kalasan-tego, pierwszego rektora Nazarenum, oparty na zasadzie „cnota i nauka-" oraz na osobowości nauczyciela-wychowawcy obywającego się bez kar cielesnych; kierowali nim kolejno wybitni pijarzy A. Orłowski, A. -» Wiśniewski, L. Jordan, J. Strzelecki, M. -> Stadnicki, W. Wąsowski, I. Zaborowski, K. Kamieński, A. Kamionowski i J. -> Ciastowski.

C.N. było pierwszą szkołą wychowania obywatelskiego, w której walcząc ze złotą wolnością i anarchicznym liberum veto wszczepiano wychowankom poczucie obowiązku i odpowiedzialności za losy ojczyzny.

W tym celu wprowadzono do programu nauczania historię Polski, prawo ojczyste (yolumina legum), lekturę i komentowanie mowy programowej Konarskiego De viro honesto et bono cive (Wwa 1754). Starsi uczniowie otrzymywali ok. 200 tez do ćwiczeń retorycznych w dyskusji podczas sejmików szkolnych, na których omawiano program zamierzonych reform społ. i polit, w kraju, m.in. ustanowienie ministerstwa szkolnictwa, zniesienie liberum veto.

W trosce o piękno języka zalecano czytanie dzieł J. Kochanowskiego, P. Skargi i głośnego polem, dzieła S. Konarskiego De emendandis eloąuentiae vitiis (Wwa 1741); program nauczania wiązał historię Polski z historią i geografią powsz. (mapy, globusy) i astronomią (fragmenty dzieł M. Kopernika);

uczono młodzież języków nowoż., tzw. filozofii recentiorum (czyli nowszej) z matematyką i fizyką doświadczalną (dzieła Ch. Wolffa, J. Keplera, G. Galileusza i I. Newtona) więcej niż filozofii scholast. i myśli starożytnej. Teatr szkolny wystawiał w oryginale i pol. adaptacjach dzieła klasyków; do biblioteki sprowadzano dzieła zagr., a miejscowych wydawców zapraszano do ajencyjnej sprzedaży podręczników szkolnych; ćwiczenia fiz. z nauką tańca, fechtunkiem, jazdą konną prowadzili nauczyciele świeccy; nauka, zorganizowana w 5 klasach, trwała 8 lat.

Dla absolwentów prowadzono 2-letnie kursy architektury cywilnej i wojskowej z rysunkiem techn., prawa międzynar. i języka włoskiego.
Wychowanie rei. realizowano przez niedzielną katechezę, czytanie Ewangelii oraz Dziejów apostolskich, a także wybranych tekstów ST w języku pol. z komentarzem, co było nowością w programie szkoły tych czasów.

Do obowiązkowych praktyk rei. należała codzienna msza przed zajęciami i konferencja duchowa kończąca zajęcia, miesięczna spowiedź, rekolekcje wielkopostne i in.; wyrazem kultu MB była przynależność do Sodali-cji NMP Łaskawej, związanej z obrazem patronki Warszawy, czczonej w kościele Pijarów.

C.N. było zakładem elitarnym o stosunkowo niewielkiej frekwencji: największa liczba uczniów 1758/59 wynosiła 85 osób. Zakład mieścił się od 1754 w nowym gmachu (projekt J. Fontány) przy ul. Miodowej, po raz pierwszy w Polsce dostosowanym do wychowawczych i nauk. założeń szkoły;

1807 został zajęty na cele wojskowe, a zakład przeniesiono do rozbudowanych pomieszczeń kolonii wakacyjnej na Żoliborzu, gdzie F. Armiń-ski urządził dla młodzieży obserwatorium astronomiczne. Po powstaniu listopadowym, w którym brała udział starsza młodzież z nauczycielami, C.N. (zw. wówczas Konwiktem) zostało 1831 zamknięte, a na wyburzonej posesji pijarów zbudowano cytadelę.

Uczestnictwo ok. 100 byłych wychowanków C.N. w obradach Sejmu Czteroletniego (1788-92), z jego marszałkiem S. Małachowskim i I. Potockim na czele, jest potwierdzeniem przygotowania ich do odpowiedzialnego kierowania sprawami ojczyzny. System wychowawczy C.N. przejęło całe szkolnictwo pijarów i in. zakonów, a jego założenia kontynuowała inspirowana przez Konarskiego Komisja Edukacji Narodowej.

 

F. Łagowski, C.N. Stanisława Konarskiego, Wwa 1888; I. Chrzanowski, Wielka reforma szkolna Konarskiego, Wwa 1905; S. Kot, Reforma szkolna Stanisława Konarskiego, Kr 1925; W. Konopczyński, Stanislaw Konarski, Wwa 1926; W.J. Rose, Stanislas Konarski Reformer of Education in XVIII-th Century of Poland, Lo 1929; P. Vannucci, // Collegio Nazareno MDCXXX-MCMXXX, R 1930; A. Jobert, La Commission d'Education Nationale en Pologne (1773-1794). Son oeuvre d'instruction chique, P 1941, 81-100; J. Nowak-Dhiżewski, Stanislaw Konarski, Wwa 1951 ; Ł. Kurdybacha, Działalność pedagogiczna Stanisława Konarskiego, Wwa 1957; Historia Domus Varsaviensis Scholarum Pia-rum (1729-1788), Wr 1959; A. Karczewski, Z działalności budowlanej i artystycznej ojców pijarów w Polsce, NP 15 (1962) 225-233; J. Michalski, PSB XIII 471-477; A. Woitkowski, Z dziejów szkolnictwa katolickiego dla świeckich (do roku 1918), Tysiąclecie III 43-53; A. Bartczakowa, Collegium Nobilium, Wwa 1971; J. Buba, Ks. Stanislaw Konarski 1700-1773 sapere ausus. Znak 24(1972) 1199-1225; J. Śrutwa, Idee religijno-moralne w modelu wychowawczym C.N. 1740-1773. Studium historyczno-teologiczne, Lb 1973 (mpsBKUL); tenże, Prawo naturalne w programie naukowo-dydaktycznym C.N., RF 22 (1974) z. 2, 111-122; tenże, Wychowanie religijno-moralne w C.N. 1740-1773, RTK 21 (1974) z. 6, 5-18; J. Buba, Rodowód C.N., w: Nowożytna myśl naukowa w szkołach i księgozbiorach polskiego oświecenia, Wwa '1976, 17-47; M. Ki-nowska, Nowożytna myśl naukowa w zreformowanym programie szkól pilarskich, w : Nowożytna myśl naukowa w szkołach i księgozbiorach polskiego oświecenia, Wwa 1976, 49-81.

 

III. JEZUICI — przekształcili w C.N. konwikt 1749 we Lwowie, 1751 w Wilnie i Ostrogu, 1752 w Warszawie, 1753 w Lublinie, a 1756 w Poznaniu; kolegia te przestały istnieć po kasacie jezuitów (1773).

Warszawskie C.N., którego pierwszym rektorem był J. Ciecierski (1752-60), skupiało najwybitniejsze siły pedagog, i stało się wzorcowe dla pozostałych; młodzież przyjmowano z opanowaną sztuką czytania i pisania oraz wstępną znajomością łaciny; początkowa liczba 24 uczniów wzrosła 1774 do 63, rekrutujących się z najwybitniejszych rodzin pol. ;

wysoki poziom nauczania i wychowania zapewniali szkole J. Albertrandi, F. Bo-homolec, S. Nagórczewski, A. i K. Naruszewicz, S. Łuskina, F. Paprocki, A. Rostan, K. Wyrwicz i in.; szczególny rozkwit zakładu nastąpił za rektoratu Wyrwicza (1762-77), który zabezpieczył podstawy materialne, podniósł poziom nauczania i wychowania, za co zyskał uznanie oraz opiekę króla i magnaterii.

Ważne miejsce zajmowało wychowanie obywatelskie, któremu służyły wykłady z zakresu historii, prawa, wymowy, geografii oraz bieżąca lektura prasy krajowej i zagr.; szczególną uwagę zwracano na znajomość bogactw naturalnych kraju i powiązanie nauki z techniką, zwł. wojskową; duży nacisk kładziono na znajomość języków (przede wszystkim łaciny, franc, i niem.).

W celu rywalizowania z C.N. pijarów podnoszono poziom nauczania, zwł. w zakresie matematyki, astronomii, fizyki, m.in. dzięki starannie wyposażonym pracowniom; jezuici, urabiając młodzież w duchu konserwatyzmu, nie dorównywali pijarom w zakresie wychowania obywatelskiego, wyprzedzili ich natomiast powołaniem pierwszej w Polsce katedry literatury pol., powierzając ją Nagórczewskiemu ; nowością w programie były wykłady z prawa natury i prawa narodów, zapoznające z różnymi systemami rządów; za dodatkową opłatą można było pobierać lekcje jazdy konnej, tańca, muzyki, szermierki.

W wychowaniu kary ograniczano praktycznie do upominania; rei. postawę kształtowano poprzez codzienną mszę i rachunek sumienia, odpowiednie lektury, wykłady z teologii dla starszych, a katechezę dla młodszych; pod kierunkiem Bohomolca działał teatr szkolny. W egzaminach pubi., będących uroczystymi popisami, często uczestniczył król; najlepsze prace uczniowskie wydawano.

W C.N. w Wilnie rektor A. Skorulski (1765) wprowadził uczniowski samorząd szkolny z sądem koleżeńskim, a K. Naruszewicz (1769-73) pierwsze święto książki, połączone z otwarciem 1770 powiększonej biblioteki uczelni; istniało do 1775.

 

J. Łukaszewicz, Historia szkół w Koronie i Wielkim Księstwie Litewskim, Pz 1850-51, II 125-140, IV 183-184; S. Bednarski, Upadek i odrodzenie szkól jezuickich w Polsce, Kr 1933, 439-465; A. Wojtkowski, Z dziejów szkolnictwa katolickiego dla świeckich (do roku 1918), Tysiąclecie III 53-61; L. Piechnik, Jezuickie C.N. w Warszawie (1752-1777), NP 35 (1971) 115-153; J. Poplatek, Komisja Edukacji Narodowej. Udział byłych jezuitów w pracach Komisji Edukacji Narodowej, Kr 1973 (passim).

Podobne prace

Do góry