Ocena brak

Co znaczą morfemy i jak zmieniają swoje oblicze?

Autor /Florynxd Dodano /08.03.2013

Wiemy już. że fonemy nie posiadają znaczenia, są jednostkami planu wyrażania. ich rola polega na „nadawaniu ciała” znakom (morfemom, wyrazom itd.) oraz na odróżnianiu znaczeń wyrazów, Morfcm jest najmniejszą znakową jednostką języka. tj. posiada plan wyrażania (fonetyczną substancję i fonemową formę) oraz plan treści. Jak i co znaczą morfemy? Jak ich znaczenia są wyrażane?

Przyjrzyjmy się ciągowi morfemów: wuj-0) dar- owa-i- 0.- syn -owi drew-tń-an--ego kon-ik-a. Znalazły się w nim różne morfemy: wuj-. -0dar-, -owa-, -/-. -0> itd. Każdy z nich posiada własne znaczenie i służy jako budulec znaku wyższego rzędu - wyrazu, nic jest więc w pełni samodzielny. Zwróćmy uwagę, że różnią się one między sobą charakterem znaczenia i rolą w wyrazie i w zdaniu. Morfemy wuj-, dar-, syn-, drew-, koń- posiadają zindywidualizowane i dość konkretne znaczenia oraz oznaczają fragmenty otaczającego świata. W wyrazie stanowią konstytutywne centrum. Są to m o r f e m y leksykalne, zwane też rdzennymi.

Przed morfemami leksykalnymi, a zwłaszcza po nich znajdują się morfemy o innym typie znaczenia i spełniające inne funkcje (-0/-. -ik- itd.). Ich znaczenia są bardziej ogólne (katcgorialne), a w wyrazie spełniają funkcje „pomocnicze”. Są to m o r f e m y g r a m a t y c z n e.

Jeśli dobrze przyjrzeć się morfemom gramatycznym* dostrzeże się, że nie jest to grupa jednorodna. Jedne z nich są bardziej katcgorialne i nastawione na przystosowanie wyrazu do określonej roli w zdaniu, np. -0/. -owa-, -0:, -owi. -a. Są to morfemy flcksyjne. Ich znaczenie ma charakter składniowy:

1.    -0i (morfem zerowy) to rzeczownikowa końcówka M. l.p. r.m. wskazująca, żc wyraz, w skład którego wchodzi, pełni rolę podmiotu;

2.    -owa- to czasownikowy sufiks tematowy;

3.    -/- to fleksyjny sufiks czasu przeszłego;

4.    -0: to końcówka 3. os. l.p. r.m., która wraz z dwoma poprzednimi morfemami fleksyjnymi adaptuje wyraz do roli orzeczenia;

5.    -owi końcówka C. I,p. r,m. decydująca o tym, że wyraz pełni rolę jednego z dopełnień (w schemacie zdaniowym wyznaczanym przez czasownik: k t o? podarował k o m u? c o?);

6.    -ego - przymiotnikowa końcówka B. I.p. r.m., przystosowująca wyraz do roli określenia (przydawki) drugiego dopełnienia;

7.    -a końcówka B. I.p. r.m., wskazująca na pełnioną przez wyraz rolę drugiego dopełnienia.

W naszym ciągu pozostały jeszcze morfemy gramatyczne: -an- i -ik-. Są to m o r f e ni y s ł o w o t w ó r c z e. Ich rolą jest tworzenie nowych wyrazów od |uż*istniejących:

1.    -n- to rzeczownikowy morfom (drzewo drewno) o znaczeniu dziś już nieco zatartym (w wyrazie drewniany występuje on w postaci zob, niżej);

2.    -an- to przymiotnikowy przyrostek, wskazujący na relację dwu przedmiotów (koń i drewno);

3.    -ik- to rzeczownikowy sufiks zdrabniający (‘coś małego’).

Wróćmy jeszcze do morfemowego planu wyrażania. Jak widać, może on być jedno- i wielofonemowy. Mówi się też o morfemach zerowych, bezsubstancjal-nych (fonologia wyróżnia jednak fonem będący segmentem materialnie pustym). I'o nie koniec jednak różnorodności w planie wyrażania. Wiele morfemów występuje w kilku postaciach, wariantach. Wyżej wymieniony jednofonemowy morfem słowotwórczy rzeczownikowy z wyrazu drewniany został zapisany trojako: -ni-, -ń- i Dwie pierwsze postacie różnią się jednak tylko zapisem -ni- to ortograficzny odpowiednik fonetycznego Mamy zatem tutaj do czynienia tylko z dwoma wariantami jednego morfemu: -ń- i -n-.

Są to jednak zupełnie różne fonemy. Dlaczego uznaje się jakieś ciągi fone-mowe za warianty morfemu? Decydują o tym dwa względy:

1.    wszystkie te ciągi (dwa i więcej) mają to samo znaczenie,

2.    różnica między nimi da się sprowadzić do w y m i an fo n c m ó w (mor-fonemów), występujących w wielu morlemach.

A zatem -ń- i -//- to ten sam inoifem, ponieważ jego warianty spełniają oba warunki mają to samo znaczenie i różnica między nimi sprowadza się do obecności wymiany n : ń, por. też koń-//kon- (w wyrazach koń i konny), sen-//śń (w wyrazach sen i we śnie; tu występują też inne wymiany fonemów - ,v : ś i e : 0).

Podobne prace

Do góry