Ocena brak

Co to są krzewy?

Autor /Zefir Dodano /10.02.2012

 

Nie brak ich w żadnym ogrodzie i są nam dobrze znane jako rośliny średniej wysokości. Określenie „większe niż roślina zielna a mniejsze niż drzewo" jednak nie wystarcza, aby oddać swoistość i różnorodność naszych roślin krzewiastych. Średnie rozmiary, które mogą wydawać się nam typowe dla krzewów, stanowią tylko cechę grupy i w wielu wypadkach są bezużyteczne jako cecha rozpoznawcza. Szakłak karłowaty, który w górach pełza po blokach skalnych płasko rozpostartymi gałązkami wysokości zaledwie 1 cm, jest tak samo krzewem, jak przekraczająca wzrost człowieka wierzba purpurowa na brzegu potoku.

Te rośliny o tak różnym wyglądzie zewnętrznym łączą dwie istotne cechy: w przeciwieństwie do roślin zielnych mają one pędy zdrewniałe, natomiast od również zdrewniałych drzew różnią się formą wzrostu, rozgałęziając się od nasady, bez podziału na pień i koronę. Ponieważ główny pęd ponad ziemią dzieli się na liczne pieńki mniej więcej jednakowej grubości - krzewy z reguły nie są tak wysokie jak drzewa, u których zazwyczaj rozwija się jeden pień główny. Zdrewnienie polega na wbudowywaniu substancji drzewnych, lignin, w błonnikową ścianę komórek.

Ligniny tworzą bogato rozgałęzione siatki w wolnych przestrzeniach pomiędzy nitkowatymi cząsteczkami błonnika. W ten sposób powstaje substancja, która pod względem struktury i wytrzymałości da się porównać z żelazobetonem, przy czym włókienka błonnika odpowiadają prętom żelaznym, a ligniny - betonowi.

Zdrewniałe ściany komórek są skutkiem tego nie tylko odporne na rozciąganie, jak czyste ściany błonnikowe, ale ponadto także na nacisk. Dzięki tej zwiększonej mechanicznej odporności rośliny drzewiaste mogą osiągać niewiarygodnie wysoki wzrost, jak na przykład ponad stumetrowe kalifornijskie drzewa mamutowe. Zdrewniałe pędy są ponadto odporniejsze na mróz i mniej zagrożone zgryzaniem przez zwierzęta, niż pędy zielne.

W zimie rośliny drzewiaste muszą się jednak uporać z jedną wadą swojej formy życiowej. Ich pączki odnowieniowe leżą nad powierzchnią ziemi i dlatego są wystawione na mróz - w przeciwieństwie do większości wieloletnich roślin zielnych, które np. zimują w glebie jako bulwy, cebule lub kłącza.

Mróz stanowi dla roślin podwójne niebezpieczeństwo: może bezpośrednio powodować szkody, wywołane zamarzaniem wody w tkankach (szkody mrozowe), albo może być przyczyną wysuszenia nadziemnych organów, ponieważ zablokowane lodem naczynia przewodzące uniemożliwiają doprowadzanie do nich wody (susza mrozowa). Krzewy i drzewa chronią więc swoje pączki za pomocą grubych skórzastych, żywicznych, śluzowatych lub gęsto owłosionych łusek pączkowych.

Często jednak nawet i te urządzenia ochronne nie wystarczają, a roślina może przetrzymać mrozy zimowe tylko pod pokrywą śnieżną. Jako zły przewodnik ciepła śnieg stanowi skuteczną ochronę przed mrozem. Krzewy wykształciły rozmaite formy wzrostu i postaci życiowe. W Europie Środkowej szczególnie dobrze są reprezentowane zielone latem krzewy o dużych liściach zależne od obfitego zaopatrzenia w wodę, jak np. leszczyna i dziki bez.

Do klimatów suchych i gorących przystosowane są krzewy rózgowate, zawsze zielone krzewy twardolistne, krzewy cierniste i półkrzewy. Krzewy rózgowate, jak np. gatunki janowca, charakteryzują się smukłymi, zielonymi pędami, bezlistnymi lub pokrytymi tylko małymi łuskowatymi liśćmi; te „rózgi" asymilują tak, jak liście, wyparowują jednak znacznie mniej wody; przez zrzucanie drobnych liści parowanie może być jeszcze dodatkowo ograniczone.

U zawsze zielonych krzewów twardolistnych, np. u wawrzynu i ostrokrzewu, komórki tkanki okrywającej są silnie zgrubiałe, często skor-kowaciałe i pokryte warstwą wosku lub żywicy, przez co stanowią skuteczną ochronę przed parowaniem. Również u krzewów ciernistych często asymiluje zielona kora, podczas gdy liście lub krótkopędy są przekształcone w ciernie, jak np. u berberysu, kolcolistu i tarniny. Wykształcenie cierni nie tylko obniża transpirację, ale także chroni przed zgryzaniem przez zwierzęta.

Krzewy szpilkowe, jak na przykład jałowiec, są także dość odporne na zgryzanie, a dzięki nieznacznemu parowaniu szpilek - często również niewrażliwe na suszę.

Krzewinki stanowią formę przystosowania do stref klimatycznych z długą i mroźną zimą. Niski wzrost pozwala im uniknąć pod ochroną pokrywy śnieżnej ostrzejszych mrozów i gwałtownych, silnych wichrów. Rozpowszechnione są przeważnie w wysokich górach (na przykład borówki) i w tundrach arktycznych (na przykład brzoza karłowata i różne małe wierzby). Szczególną formę krzewinek przedstawiają pełzające po ziemi krzewy szpalerowe. Przez ścisłe przyleganie do podłoża wykorzystują one ciepło ziemi i w znacznym stopniu unikają uderzeń wiatru.

Ich bogato rozrośnięta, często ko-biercowata plątanina gałęzi może pokrywać nawet nagie i strome ściany skalne, a ubogi biotop chroni je przed konkurencją roślin o wyższym wzroście. Do tej grupy należą liczne wierzby, na przykład wierzba żyłkowana, pewne gatunki krzy-żownicy i kulnik sercolistny. Półkrzewy to formy przejściowe pomiędzy krzewami a ziołami: ich dolne części pędu drewnieją, górne są zielne.

W czasie suszy górne części zasychają, podczas gdy zdrewniała część dolna, na której są pączki przetrwalnikowe, utrzymuje się. Półkrzewy (np. czystek i posłonek) dominują przede wszystkim w obszarach suchych z częstymi pożarami. Krzewiaste półpasożyty, jak np. jemioła, wrastają podobnymi do korzeni utworami w swoje rośliny żywicielskie i pobierają z nich wodę i sole pokarmowe. Jako rośliny zielone mają one jednak zdolność do samodzielnej asymilacji.

Prawie wszystkie gatunki krzewów są bardzo światłożądne i unikają leśnego cienia. We wnętrzu większości lasów Europy Środkowej i Wschodniej nie odgrywają one zatem znaczniejszej roli. Rosną tu na siedliskach pófcienistych, nie zajmujących dużych przestrzeni: na polankach leśnych, na słonecznych okrajach lasów, w żywopłotach i zaroślach śródpolnych oraz nad brzegami wód płynących.

Tam gdzie nie są wypierane przez drzewa, a są tolerowane przez człowieka, krzewy tworzą często formację roślinną dominującą w obrazie roślinności. W różnych skrajnych ekologicznie środowiskach odgrywają one z natury znaczącą rolę: w wysokich górach przy i powyżej granicy lasu, w tundrze arktycznej, na piasku wydmowym i na skalistych wysepkach przybrzeżnych, jak również w towarzyszących potokom i rzekom zaroślach łęgowych.

W obszarach, które wskutek brutalnej ingerencji człowieka utraciły swoją pierwotną okrywę leśną, jak to ma miejsce w atlantyckich terenach wrzosowiskowych zachodniej Europy i w formacjach stepowo-zaroślowych obszaru śródziemnomorskiego, krzewy stanowią najważniejszy składnik szaty roślinnej. Przy granicy lasu w wysokich górach (przede wszystkim w Alpach) krzewinki jagodowe (borówki: czernica i brusznica) wraz z różanecznikami tworzą często bardzo gęsty podszyt w luźnych lasach lim-bowo-modrzewiowych.

Takie borówczys-ka różanecznikowe rozwijają się także ponad granicą lasu; zależnie od podłoża panuje w nich różanecznik owłosiony (Rhododendron hirsutum na glebach wapiennych) albo różanecznik rdzawolistny (Rhododendron ferrugineum - na glebach raczej kwaśnych). Ponieważ różanecznik jest trujący (bydło go unika), może się szybko rozprzestrzeniać także na pastwiskach. Różaneczniki są wrażliwe na mróz i wymagają osłony śnieżnej.

W Polsce borówczyska różanecznikowe nie występują. Analogiczne siedliska w wysokich położeniach Sudetów i Karpat zajmują formacje krzewinkowe z panującymi borówkami i wrzosem - często w kombinacji lub mozaikowym kompleksie z zaroślami kosodrzewiny. W jeszcze wyższych położeniach spotyka się zwykle dalszą formację złożoną przeważnie z krzewinek: wrzosowisko bażynowe.

Obok bażyny (Empetrum herma-phrodiłum), której owoce stanowią (w Alpach) główne pożywienie pardwy śnieżnej, występuje tu często także borówka pijanica (Vaccinium uliginosum). Na smaganych wiatrem graniach i kopach rozciągają się szpalerowe kobierce bardzo odpornej naskałki pełzającej (Loiseleuria procumbens), która wytrzymuje temperatury do 40 C. Ten gatunek występuje na dalekiej Północy, w Alpach i w Karpatach Wschodnich - brak go w Tatrach.

W przypominającej tundrę, niskorosłej formacji alpejskich wrzosowisk bujnie rozwijają się liczne porosty, przede wszystkim porost islandzki (Cetraria islan-dica) i chrobotki (Cladonia). Ta formacja jest w Polsce dobrze wykształcona m.in. w głównym paśmie Karkonoszy. Ważną rolę jako gatunek pionierski na piargach i rumowiskach bloków skalnych odgrywa dębik ośmiopłatkowy (Dryas oc-topetala), pokrywający glebę rozległymi płatami krzewinek szpalerowych.

Ta piękna, choć niewielka, biało kwitnąca roślina z rodziny różowatych umacnia luźne kamienie i plątaniną swoich gałęzi zatrzymuje pył mineralny, który razem z obumarłymi liśćmi tworzy próchnicę. Dzięki temu gleba zostaje przygotowana dla roślin darniowych, które tworzą przejście do gleb zarośli kosówki. W rozciągających się bez kresu arktycz-nych formacjach krzewinkowych dalekiej Północy mogą się utrzymać tylko rośliny przystosowane do długich, ubogich w światło i mroźnych zim.

Dalsze utrudnienie dla roślinności stanowią tu także gwałtowne wichury zimowe. Szkodzą one roślinom bezpośrednio poprzez mechaniczne działanie szlifu śniegiem i lodem, oraz pośrednio przez zwiewanie ochronnej warstwy śniegu w miejscach eksponowanych. 

Znaczenie krzewów w roślinności Europy

Dlatego krzewinki z częściowo zawsze-zielonymi małymi liśćmi stały się charakterystyczną formą wzrostową tundry. Mogą one w pełni wykorzystywać nadzwyczaj krótki okres wegetacyjny. Przeważnie chodzi tu o arktyczne rodzaje z rodziny wrzosowatych, nie występujące w pozostałej części Europy: Harima-nella, Cassiope i Phyllodoce.

Obok nich bardzo rozpowszechnione są drobne krzewy zielone w porze letniej, jak brzoza karłowata i różne karłowate wierzby. O powolnym wzroście w tej strefie świadczą 30-letnie małe krzewy i drzewka, które prawie nie wystają ponad warstwę zielną i przyrastają na wysokość nie więcej niż 1 cm w roku. Nawet na pokrytej w większej części lodem Ziemi Franciszka Józefa, gdzie w ogóle jest już tylko 36 gatunków roślin kwiatowych, krzewinki osiągają wiek ponad 100 lat.

Roślinność wydm nadmorskich jest stale zagrożona zasypywaniem. Roślinami pionierskimi są tu: bażyna (Empetrum nigrum) oraz niska, rzadko przekraczająca wysokość 40 cm, wierzba piaskowa (Salix arenaria), która razem z rokitnikiem zwyczajnym (Hippophae rhamnoi-des) tworzy specjalne zbiorowisko - zarośla rokitnikowo-wierzbowe. Swoimi daleko pełzającymi rozłogami korzeniowymi krzewy te utrwalają piasek i umożliwiają zalesienie wydm przez sosnę.

Na smaganych wiatrem i spryskiwanych słoną wodą szkierach, płaskich skalnych wysepkach przybrzeżnych Skandynawii, krzewy należą do najdalej wysuwających się roślin: wrzos, borówka czernica, żurawina i bażyna tworzą tu, wraz z pojedynczymi brzozami, tak zwaną morską granicę drzew. Skutecznymi pionierami, zasiedlającymi piaszczysto-żwirowe gleby aluwialne na brzegach rzek oraz często rwących potoków, okazały się wierzby. Silnymi i głęboko sięgającymi korzeniami palowymi zakotwiczają się one mocno w glebie. Ich pnie i gałęzie pozostają giętkie także w późniejszym wieku.

Wiele gatunków wierzb ma wąskie liście, które stawiają tylko niewielki opór wodom powodziowym. Dalszym przystosowaniem do niekorzystnego siedliska jest zdolność wierzb do tworzenia odrośli: ułamane gałęzie w mule nadbrzeżnym zachowują się jak sadzonki, z których rozwija się nowa kępa zarośli wierzbowych. W przyatlantyckich obszarach Europy Zachodniej pierwotne lasy liściaste zostały w czasach prehistorycznych zniszczone przez człowieka tak, że dziś na wielkich przestrzeniach brak ich zupełnie.

Na ich miejsce na kwaśne gleby, wymyte wskutek wysokich opadów, wkroczyły wrzosowiska, w których gatunki krzewiaste stanowią dominującą postać roślin. Najważniejszymi krzewami tych wrzosowisk atlantyckich są różne gatunki janowca (Ge-nista), żarnowiec (Sarołhamnus), kolcolist (Ulex), wrzos (Calluna vulgaris), a także gatunki wrzośca (Erica). Na północy Europy Zachodniej przeważają krzewinki jagodowe z rodziny wrzosowatych (Ifacci-nium) oraz bażyna.

Wszystkie krzewinki wrzosowiskowe źle znoszą zimowe mrozy, dlatego w obszarach odległych od wybrzeża rosną tylko w takich miejscach, gdzie klimat jest stosunkowo łagodny albo gdzie występuje chroniąca pokrywa śnieżna. Prawie jedna trzecia powierzchni Szkocji jest pokryta wrzosowiskami z Calluna.

Również bogatą w krzewy roślinność zastępczą stanowią formacje stepowo-zaroślowe obszaru śródziemnomorskiego;określa się je jako makię, garig albo otwarte murawy skalne. Zastępują one zawsze zielone lasy dębu ostrolistnego (Ouercus ilex), który przed rabunkową ingerencją człowieka tworzył naturalną roślinność. Prawie całkowite wycięcie lasów dębowych spowodowało wysuszenie gleby i erozję warstwy próchnicznej, tak że dziś mogą się utrzymać już tylko mniej wymagające rośliny krzewiaste.

Zasiedlenie tego ubogiego w wodę środowiska umożliwiają krzewom specjalne przystosowania ograniczające parowanie. Są to: zgrubienie ścian komórkowych (zawsze zielone krzewy twardolistne), zmniejszenie powierzchni liścia - liście szpilkowe (u wrzosowatych i u jałowca), liście łuskowate (u tamaryszków) albo całkowita redukcja liści (gatunki janowca i inne krzewy rózgowate).

Tam, gdzie często szaleją pożary rozprzestrzeniają się półkrzewy, np. czystek (Cistus), rozmaryn i lawenda; radzą sobie one lepiej niż inne rośliny ze zniszczeniem nadziemnych części zielnych, ponieważ przez wypuszczanie zielonych pędów z pączków na nie uszkodzonych zdrewniałych łodygach podziemnych mogą się szybko odnawiać.

Podobne prace

Do góry