Ocena brak

CMENTARZ - DZIEJE

Autor /HermanXXX Dodano /31.07.2012

Rzymskie prawo dwunastu tablic (ok. 451 prz.Chr.), pozostawiając swobodę w sposobie chowania zwłok, nakazywało zakładanie c. poza obrębem miasta; uznawano je — zgodnie z prawem zwyczajowym — za miejsca święte i nietykalne.

Chrześcijanie, przyjmując zwyczaje grzebalne środowisk, w których żyli, z wyjątkiem sprzecznych z ich wiarą (np. palenie zwłok), jeszcze w II w. grzebali swych zmarłych na c. obok pogan, we wspólnych grobowcach rodzinnych, w związkowych kolumbariach lub w zwykłych grobach naziemnych (np. Piotra Apostoła na wat. nekropoli).

1. W Kościele powszechnym — C. chrześcijańskie wywodzą się w zasadzie z działek przylegających do pogańskich grobowców rodzinnych, których właściciele przekazywali je wyzwoleńcom, należącym w znacznej mierze do gmin chrzęść. ;

tak uzyskiwano nieoficjalne prawo własności w obrębie c. już w pocz. III w., co potwierdzają źródła o przekazaniu 217 nadzoru nad c. przez pap. Zefiryna pap. Kalikstowi (Hipolit Rzym., Philo-sophumena IX 12) oraz o niepobieraniu wysokich opłat za pochowanie na c. i o dozorowaniu c. przez bpa (Traditio apost. 34). C. obsługiwali kapłani, których obecność i modlitwa wystarczały, by grób uważać za konsekrowany (Tertulian, De anima 29; PL II 742, 782), opiekowały się zaś nimi collegia funeratica.

Pierwsze prace na c. Rzymu przeprowadził pap. Fabian (236--250). C. oraz miejsca kultu zabrane w czasie prześladowań (258) zwrócono Kościołowi po edykcie ces. Galiena z 260; wtedy to instytucję administracji c. wprowadził pap. Dionizy (259-268), przydzielając kapłanom c. i kościoły, co nast. kontynuował pap. Marceli I (308-309). Poświęcony c. cieszył się przywilejem -» immunitetu kośc, i prawem azylu.

Istniało kilka sposobów nazywania c. : od imienia właściciela (np. c. Domicylli, area Macrobii), od imienia pochowanego w nim świętego (np. c. Agnieszki), zgodnie z określeniem miejsca (np. Ad duas lauros Piotra i Marcellina w Rzymie) lub umownie (np. c. Vibii). C. sytuowano przeważnie wzdłuż dróg wychodzących z miasta.

C. naziemne (łac. sub divo) były najdawniejszym i najbardziej rozpowszechnionym typem c. chrześcijańskiego, podziemne zaś wykształciły się jedynie tam, gdzie warunki geologiczne umożliwiały drążenie korytarzy. W Rzymie było kilkanaście c. naziemnych; na c. przy via Aurelia na Watykanie chowano papieży, począwszy od Piotra Apostoła aż do pap. Wiktora (zm. 198); w III w. — przeważnie w krypcie w katakumbach Kaliksta, a od Milcjadesa (zm. 314) ponownie na powierzchni, głównie w bazylikach.

Z okresu wczesnochrześc. pochodzą liczne c. naziemne na terenie Włoch, m.in. Ostia, Porto, Palestrina, Subiaco, Ankona, Spoleto, Cividale del Friuli, Concordia Sagittaria, Nola, Kapua, Cagliari na Sardynii, Katania i Selinunt na Sycylii. Wiele c. w Nadrenii (np. Trewir, Kolonia) swymi początkami sięga III w., są to prostokątne pola grobowe z murowaną mensą nad grobem; z III-VI w. są 3 c. w Salonie (-» Split — Makarska) ; wczesnochrześc. nekropole odkopano także w Sirmium i w -» Niszu, a w Afryce Pn. w Antinoe.

O wyglądzie c. decydowały przede wszystkim kształty grobów oraz budowane nad nimi mauzolea i bazyliki, zw. cmentarnymi. Kształty grobów naziemnych, przejęte z c. pogańskich, niekiedy modyfikowano.

W obrębie działki cmentarnej najbardziej cenne były miejsca przy murze, w którym pozostawiano nisze na sarkofagi; niektóre groby i sarkofagi osłaniano obudową w kształcie łukowatego sklepienia (-> arcosolium) bądź też daszku (-> cyborium 4); niekiedy groby otaczano balaskami. Groby ziemne kryto płytą terakotową lub kamienną albo 2 płyty zestawiano w daszek, łącząc je zwornikiem.

Groby w formie fosy drążonej w skale, kryte płytą, były charakterystyczne dla terenów skalistych (np. nekropola Damus el-Karita k. Kartaginy) ; od IV w. pojawiały się epitafia. Cechą charakterystyczną późnych c. w Galii (Arles, Vienne, Autun) były wielkie, kamienne nie ozdobione sarkofagi.

Często tworzono grobowce naziemne oparte o skały wzgórz ciągnących się wzdłuż dróg; wejście przekształcano wówczas w murowaną fasadę, a komorę lub korytarz grobowy kuto w skale, tworząc w ścianach nisze na sarkofagi (np. grobowiec Flawiuszów przy via Ardeatina, który wchłonęły potem katakumby Domicylli, groby kute w tufie odsłonięte pod bazyliką S. Sebastiano).

Najwcześniejsze chrzęść, mauzolea rodzinne pochodzą z okresu ces. Konstantego Wielkiego; mają kształt prostokątny (np. w Cimitile), czasem z apsyda (Sa-lona, Peez, Alberca) lub kolisty (mauzolea ces. w Rzymie, Konstantynopolu, Centcelles); jeśli mauzolea były 2-kondygnacyjne, część wyższą przeznaczano dla odwiedzin rodziny. Nad grobami męczenników wznoszono od końca LU. w. niewielkie pomniki martyriony.

Na c, w wyniku przekształcenia się martyrionów, powstawały od IV w. bazyliki cmentarne, które z uwagi na specjalne funkcje dzielą się na 3 grupy:

° najwcześniejsze tzn. konstantyńskie, wznoszone w pobliżu grobu męczennika, którego pamięć chciano uczcić, przeznaczane zasadniczo na urządzanie uczt nagrobnych (od poł. IV w. stały się miejscem chowania znaczniejszych obywateli) i sprawowania liturgii w rocznicę śmierci (bazylika III 3);

° stanowiące architektoniczną obudowę grobu, przeważnie wykształcone z wcześniej istniejących memorii, do których należą wielkie fundacje ces. IV w. (Piotra Apostoła na Watykanie i Pawła Apostoła przy via Ostiense), z wyodrębnioną grupą bazylik będących grobowcami pap. (np. Sylwestra przy via Salaria); początkowo miały one przenośne ołtarze, stojące niezależnie od grobu, a dopiero od VI w. wznoszono krypty i ołtarze stałe; 3° budowane dla przechowywania relikwii pod ołtarzem i pełniące rolę kościoła, m.in. 4 bazyliki w Mediolanie, fundowane przez Ambrożego, a w Rzymie dopiero za czasów pap. Honoriusza I (625-638).

Na c. w rocznicę śmierci swoich bliskich urządzano uczty zw. refrigeria, sprawując je w specjalnie wznoszonych w tym celu pomieszczeniach pod gołym niebem (np. Triclia Apostołów przy via Appia lub np. Cappella Greca w katakumbach Pryscylli), a w IV w. także w bazylikach (Paulin z Nola, Listy 13,11-15). Na c. odbywano specjalne obrzędy liturg. (Dzień Zaduszny) oraz folklorystyczne (-> Zaduszki).

Zakaz zakładania c. w miastach (czego nie zawsze przestrzegano) często przypominali cesarze bizant. ; na Wschodzie zniósł go dopiero ces. Leon VI Filozof (zm. 912); na Zachodzie synod w Bradze 563, który pozwalał grzebać zmarłych obok murów kościoła (zewnątrz i wewnątrz miasta), w wyniku czego powstały c. przykościelne.

Od IX w. przyjął się zwyczaj grzebania w kościołach, najpierw bpów i cesarzy, a od XII w. również innych; później w kościołach lub ich przedsionkach na skutek wzrostu liczby wiernych chowano jedynie bardziej zasłużone osoby (bpów, opatów, fundatorów kościołów, panujących), a in. na zewnątrz, stopniowo rozszerzając groby tak, że czasem okalały cały kościół (dlatego dziedziniec kościoła nazywa się często a);

pap. Paweł V w Rytuale rzymskim z 1614 zalecił grzebanie zwłok na c, zabraniając ich umieszczania blisko ołtarza; mimo to nadal stosowano różne praktyki w poszczególnych krajach. Od XVIII w. ze względów sanitarnych c. zakładano poza obrębem miast.

Na terenie Włoch przyjął się typ c. zwany Campo Santo (święte pole) w formie 4-bocznego dziedzińca, otoczonego krużgankiem otwierającym się do wewnątrz, w którego wewn. ścianie znajdowały się grobowce i epitafia; Campo Santo komponowano z ogrodem, a krużganek łączono razem z kaplicą.

Do znanych c. tego typu należą m.in. w Pizie (1278-83) z rzeźbami z warsztatu G. Pisano i freskami malarzy toskańskich, w Ferrarze (1452), Bolonii (1797), Brescii (1815), Weronie (1833) i Rzymie (1834, zw. c. del Verano k. kościoła S. Lorenzo).

W ros. -> raskole c. stanowiły centrum życia rei., administracji kośc. oraz życia klasztornego i instytucji dobroczynnych; w Petersburgu powstał 1777 c. Wołkowskij dla -» fiedosiejewców, 1802 c. Ochta dla pomorców, a 1825 c. Gromowskij, który stał się centrum ->- Białokrynickiej Cerkwi; w Moskwie zaś 1771 c. Prieobrażenskij dla bezpopowców i c. Rogożskij dla -> biegło-popowców (od 1905 jest centrum Białokrynickiej Cerkwi).

2. W Polsce — Kościoły i przyległe do nich c. były miejscem grzebania zmarłych, choć trudno było wykorzenić pogański zwyczaj grzebania na polach i w lasach, zwł. na Litwie i Rusi (piętnowały go jeszcze synody w XVIII w.).

Bp Nanker w statutach z 1230 zabronił (pod karą) chowania osób świeckich w kościołach bez zgody bpa; zakaz nie dotyczył patronów i sławnych rodów. Abp gnieźn. M. Kurowski w statutach z 1408 zezwolił na grzebanie w kościołach patronów, znacznych dobrodziejów oraz mających od dawna prawo wyboru kościoła jako miejsca pochowania; synody przyznawały je zwykle prob., kapelanom, beneficja-tom, patronom, członkom dozoru kośc. i ich bliskim krewnym.

W ustawodawstwie synodalnym mocno podkreśla się prawa i przywileje c. parafialnych, które były właściwym miejscem chowania parafian (synody prow. 1285, 1357);

uznawano jednak prawo wyboru miejsca pochowania. Sprawa ta była źródłem częstych konfliktów między duchowieństwem diec. i zak.; pod karą ekskomuniki zakazywano zakonnikom nakłaniania wiernych do wyboru ich c. i kościoła na miejsce pochowania (synod gnieźn. 1512, żmudzki 1636, wil. 1717, przem. 1723, płoc. 1733, chełmiński 1745, lwowski 1765 itd.), a in. wybór należało udowodnić prawnym testamentem lub zeznaniem 2 wiarygodnych świadków.

Podobnie nie było wolno chować na c. parafialnym obcych, z wyjątkiem kapłanów, patronów kościoła, podróżnych, znacznych dobrodziejów i tych, których bez trudności nie można było przenieść do własnego kościoła par. (synod warm. 1610, łucki 1726, żmudzki 1752, kijów. 1762). Na c. kościelnym nie wolno było chować m.in. nie ochrzczonych, heretyków, eksko-munikowanych, samobójców, niepraktykujących katolików, bluznierców, lichwiarzy i in. grzeszników pubi., którzy zmarli bez oznak żalu (synod krak. 1331, gnieźn. 1512, przem. i włocł. 1641 i in.).

Na synodach bpi zobowiązywali prob, do utrzymywania należytego porządku na c; nakazywali ogrodzić go murem lub drewnianym parkanem dla ochrony przed zwierzyną (synod gnieźn. 1512); zakazywali np. pasienia bydła i wpuszczania trzody (synod włocł. 1568), przesiewania i suszenia zboża (synod warm. 1610), rozwieszania bielizny i pościeli (synod kijów. 1762); c. nie powinny służyć za drogi pubi, ani do jarmarków, targów czy innych świeckich celów (synod kijów. 1762); wydatki na utrzymanie porządku na c. pokrywano z funduszy parafialnych.

Na c. miały też być szczelnie okratowane ossoria (-» kostnica), w których składano kości zmarłych (synod warm. 1610, gnieźn. 1643, chełmski 1694).

Na konieczność zakładania c. poza miastami zwrócił uwagę marszałek wielki koronny S.H. Lubomirski w piśmie z 1770 do bpa pozn. A.S. Młodziejowskiego. W Warszawie mimo niechęci wiernych misjonarze św. Wincentego a Paulo założyli 1781 pierwszy c. poza miastem; uprzedzenie przełamał uroczysty pogrzeb bpa smoleńskiego Gabriela Wodzyńskiego, który żądał w testamencie, aby go na nim pochowano; drugi c. założono 1790; później zakładano podobne c. dla in. miast.

 

Z. Chodyński, EKośc III 423-437; 1. Gromoglasow, PBE XI 21-29; H. Leclercq, DACL III 1625-1665; A. Grabar, Martyrium, P 1946 passim; F. de Visscher, Le régime juridique des plus anciens c. chrétiens à Rome, ABol 69 (1951) 39-54; P. Testini, Archeologia cristiana, R 1958; R. Krautheimer, Mensa, c. martyrium, CahArch 11 (1960) 15-40; D. Boulet, Rome souterraine, P 1965; Testini 83-122; H. Zoll Adamikowa, Wczesnośredniowieczne cmentarzyska ciałopalne Słowian na terenie Polski I. Źródła, Wr 1975; R. Brykowski, Zabytkowe c. i' elementy zabytkowe na c. ntezabytkowych. Ochrona Zabytków 2(1976) 113-116.

Podobne prace

Do góry