Ocena brak

CIESZYN i literatura

Autor /bolek3 Dodano /14.02.2012


CIESZYN, miasto w woj. bielskim, u stóp Beskidów, nad Olzą.
Stary gród piastowski, po raz pierwszy wzmiankowany 1155.
Po śmierci Bolesława Krzywoustego należał do Piastów opolskich
i jako stolica księstwa ciesz, dzielił jego losy. Prawa
miejskie 1364. W 1625-1918 znajdował się pod władzą Habsburgów.
P o m i m o zerwania więzi polit. z Polską C. był jednym
z bardziej aktywnych ośrodków polskości na Śląsku. W XVIII
w. rozwinęło się tu piśmiennictwo w języku pol., do czego
przyczyniło się założenie zboru ewang.; w y d a w c a m i popularnej
literatury rei. i tłumaczami na język pol. byli wychowankowie
szkoły ewang. w C.: J. C h . Bockshammer, P. Twardy, J.
Kłapsia. Długoletnią działalność prowadził L. J. Szersznik, od
1777 prof. gimnazjum, który zabiegał o wprowadzenie do
szkół lud. podręczników w języku pol., a swoje zbiory bibliot.,
składające się gł. z różnojęzycznych dzieł z X V I i XVII w.,
przekazał (prawdop. 1802) na użytek publiczny; zapoczątkował
też zainteresowania nauk. historią księstwa ciesz., związanych
z nim artystów i pisarzy. Od 1806 działalność w y d a w n .
i księgarską prowadziła firma K. Prochaski. W X I X w., zwł. po
przełomowym roku 1848, C. odegrał przodującą rolę w rozwoju
pol. ruchu nar. i kult. na Śląsku. Wychodził tu — T y g o d n i k
Ciesz." (1848-51), przekształcony w —» „Gwiazdkę Cieszyńską"
(1851-1939); ich współzał. i red. był P. Stalmach. Tradycje
pol. żywe były wśród uczniów niem. szkół średnich, zwł.
gimnazjum ewang. (prowadzono tu naukę języka pol.), w którym
powstały młodzieżowe organizacje, skupiające gł. synów
chłopskich - T o w . Uczących się Języka Pol. na E w a n g . Gimnazjum
w C. (zał. 1847) oraz stow. Wzajemność; współpracowało
z nimi Towarzystwo Nar. w gimn. katolickim, oraz kółka
czes., od 1886 działała studencka Jedność; ich celem była tajna
nauka pol. języka, historii i literatury. Z grona młodzieży
ewang. wyszli m. in. wybitni inspiratorzy pol. życia Stalmach,
którego popularność przekroczyła granice regionu, i A. Cinciała.
Krzewicielami polskości byli m. in. pisarze: A. Kotula,
Jan Kubisz, F. Michejda, pastor L. Otto. W 1848/49 utworzono
Czytelnię Polską, przy niej 1849 Bibliotekę dla Ludu Kraju
Cieszyńskiego (rozwiązane przez władze austr. 1855). Najwybitniejszym
ośrodkiem życia nar. na Śląsku Ciesz, stała się
Czytelnia Lud. (1861-1922), towarzystwo kult.-óświat.; książki
nadsyłali m. in. J.I. Kraszewski, warsz. księgarze za pośrednictwem
W.L. Anczyca, a także towarzystwa nauk.: T N K , T o w .
Hist.-Lit. w Paryżu, Zakład Nar. im. Ossolińskich we Lwowie.
Zorganizowany przy Czytelni teatr amatorski wystawiał pol.
sztuki, przyczynił się do rozwoju samorodnej twórczości dramatycznej.
Czytelnia była organizatorem wieczorków lit., poświęconych
m. in. Kraszewskiemu, Kochanowskiemu, Konopnickiej,
Słowackiemu, od 1876 corocznych „Wieczorków
Mickiewiczowskich" (kult Mickiewicza szerzyła prasa, gł.
Gwiazdka Cieszyńska"); cykl wieczorów p.n. „Pfządki", zainicjowany
przez Kubisza, poświęcony był lit. twórczości lud.;
odbywały się też obchody rocznic narodowych. Do rozwoju
pol. czytelnictwa znacznie przyczyniła się od poł. XIX w.
działalność księgarsko-wydawnicza -* Feitzingerów. Księgarnie
prowadzili Jerzy Kotula (1883-89) i B. Kotula (od 1913). Do
największych i najnowocześniejszych na Śląsku Ciesz, należała
drukarnia P. Mitręgi (zał. 1905). Utworzone zostały towarzystwa
wydawn.: Dziedzictwo Bł. Jana Sarkandra (1873),
Ewang. T o w . Oświaty Ludowej (1881). W 1890 podjęło działalność
Tow. Gimnastyczne „Sokół". Powstawały placówki
o charakterze oświat.-kult.: Towarzystwo Nauk. Pomocy
(1872) i Macierz Szkolna Księstwa Ciesz. (1885; jej gł. założycielem
był Stalmach), która otworzyła 1895 pol. gimnazjum
w C. (jego wieloletnim dyr. był F. Popiołek, pedagog, działacz
społ., autor dzieł z zakresu historii Śląska); „Sprawozdania
Gimnazjum Pol. w C." (wyd. od 1896) stały się w a ż n y m nauk.
periodykiem. Pol. Towarzystwo Pedag. (w C. 1896-1924) skupiło
nauczycieli z całego regionu, jego organem był „Miesięcznik
Pedagogiczny" (1892-1939). Pol. Towarzystwo Ludoznawcze
w Księstwie Ciesz. (zał. przez J. Londzina) zgromadziło
zabytki kultury regionalnej (Muzeum od 1896), było wydawcą
pierwszego na Śląsku pisma nauk.-lit. gg „Zaranie
Śląskie" (1907-12; zał. i red. E. Farnik). W 1 9 0 1 zostało otwarte
M u z e u m Miejskie. Pismem związanym ideologicznie z SN był
Dziennik Cieszyński". Bujna twórczość ciesz, pisarzy i publicystów
(E. Grim, B. Kotula, W. Krząszcz, J. Łysek, J. Nikodem,
J. Probosz, A. Sikora, J. Śliwka, E. Świerkiewicz, J. Wantuła, R.
Zanibal) utrwalała regionalizm cieszyńsko-beskidzki, umacniała
sławę „Śląskich Aten", jak u progu XX w. nazywano C.
Rozkwit ten przerwała I wojna światowa. Zawiązana pod
koniec wojny Pol. Rada Nar. dla Księstwa Ciesz, (przewodniczący
Londzin) proklamowała po upadku monarchii austr.-
węg. przyłączenie Śląska Ciesz, do Polski. W 1920 C. został
podzielony na 2 miasta. W okresie plebiscytu 1919-20powstał
w C. stały teatr; przeniesiony zespół krak. Teatru Powszechnego
utworzył tu objazdowy Teatr Krak., przemianowany na
Objazdowy Teatr Śl. lub Pol. Teatr na Śląsku. Tradycje teatr,
w C. podtrzymywała od 1920 scena amatorska - Towarzystwo
Teatru Pol.; przedstawienia dawał też teatr krak. pod dyr. T.
Trzcińskiego. W 1930 M u z e u m Miejskie przejęło zbiory M u -
zeum T o w . Ludoznawczego, a 1935 Szersznika, włączyło też
księgozbiór bibliofilski B. Konczakowskiego. W 1. trzydziestych
C. był obok Katowic ośrodkiem kształtowania się regionalistycznego
programu kult., którego oparciem stało się w z n ó w .
1929 „Zaranie Śląskie". Jego gł. cele, umacnianie pol. świadomości
nar. wśród Ślązaków oraz popularyzacja spraw regionu
wśród mieszkańców in. dzielnic Polski, realizowała twórczość
pisarzy, którzy zamieszkali w C.: Z. Kossak (od 1924), J.
Przybosia (1929-32), J.G. Mondscheina (od pocz. 1. trzydziestych),
a także A. Fierli, K. Bergera, P. Kubisza (współzał. 1937
Śl. Z w . Lit.-Artyst. w czes. C.), Londzina; G. Morcinek od
wydania Wyrąbanego chodnika (1931) został uznany przez
społeczeństwo pol. za reprezentanta całego regionu. Z C.
wyszła inicjatywa zbliżenia Śląska Ciesz, i Górnego.
Wojna i okupacja niem. przyniosły na terenie C. olbrzymie
straty w ludziach, zbiorach i instytucjach. Po 1945 rozwinął się
ruch kult.-lit., powstawały biblioteki, instytucje oświat, i kulturalne.
Opiekę nad ocalonymi dzięki Popiołkowi zbiorami
M u z e u m Miejskiego objął L. Brożek, od 1960 kier. Oddziału
Zabytkowego Bibl. ŚL, utworzonego z muzealnego księgozbioru.
Kontynuowała działalność Macierz Szkolna (od 1970
p.n. Macierz Ziemi Cieszyńskiej. T o w . Miłośników Regionu);
1948-50 działało Ciesz. T o w . Naukowe; utworzono oddziały
P T H (1955), T o w . Lit. im. A. Mickiewicza (1959). Od 1945
czynna była scena Państw. Teatru Pol. Bielsko-Cieszyn, od
1961 samodzielna - Teatr im. A. Mickiewicza. Od 1955 wiedzę
0 regionie popularyzuje „Głos Ziemi Ciesz." (od 1976 połączony
z bielską „Kroniką Beskidzką" w tyg. „Kronika", wyd.
w Bielsku-Białej); pod patronatem pisma powstał 1961 Klub
Propozycji, m. in. organizator Zjazdów Twórców Lud. w Górkach
Wielkich, Ustroniu, Skoczowie, Goleszowie. Od 1960
dwukrotnie odbyły się dni C., przekształcone w Ciesz. Wiosnę
Artystyczną. Od 1964 obchodzony jest Tydzień Kultury Beskidzkiej.
Ogólnopol. imprezą folkloryst. stały się D n i Kultury
Beskidzkiej. W zbiorach biblioteki zboru ewang. w C. zachowało
się ok. 200 rkpsów ciesz, z XVII w., nad ich uporządkowaniem
pracuje J. Broda, bibliofil i folklorysta. W y d a w n i c t w e m
M u z e u m jest Cieszyński Rocznik Muzealny (od 1971), pod
red. L. Brożka. Znajduje się tu Filia Uniwersytetu Śl., powstała
z przekształcenia W S N . Oddział P t H i Śl. Instytut
Nauk. wydały Pamiętnik Cieszyński (1961, 1Ś572), pod red.
Brożka.
W Czeskim C. polski ruch lit. skupił się po wojnie wokół
„Głosu Ludu" i w Sekcji Lit.-Artyst. Pol. Związku Kult.-Oświat,
w Czechosłowacji. Nieoficjalnym organem Sekcji był —*
.Zwrot'' (od 1949), a ruch piśmienniczy wydał tu wielu interesujących
prozaików i poetów: H. Jasiczka, P. Kubisza, J.
Ondrusza, K. Piegzę, G. Przeczka, W. Sikorę, A. Wawrosza,
a ostatnio: A. Bergera, K. Kaszpra, W. Przeczka, T. Wantułę
i J.D. Zolicha.
W literaturze pojawiał się często m o t y w legendarnego załozenia
miasta (1050) przez trzech synów księcia pol. Leszka,
a przekazywany w podaniach lud. (m. in. drukowanych
w „Gwiazdce Cieszyńskiej"). Dzieje C. utrwaliły m. in.: śpiewogra
lud. Stalmacha Cieszymir (1859), wyd. przez Cinciałę
Pieśni ludu śląskiego z okolic C. (1885), A. Kotuli trawestacja
poet. Batrachomyomachia, czyli Bitwa żab i myszy pod C.
11867) oraz wierszowana kronika XIX-wiecznego C. Szkoła
polszczyzny, czyli Dziennik poświęcony ćwiczeniu się w języku
macierzystym. Do przeszłości C. nawiązywali pochodzący
ze Śląska autorzy wspomnień i pamiętników, jak J. Badura
w autobiogr. powieści Studenci cieszyńscy („Gwiazdka
Ciesz." 1864), J. Kubisz w Pamiętniku starego nauczyciela,
Cinciała i Stalmach w swoich wspomnieniach; zawierają one
obfite materiały do rozwoju pol. ruchu nar. w C. w X I X w.
Okolicznościowe wiersze J. Kubisza, podobnie jak sztuki scen.
w narzeczu ciesz., przedstawiały trudną drogę Cieszyniaków
do polskości (Świerkiewicz, Farnik, J. Lebiedzik). Dzieje C.
popularyzowały rozprawy hist. Grima i Popiołka, a w formie
zbeletryzowanej utwory Morcinka i Krząszcza. Hist. tematykę
związaną z C. zamknęła Z. Kossak w tomie opowiadań Wielcy
i mali (1927). Miastu poświęcił wspomnienia P. Hulka-Laskowski
Księżyc nad C. Wspomnienia z lat niewoli i wyzwolenia
(1946). Brożek zebrał i opracował Wspomnienia Cieszyniaków
(1964), dokument życia regionu i walki o polskość od pocz. X I X
w. do końca I wojny świat., E. Rosner wydał antologię Wierszem
o Cieszynie (1980).

F. POPIOŁEK Dzieje C., Cieszyn 1916; Z. HIEROWSKI Życie
literackie na Śląsku wiatach 1922-1939, Kat. 1969; F. ZAHRADNIK
Zycie kulturalno-oświatowe na ziemi cieszyńskiej w okresie powojennym,
„Pam. Ciesz." 2 (1972); C. Zarys rozwoju miasta i powiatu,
red. J. Chlebowczyk, Kat. 1973. ,
Irena Homola

Podobne prace

Do góry