Ocena brak

CIESZYN

Autor /Franciszek777 Dodano /27.07.2012

Parafia i dekanat w diecezji katowickiej (od 1925) oraz parafia ewang. w -> cieszyńskiej diecezji ewangelicko-augsburskiej. Gród istniał już w IX w. (pierwsza udokumentowana wiadomość z 1155), a przed 1223 powstała przy nim osada lokowana 1364 na prawie magdeburslcim.

I. KOŚCIÓŁ KATOLICKI — Grodowy kościół św. Mikołaja, wzniesiony z ciosanych kamieni w końcu XI w., jest rom. rotundą, o rzucie spotykanym często w Czechach i na Morawach ; składa się z okrągłej nawy i wyodrębnionej apsydy oraz unikalnej empory zach., z której pozostały bazy kolumn i półkolumn; ponadto w apsydzie zachowały się resztki pierwotnego ołtarza; kościół rekonstruowano 1947-55.
Drewniany kościół par. Marii Magdaleny wzniesiono po 1290, a nowy, murowany, 1496 (1789 uległ zniszczeniu).

Benedyktyni tynieccy wybudowali tu ok. 1210 klasztor, a 1268 na ich miejsce przybyli dominikanie, dla których w 2. poł. XIII w. wzniesiono kościół Narodzenia NMP; przed 1331 istniała przy nim szkoła; kościół był 1544-1611 w rękach ewangelików; pierwszym prob. po reformacji został Maciej Rudzki, kapelan króla Zygmunta HI Wazy; po zniszczeniu kościoła Marii Magdaleny został par. pod jej wezwaniem.

Jest got. budowlą jednonawową z transeptem i wydłużonym prezbiterium, zamkniętym 3-bocznie, ze sklepieniem i wieżą późnobarokową z ok. 1789, ma kaplice Św. Krzyża, bł. Jana Sarkandra, MB Nieustającej Pomocy; w kościele jest got. nagrobek Przemyśla I z ok. 1380, późnobarokowy ołtarz główny z 1794 z rzeźbami Apostołów Piotra i Pawła oraz symbolem Opatrzności Bożej wśród aniołów w glorii i obrazem Namaszczenie nóg Chrystusa przez Marię Magdalenę, obraz wotywny Chrystus Boleiclwy oraz MB Bolesna i Jan Ewangelista polecający donatora (z 1692), ambona z przedstawieniem Ducha Świętego oraz rzeźbami Mojżesza i anioła z tablicą dekalogu (1792), nastawa chrzcielnicy z rzeźbą chrztu Chrystusa (1792) oraz ponadto późnogot. kielich z 1494. Parafię Najśw. Imienia Maryi erygowano 1957 przy kaplicy cmentarnej w C.-Bobrku.

Kościół par. św. Jerzego, wzniesiony na przełomie XIV i XV w. (rozbudowany 1806 i kilkakrotnie odnawiany), jest jednonawową got. budowlą z zamkniętym 3-bocznie prezbiterium; przed 1424 wzniesiono przy nim szpital dla ubogich.

Bernardyni od 1470 mieli w C. klasztor z kaplicą (zniszczony w XVI w.). Jezuici byli w C. 1611-14 i ponownie od 1670; prowadzili duszpasterstwo przy późnobarokowym kościele Św. Krzyża, a od ok. 1672 do kasaty (1773) kolegium i konwikt dla uboższej szlachty; Leopold Szersznik SJ wzniósł 1782 wieżę, a 1790 odbudował spalony kościół (jego imieniem nazwano ulicę, przy której znajduje się kościół). Dla bonifratrów wzniesiono 1696-1706 klasztor z kościołem Wniebowzięcia NMP oraz szpital z fundacji Adama Borka; prowadzą oni zakład specjalny dla nieuleczalnie chorych.

W 1754 osiedliły się w C. elżbietanki i mają tu dom generalny; do 1944 pracowały we własnym szpitalu, a od 1945 w państw, szpitalu przeciwgruźliczym; od 1875 boromeuszki prowadzą zakład dla nieuleczalnie chorych.
Dekanat C, utworzony przed 1335, ma 9 parafii (3 w C, Goleszów, Haźlach, Leszna Górna, Ogrodzona, Pogwizdów, Puńców).

Po zajęciu 1742 Śląska przez Prusy bp wrocł. Ph.G. Schaff-gotsch utworzył 1771 w C. wikariat gen. dla austr. części diecezji wrocł.; zarządzał nim m.in. ks. F. Śniegoń (od 1883 bp sufragan wrocł.); 1891 bp wrocł. kard. G. Kopp zreorganizował wikariat, a 1899 utworzył dla niego seminarium duch. w Widna-wie; 1894-1914 przy poparciu Pol. Klubu Poselskiego w Wiedniu podejmowano starania o przyłączenie cieszyńskiej części wikariatu do diec. krakowskiej celem zahamowania wpływów niem. na Śląsku Cieszyńskim.

Po I wojnie świat, projektowano utworzyć cieszyńską diec., w skład której obok dekanatu żywieckiego i oświęcimskiego miał wejść Śląsk Cieszyński i część Górnego Śląska; kiedy w wyniku 3 powstań śląskich Polsce przyznano część Śląska Górnego i Cieszyńskiego kard. A. Bertram z Wrocławia dla pol. części Śląska Cieszyńskiego utworzył gen. wikariat dla Śląska Cieszyńskiego.

C. był aktywnym ośrodkiem kultury pol. na Śląsku; w 1. poł. XIX w. ks. Szersznik założył tu muzeum, w którym umieścił swe zbiory, m.in. bogaty księgozbiór, liczący ponad 16 000 dzieł (w tym kilkadziesiąt inkunabułów); 1873 powstało wydawnicze tow. Dziedzictwo bł. Jana Sarkandra, które założyło własną drukarnię i księgarnię, przyczyniając się do ożywienia pol. ruchu wydawniczego i uniezależnienia go od księgarzy niem.; działał tu ks. J. Londzin, współzałożyciel Macierzy Szkolnej Księstwa Cieszyńskiego (1885) i pol. gimnazjum (1895) oraz przewodniczący Pol. Rady Nar. na Śląsku Cieszyńskim (1918-20).

Od 1848 wydawano w C. różne czasopisma lokalne, m.in. „Tygodnik Cieszyński" (1848-51) i -+ „Gwiazdkę Cieszyńską" (1848-1939), założone i red. przez P. Stalmacha; wydawano tu również „Nowiny dla Ludu Wiejskiego" (1848-49) redagowane w duchu antypol., jako pismo zwalczające poglądy „Tygodnika Cieszyńskiego".

Związek Śląskich Katolików wydawał 1883-1930 rocznik (często 2 razy w roku) „Poseł Związku Śląskich Katolików", który redagowali m.in. ks. K. Paździor (1886-98) i ks. A. Macoszek (1899-1911). Od 1857 ukazywały się też kalendarze, m.in. Kalendarz cieszyński (dla katolików i ewangelików, od 1883 dla katolików), które budziły świadomość nar. czytelników, akcentując związek Śląska z macierzą, a w końcu XIX w. wiele in., w tym 1896-1906 Kalendarz rzymsko- i grecko-katolicki, astronomiczny, gospodarski i domowy.

W C. powstał również miesięcznikDzwon. Pismo Poświęcone Chrześcijańsko-Spo-łecznej Reformie" (1890-95), zał. i red. przez ks. S. Stojałowskie-go,-oraz 1891 czasopismoPolska", red. przez niego jako organ Tow. Macierzy Kat., a także „Wieniec-Pszczółka" (od 1898 w Bielsku); miesięcznik „Dla Wszystkich" (1901-18) redagował ks. K. Kulisz, a od 1909 A. Cymorek.

II. KOŚCIÓŁ EWANGELICKOAUGSBURSKI — Pierwsza gmina powstała 1544 i istniała do 1653; kościół Świętej Trójcy z fundacji księżnej Katarzyny Sydonu zbudowano 1585 z drewna, a w jego miejsce 1594 murowany, got.-renesansowy, jednonawowy z prezbiterium zamkniętym 3-bocznie; po przejęciu go (1628) przez katolików wzniesiono ołtarze w stylu regencji (XVTÍI w.) oraz umieszczono obrazy (XIX w.).

Nową gminę zorganizowano 1709, a 1710-23 wzniesiono murowany, późnobarokowy 3-nawowy kościół z prezbiterium zamkniętym półkoliście, zw. kościołem Jezusowym; ołtarz główny rokokowy z rzeźbami 4 ewangelistów i obrazem Ostatnia Wieczerza, malowanym 1766 przez Fryderyka Oezera. Konsystorz w C. powstał 1743.

Szkoła ewang. istniała w C. od 1709, a 1711 zbudowano nową z alumnatem; szkołę wzniesioną 1725 przekształcono 1811 w gimnazjum teol.; a nast. wprowadzono również 2-letni kurs filoz., przygotowujący uczniów do studiów uniw.; w budynku z 1865 mieściło się do 1939 alumneum dla ewang. młodzieży.

Wydawanie czasopism rozpoczęli ewangelicy od „Rocznika Ewangelickiego Poświęconego Rzeczom Kościoła i Szkoły" (1862-63), akcentującego związek śląskich ewangelików z Polską, red. przez J. Śliwkę; wychodził tu również 1867-75 2-tygodnik „Zwiastun Ewangeliczny" i „Ewangelik" (1876-78), który redagował Śliwka, oraz o antypol. nastawieniu „Nowy Czas" (1877--1927), wydawany przez K. Prochaskę i A. Gląjcara, a od 1919 przez Tow. Ewangelików Śląskich (red. J. Cienciała). Bardzo popularny stał się 2-tygodnik „Przyjaciel Ludu" (1885-1939), zał. przez F. Michejdę (od 1910 pt. „Poseł Ewangelicki", a od 1938 „Ewangelicki Poseł Cieszyński").

W C. wydawano 1910-25 miesięcznik „Słowo Żywota". Pismo Ewangelickie, 1925-39 2-tygodnik „Głosy Kościelne". Pismo Poświęcone Sprawom Naszych Zborów i Misji Wewnętrznej, red. przez Kulisza, oraz 1932-39 miesięcznik „Głos Młodzieży Ewangelickiej", organ Związków Młodzieży Ewangelickiej na Śląsku CSRS, red. przez J. Nierostka.

Od 1882 ukazywały się również kalendarze, wśród których największą popularność zdobył Kalendarz ewangelicki, wydawany (1882-1939 i 1946) przez Tow. Ewangelickie Oświaty Ludowej.

 

A. Peter, Geschichte der Stadt Teschen, Teschen 1888; J. Londzin, Bibliografia druków polskich w Księstwie Cieszyńskim od roku 1716 do roku 1904, Cieszyn 1904 (passim); K. Michejda, Dzieje Kościoła ewangelickiego w Księstwie Cieszyńskim, Cieszyn 1909 (passim); F. Popiołek, Dzieje C, Cieszyn 1916; J. Londzin, Historia Generalnego Wikariatu w C, Cieszyn 1926 (passim); Statut Stowarzyszenia Dziedzictwo bl. Jana Sarkandra dla Ludu Polskiego na Śląsku w C, Cieszyn 1934; J. Gałicz, Cieszyńskie kościoły parafialne na przestrzeni wieków, Cieszyn 1939; G. Raschke, Grabungen an der frühromanischen Burgkapelle von Teschen, Altschlesien 10 (1941) 146-161 ; J. Kostrzewski, Rotunda romańska w C, PZ 2 (1946) 79; Rys historyczny Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia św. Karola Boromeusza, Kr 1948; S. Zieliński, W. Florian, Czasopiśmiennictwo polskie na ziemiach śląskich w okresie walki o narodowość (1845-1921), w: Oblicze Ziem Odzyskanych. Dolny Śląsk, dzieje, kultura, Wr 1948, II 664-666; L. Brożek, Kalendarze cieszyńskie, w: Kalendarz cieszyński na rok 1955, Kr 1954, 253-255; i. Ktoczowski, Dominikanie polscy na Śląsku w XIII-XIV wieku, Lb 1956 (passim); F. Popiołek, Szkice z dziejów C, Ka 1957; tenże, Studia z dziejów Śląska Cieszyńskiego, Ka 1958, 17-24; A. Kietlińska, Gród wczesnośredniowieczny na Górze Zamkowej w C. w świetle badań w latach 1949-1954, Materiały Wczesnośredniowieczne 5(1960) 63-97; A. Pilch, Czasopiśmiennictwo na Śląsku Cieszyńskim w latach 1848-1920, Studia i Materiały z Dziejów Śląska 3 (1960) 464-492; M. Przywecka-Samecka, J. Reiter, Bibliografia polskich czasopism śląskich, Wr 1960 (passim); A. Kietlińska, A. Wedzki, SSS I 269-270; A. Schletz, Ludwik Perzyna lekarz, nauczyciel i wychowawca ludu 1742-1812, NP 13 (1961) 105; I. Turowska-Bar, Polskie czasopisma dla wsi i o wsi, Wwa 1963 (passim); J. Woźnicka, Kalendarz cieszyński 1857-1914, Zaranie Śląskie 27 (1964) 306-313; MPT I 428-430; J. Woźnicka, Materiały do bibliografii polskich kalendarzy. Zaranie Śląskie 29 (1966) 117-119; AZA 53-54; I. Turowska-Bar, Polskie kalendarze ludowe, Roczniki Biblioteki Narodowej 3 (1967) 260-261 ; W. Iwanek, Kilka uwag o romańskiej rotundzie zamkowej w C., Cieszyński Rocznik Muzealny 1 (1969) 81-99; Kumor Gr, ABMK 19 (1969) 311-312, 22 (1971) 385-388; EWK 410; J. Zachwatowicz. DSP I 134-135; E. Kneifel, Die evangelisch-augsburgischen Gemeinden in Polen ¡555-1939, Vierkirchen 1972,222-228; MAChP 1215-239; Cieszyn. Zarys rozwoju miasta l powiatu. Ka 1973; Kościół Jezusowy na Wyższej Bramie w C, Wwa 1973; K. Kalinowski, Architektura barokowa na Śląsku w 2. połowie XVII w., Wr 1974 (passim); KZSP VI, z. 3, 7-28; A. Tomaszewski, Romańskie kościoły z emporamt zachodnimi na obszarze Polski. Czech i Węgier, Wr 1974, 82-87; J. Kuś, Ksiądz Stanislaw Stojatowski na Śląsku Cieszyńskim, RTŚO 5(1976) 167-183.

Podobne prace

Do góry