Ocena brak

Cierpienie i ofiara, wina i kara w utworach romantycznych

Autor /Zenon Dodano /18.04.2011

Twórcy romantyzmu wykreowali nowy typ bohatera – wewnętrznie skomplikowanego, bez ustanku analizującego swoją psychikę, nieszczęśliwego kochanka, bądź wojownika o wolność narodu. Poeci tej epoki, wykazując zainteresowanie dla problematyki filozoficznej i moralnej, rozważali w swych utworach sens cierpienia narodu polskiego, a także zagadnienia natury etycznej, związane z postawami bohaterów i charakterem metod podjętych przez nich działań.

Problem cierpienia i ofiary wiązał się w utworach romantycznych z popularną w tym okresie, głoszoną m. in. przez Andrzeja Towiańskiego, ideę mesjanizmu narodowego. Jej zwolennicy porównywali sytuację narodu, znajdującego się pod zaborami, do drogi krzyżowej i męki Chrystusa.

Tym samym przypisywali Polsce dziejową rolę w historii świata. Naród polski, podobnie jak Mesjasz, miał złożyć siebie w ofierze i poprzez śmierć zmartwychwstać, a przez to odkupić cały świat. Teoria mesjanizmu znalazła swoje odzwierciedlenie w III cz. Dziadów A. Mickiewicza. W Widzeniu Księdza Piotra poeta ukazuje drogę krzyżową Polski, znajdującej się pod despotyczną tyranią cara. Martyrologia narodu polskiego naznaczona więzieniami, torturami i zsyłkami na Syberię, uzyskuje swój sens w ogólnej historii świata.

Z cierpiącego narodu ma powstać tajemniczy mąż o imieniu „czterdzieści i cztery”, który przyniesie wolność Polakom. Męczeństwo narodu nie jest więc bezużyteczne, prowadzi bowiem do odzyskania wolności. Bohater romantyczny często decydował się poświęcić swoje życie w imię miłości ojczyzny. Konrad w III cz. Dziadów w prometejskim buncie domaga się od Boga „rządu dusz”, aby uszczęśliwić ludzkość. Kierując się uczuciem do narodu, pragnie przyjąć na siebie jego cierpienia :

„Nazywam się Milijon – bo za milijony

Kocham i cierpię katusze”.

Przykładem poświęcenia się dla ojczyzny jest także postawa Kordiana z dramatu J. Słowackiego pod tym samym tytułem. Nieszczęśliwy kochanek podejmujący zakończoną niepowodzeniem próbę samobójczą, osiągnąwszy dojrzałość emocjonalną w trakcie podróży po Europie, postanawia odnaleźć cel swojego życia w walce narodowowyzwoleńczej. W scenie spiskowej decyduje się zabić cara, a tym samym uwolnić Polaków od jego despotycznej władzy. Jego postanowienie ma charakter całkowicie bezinteresowny :

„Narodowi zapisuję, co mogę... Krew moją i życie

I tron do rozrządzenia próżny”.

W realizacji zamierzonego czynu przeszkodzi Kordianowi Strach i Imaginacja.

W ofierze dla swojego narodu złoży także swoje życie tytułowy bohater Konrada Wallenroda Mickiewicza. Zmuszony przez okoliczności zewnętrzne do wybrania podstępnych metod walki, po doprowadzeniu Zakonu do upadku, dręczony wyrzutami sumienia, Konrad popełni samobójstwo. Rozdźwięk pomiędzy racjami politycznymi i moralnymi leży u podstaw tragizmu bohatera. Za zwycięstwo nad Krzyżakami Konrad musiał zapłacić klęską duchową i w rezultacie swoim życiem. Trudno w jednoznaczny sposób mówić tu o winie Wallenroda, ale jego postawa po dziś dzień wzbudza wiele kontrowersji.

Problem winy i kary, często pojawiający się w twórczości romantyków, wiązał się z fascynacją pisarzy tej epoki ludowością, a co za tym idzie ludową moralnością. W Balladach i romansach, opartych w większości na gminnych podaniach, Mickiewicz bardzo często podejmuje ten temat. Świteź i Świtezianka to historie będące przykładem działania tajemnych praw natury, karzącej ludzi za popełnione przewinienia. Młody strzelec, nie dochowawszy przysięgi wierności swojej ukochanej, Świteziance, zapłaci za to życiem i wiecznym potępieniem. W Liliach stary pustelnik przestrzega kobietę, która zabiła swojego męża, słowami : „Nie masz zbrodni bez kary”.

Podobną problematykę porusza Mickiewicz w II cz. Dziadów, w której pojawiające się w trakcie trwania urzędu duchy opowiadają o swoich przewinieniach i karze jaka ich spotkała oraz zostawiają żyjącym przestrogi i rady. Winą jest brak cierpienia za życia (dzieci), nieumiejętność okazania miłości (Dziewczyna) i okrucieństwo wobec bliźnich (Widmo złego pana). Kara spotyka bohaterów nie za życia, ale po śmierci. Dusze skazane na czyściec i potępienie, nie mogą zaznać spokoju. W IV cz. Dziadów taką cierpiącą duszą będzie Gustaw, który popełniwszy samobójstwo z miłości, skazany jest na ciągłe powroty na ziemię i ponowne przeżywanie swojego cierpienia.

Cierpienie i ofiara, wina i kara to podstawowe wyznaczniki losu bohaterów romantycznych. Wewnętrzne skomplikowanie postaci, wyostrzona wrażliwość stawia je przed dylematami wyboru. Męczeńska ofiara z własnego życia staje się w romantyzmie godną chwały prometejską postawą poświęcenia się w imię szczęścia narodu, a jasno wytyczone reguły moralne zmuszają bohaterów do przyjęcia pełnej odpowiedzialności za własne czyny.

Podobne prace

Do góry