Ocena brak

CHRZEST POLSKI

Autor /Dobieslaw Dodano /26.07.2012

Akt chrztu księcia Mieszka I wraz z dworem oraz oficjalne wprowadzenie chrześcijaństwa w miejsce rodzimej religii ówczesnej ludności Polski (-» Słowianie, religia).

Ch.P. po raz pierwszy opisał J. Długosz, wzorując go na przebiegu chrztu Litwy z końca XIV w.; na 965 datował chrzest władcy i możnych oraz zburzenie posągów bogów w całym kraju (niedziela Laetare wielkiego postu), na 966 — założenie 9 bpstw, na 967 — powstanie kolegiat i parafii. Późniejsi historycy (po L. Koczego i P. Bogdanowicza) rozumieli ch.P. głównie jako chrzest Mieszka; od poł. XX w. upowszechnia się pogląd, że ch.P. to długi proces chrystianizacji, trwający co najmniej
200 lat Polska I).

I. W LITERATURZE PIĘKNEJ — temat ch.P. wystąpił w XIX w. w związku z kultem wielkich momentów dziejowych jako wynik historyzmu patriotycznego — związanego z utratą niepodległości i romantycznego — zafascynowanego przeszłością; początkowo przesłonięty był romantycznością legend o Piaście, Ziemowicie, Dąbrówce (-» Dobrawa) i św. Wojciechu, co uwidaczniają J.U. Niemcewicza preromantyczne Śpiewy historyczne (Wwa 1816), a nawet w pełni już romantyczny poemat historiozoficzny J. Słowackiego Król Duch (P 1847).

Część pokolenia młodszych romantyków, przejęta słowianofilstwem i zafascynowana mitem o wielkiej czysto słow. poezji lud., żywiła pewną niechęć do chrześcijaństwa, oskarżanego o jej zniszczenie (Z.D. Chodakowski [A. Czarnocki], O Slowiańszczyźnie przed chrześcijaństwem, Kr 1835); taką postawę przyjął np. R.W. Berwiński w poemacie Bogunka na Gople (Powieści wielkopolskie I, Wr 1840).

Poglądom tym przeciwstawił się A. Mickiewicz, polemizując 1840 w wykładach w College de France z poglądem Chodakowskiego oraz podkreślając nie tylko polit, i ustrojową, ale także cywilizacyjną, artyst. i mor. doniosłość przyjęcia nowej religii (Literatura słowiańska, kurs pierwszy, zwł. XI), gdyż „bez chrześcijaństwa [...] rząd nie mógł się zawiązać, później zaś nie miał innego sposobu ochronienia ludu od grożącej mu zagłady" ; uwydatnił też rolę św. Wojciecha, który „dał Polsce koronę król i wskazał jej prawdziwą drogę" (misja nawracania pogan);

Polska jednak nią nie poszła, wikłając się w wojny z Czechami, Rusią i Niemcami, nie przynoszące trwałych zdobyczy. Podobny pogląd głosił C.K. Norwid, który dopatrywał się mist, związku słów: Słowianin (sciants niewolnik), Słowo (Logos, Syn Boży), sława; twierdził on, że przyjęcie Słowa dało Słowianom słowo, czyli wielką literaturę, począwszy od -> Bogurodzicy, błogosławiona zaś przez Ewangelie dobroć, łagodność, cichość, ufna cierpliwość (cnoty uznawane przez świat pogański za niewolnicze) stały się ich drogą do świętości, czyli prawdziwej sławy (Rzecz o wolności słowa, P 1869; Notatki z historii z lat 1847--1864, w: Pisma wszystkie, Wwa 1973, VII 347-349);

łatwość, z jaką — wg niego — przyjęło się chrześcijaństwo, uzasadniał dojrzałością narodu do wybranego przez Boga momentu dziejowego (początek państwa), a z drugiej strony podkreślał trud jego gruntownego przyswojenia; z dumą wyznawał, że powiązanie tych 2 początków w jedność czasową miało miejsce tylko w Polsce; taką refleksję podsunął mu werset Bogurodzicy „narodził się dla nas [Polaków] Syn Boży".

Wg ówczesnych poglądów na 1863 przypadała tysięczna rocznica apostołowania wśród Pd. Słowian św. Cyryla i Metodego, którzy osobiście lub przez uczniów mieli dotrzeć aż do Piasta jako legendarni aniołowie i doprowadzić do chrztu księcia Wiślan; K. Libelt, należący od 1860 do komitetu uroczystości milenijnych, zamówił okolicznościowe utwory, J. Lelewel wydal 1860 Pieśń o Piaście ze „Śpiewów historycznych" Niemcewicza, T. Lenartowicz stworzył poemat Polskie śluby.

Wiersz na tysiącletnią rocznicę zaprowadzenia chrześcijaństwa w Polsce (Pz 1865), w którym anielskie odwiedziny u Piasta są sielankowym prologiem ch.P. (Mieczysława I), ukazanego jako spontaniczny chrzest całego narodu i stanowiącego początek „uchrystusowiania się" kraju w sensie mesjani-stycznym, bo naznaczenie go przez Boga „straszliwą miarą", każącą mu się chlubić „łzami i ranami".

Wtedy powstał też dramat literata wlkp. N. Bredkrajcza Mieczysław I (L 1858), kreujący władcę na męczennika ginącego z rąk pogańskich w momencie burzenia posągów bóstw; romantyczna konwencja rozdartego wewn. konfliktami bohatera kazała mu jednak boleśnie przeżywać „glos serca i natury" (tj. przywiązanie do niszczonej wiary);

pierwszy chrzęść, władca stał się bohaterem dramatu A. Karwatowej Mieczysław I, książę polski (To 1878). Do idei milenijnych nawiązał J. Chociszewski w powieściach dla ludu i młodzieży wlkp. Bojomir, czyli zaprowadzenie chrześcijaństwa w Łu-życach (Leszno 1862) i Piast, praojciec królów i książąt polskich, przed tysiącem laty z chłopa królem w Kruszwicy obrany (Gd 1865).

Dopiero jednak J.I. Kraszewski zapoczątkował powieściowe dzieje ch.P., traktowane realistycznie, zgodnie ze współcz. mu wiedzą hist.; po raz pierwszy ukazał w Luboniach (Kr 1876, 19753) proces powolnego dojrzewania Mieszka I do decyzji podyktowanej racją stanu i jej stopniowej realizacji ;

podkreślił, że ch.P., który objął górne warstwy społeczeństwa, był aktem prawnym, a nie osobistym („kraj milczał i cierpiał narzuconą sobie wiarę, ale wyznawał tajemnie dawną"), chociaż przez rodzimy apostolat ochrzczonych w niewoli i wpływy czes. stopniowo wzrastała liczba wyznawców dzięki modlitwie, słowu, urokowi wartości mor., gotowości na męczeństwo (np. Włast Lubońojciec Matias, benedyktyn).

W Braciach zmartwychwstańcach (Kr 1876,1976) przedstawił społeczeństwo o obyczajach i sumieniu uszlachetnionych przez religię chrzęść, która Bolesławowi Chrobremu dopomaga w zachowaniu niezawisłości państwa i korony mimo niebezpieczeństw zagrażających jego polityce ze strony części niem. duchowieństwa. Wywarł też wpływ na in. powieściopi-sarzy, np. na E. Zoriana [E. Sedlaczek], autora powieści Chrzest Mieczysława (Ł 1899).

Powieści K. Bunscha Dzikowy skarb (Wwa 1945,1970'°), Ojciec i syn (Wwa 1946,1970s) i Rok tysięczny (Kr 1961,19682) wyrażają poglądy kształtowane przez doświadczenie lat wojennych i powojennych; jako motywację ch.P. podkreśla on pol. rację stanu, zwł. starania władców o uniezależnienie organizacji kośc. od władzy niem. ;

powieści te zawierają refleksje o 2 typach chrześcijaństwa (autentycznym i zwyrodniałym, reprezentowanym przez Niemców i niektórych papieży X-XI w.), o 2 obrazach Boga (strasznego i ojcowskiego, który zbawia także pogan), przedstawiają koncepcję oraz konflikt władzy świeckiej i duch., problem apostolatu orężem, słowem i życiem, siły fiz. oraz duchowej, która ujawniła się z okazji pielgrzymki ces. Ottona III do grobu św. Wojciecha, będącej wyrazem kultu chrzęść;

ukazują też polit, knowania części niem. duchowieństwa, niski na ogół poziom duchowieństwa pol., na wpół pogańskie chrześcijaństwo Wiślan, nierzadko powierzchowność religii nowych wyznawców i świadomie ukrywane pogaństwo, wybuchające przy dogodnej okazji; chrystianizację Polski uważa za silę potrzebną Polsce i pozytywnie przekształcającą ludzi.

W in. perspektywach ch.P. ukazuje W.J. Grabskiego Saga o Jarlu Broniszu (I-III, 1945-47,19738) i epopeiczna powieść A. Gołubiewa Bolesław Chrobry (I-VII, Wwa 1947-74); problematyka rei. tych powieści (szczególnie bogata u Gołubiewa) oscyluje wokół wkładu Kościoła w moralno-kulturową i polit.-społ. formację państwa oraz jednostki, zwł. jej dążności do osobistego przeżywania religii (wraz z trudnościami) na tle potęgi Kościoła średniow. w płaszczyźnie doczesności i jego stosunku do władzy świeckiej.

Grabski, skoncentrowawszy się wokół dziejów pełnomocnika Bolesława Chrobrego do kontaktów z Wikingami, ukazał pokojowe rozkrzewianie i pogłębianie chrześcijaństwa na tle rei. trudności neofitów (w tym celu wyzyskał teksty pism św. Augustyna) oraz uszlachetniające i wyzwalające działanie wiary, uaktywniane w sposób nadprzyr. przez pośrednictwo św. Wojciecha; stosunek Grabskiego do „narodu Bożego" (Polski) cechuje rys mesjanistyczny, a do przedstawianych postaci — wyraźna idealizacja.

W Gołubiewa Bolesławowym cyklu, w którym bohaterem jest naród i państwo w przełomowym momencie dziejów, rozległe i liczne wątki rei. ukazują powolne przenikanie wiary do świadomości ludzi o różnych typach psychol., samorzutne i adm. tworzenie się nowej obyczajowości oraz mozolną budowę zrębów organizacji kośc, uwieńczoną metropolią w Gnieźnie z 3 bpstwami;

osią akcji powieściowej jest „wielka przemiana" dokonująca się w Polsce, a chrześcijaństwo —jednym z jej podstawowych elementów, zarówno jako autonomiczne novum, jak też katalizator wielostronnych procesów — polit., spol. i kulturowych; historiozoficzna koncepcja Gołubiewa została wcielona w przebogaty ilościowo i sugestywny artystycznie kształt, rozpięty w przekroju „od króla do smarda" i od „świętego do niegodnego kapłana".

Obydwie powieści ukazały aktualność hist. — walkę o byt państwa i narodu zagrożony przez Niemcy, polskość dawnych ziem zach., konfliktowość stosunków między władzą świecką i kośc, postulat chrzęść heroizmu przebaczania, syntetyczne ujęcie autentycznie chrzęść, życia.

Obchody milenijne ( -> Milenium) przyczyniły się do powstania powieści J. Hertz Świadkowie (Wwa 1965), poświęconej losom -> pięciu braci polskich; chociaż tytuł odnosi się do męczenników zaświadczających świętością o chrystianizacji Polski oraz do zeznań świadków życia braci, składanych Brunonowi z Kwerfurtu (autorowi ich żywota i żywota św. Wojciecha), to jednak mentalność opowiadających (prostej dworki żony króla, nawróconego później jednego z zabójców), przeniknięta jeszcze pogańską zabobonnością, świadczy o owocach misji męczenników, gdyż ogół przyjął już autentycznie wiarę i jej zasady życiowe.

Temat ten opracowała też z okazji milenium bpstwa w Poznaniu (1968) I. Byrska w sztuce scenicznej Żywot i męka pięciu braci męczenników pierwszej diecezji polskiej w Poznaniu (NP 30(1969) 232-239; spektakl w katedrze pozn.).

Do szerszych kręgów czytelniczych, obejmujących również młodzież, adresowane są — F. Fenikowskiego Długie morze (Wwa 1956, 1962J), J. Cepika Wikingowie (Wwa 1969) i W. Bodnickiego Syn Popiela (Ł 1973). W Długim morzu (M. Bałtyckie) i Wikingach, skoncentrowanych wokół walk Mieszka I o pn. i zach. granice Polski, sporo miejsca zajmuje wprowadzenie chrześcijaństwa, traktowanego jako hist, konieczność.

W Synu Popiela ukazano fiasko wyprawy apost. 2 słow. zakonników przysłanych z Hamburga, którzy nie potrafili pozyskać nowych wyznawców (np. Piastowi podobała się religia, ale nie potrafił zrozumieć, dlaczego nie może ona współistnieć obok dotychczasowych bóstw) i jeden z nich powrócił do pogaństwa, a drugi zmarł w zwątpieniu.

Mimo że temat ch.P. przedstawiano w ostatnim 20-leciu w 2 różniących się ujęciach, to jednak został on wyraźnie uaktywniony najpierw przez tysiąclecie XIX-wieczne, a później przez analogię hist, oraz przez Milenium.

II. W SZTUCE — przedstawienia ch.P. pojawiły się w XIX w. w związku z obroną polskości rodzimych ziem wobec zaborców; przykładem jest obraz J. Suchodolskiego Mieczysław I kruszy bałwany z poł. XIX w. (Złota Kaplica katedry w Poznaniu) i obraz Zaprowadzenie chrześcijaństwa z 1881 (MNWwa) w cyklu Dzieje cywilizacji w Polsce J. Matejki, który ukazał chrzest rodziny Mieszka I (Czcibora i -> Adelajdy zw. Białokntginią) przez polanie wodą nad chrzcielnicą przez św. Wojciecha w obecności Dobrawy i bpa Jordána; obraz Matejki, wielokrotnie powielany w grafice (m.in. opatrzony komentarzem przez twórcę zgodnie z ówczesną historiografią), a nast. reprodukowany, stał się w nar. świadomości symbolem tego wydarzenia.

Z okazji Milenium chrześcijaństwa temat ch.P. był elementem wystroju wnętrz nowych kościołów (witraże, mozaiki, rzeźby, sgraffita, malowidła); najczęściej realizowano go na chrzcielnicach w przedstawieniach symbolicznych, często opatrzonych napisami (np. w nastawie chrzcielnicy z kościoła Opatrzności Bożej w Inowrocławiu, z napisem „1000-Iecie ch.P. 966-1966);

przedstawienia ch.P., zazwyczaj zredukowane do chrztu Mieszka I, w połączeniu z symbolami (najczęściej orła piastowskiego) umieszczano na ścianach stanowiących tło dla chrzcielnic (np. mozaika z 1967 przedstawiająca Mieszka I klęczącego przed Chrystusem oraz orła piastowskiego z datą upamiętniającą Milenium, kościół par. w Świerżach Górnych k. Kozienic);

tak samo przedstawiano św. Wojciecha i chrzest Mieszka I (np. kościół par. w Szubinie) ; interesującym rozwiązaniem jest też dekoracja sgraffitowa z 1967 będąca tłem chrzcielnicy w kościele par. w Nockowej k. Rzeszowa (wykonana przez A. i B. Drwalów) z wyobrażeniem chrztu Mieszka I i ewangelicznymi tekstami związanymi z sakramentem chrztu.

 

J.K. Debowski, Nasza dzisiejsza powieść o średniowieczu, Nauka i Sztuka 3 (1946) 18-30; T. Kudliński, Powieść o Mieszku i Bolesławie, Tygodnik Powszechny 2 (1947) nr 13; Z. Lichniak, Polska powieść historyczna po wojnie, PP 226 (1948) 104-110; K. Wyka, Powieść piastowska, w: Pogranicze powieści, Kr 1948, I9742, 305-352; L. Koczy, Chrzest Polski, SPM I 9-69; Z. Starowieyska-Morstinowa, W poszukiwaniu sensu życia, w; Kalejdoskop literacki, Wwa 1955, 99-169; J. Dowiat, Chrzest Polski, Wwa 1958. 19665; W. Dziewulski, Postępy chrystianizacji i proces likwidacji pogaństwa w Polsce wczesno-feudalnej, Wr 1964; P. Bogdanowicz, Chrzest Polski, NP 23(1966) 7-64; W. Danek, Józefa Ignacego Kraszewskiego „Lubonie" na tle problemów tysiąclecia państwa polskiego, RuL 7 (1966) 178-188; Z. Sułowski, Chrzest Polski, ZNKUL 9 (1966) z. 1, 7-27, 10 (1967) z. 4, 5-22; tenże. Chrzest Polski, Tysiąclecie I 23-74.

Podobne prace

Do góry