Ocena brak

CHRZANOWSKI IGNACY

Autor /Dobieslaw Dodano /26.07.2012

ur. 5 II 1866 w Stoku Lackim (k. Siedlec), zm. 19 I 1940 w Sachsenhausen-Oranienburgu, Historyk literatury polskiej.

Studiował do 1889 filologię klasyczną na UW, 1891-92 filologię słow. u W. Nehringa oraz estetykę i psychologię u T. Lip-psa we Wrocławiu, 1892-94 filologię słow. u A. Brucknera oraz filozofię i metodologię nauk u W. Diltheya w Berlinie, a 1894 na Sorbonie i w Collège de France.

Był 18941910 nauczycielem szkół warsz., pracując równocześnie naukowo. W uznaniu dorobku nauk. został 1906 członkiem korespondentem AU, a 1910 (bez doktoratu i habilitacji) mianowany profesorem historii literatury pol. na UJ. Z jego inicjatywy powstała m.in. seria wydawnicza Prace historyczno-literackie (1911-39), był współtwórcą przepisów egzaminacyjnych dla sekcji filologii polskiej.

Zasłużył na miano magnus parens polonistów, z których wielu objęło katedry uniw.; uczczono go księgami pamiątkowymi Ignacemu Ch. uczniowie Lubliniacy (Lb 1925) oraz Księga zbiorowa ku czci Ignacego Ch. (Kr 1936). Z przyczyn polit, przeniesiony 1931 w stan spoczynku; 1937 wykładał jako prof, honorowy. Aresztowany 1939 i osadzony w obozie koncentracyjnym.

Pierwsze prace poświęcił Ch. literaturze staropol. — Tragedia Szymona Szymonowica „Castus Joseph" w stosunku do literatury obcej, Ateneum 1 (1892) 530-556, Facecje Mikołaja Reja (Kr 1894), Marcin Bielski (Wwa 1906). Z dziejów satyry polskiej XVIII w. (Wwa 1909); wydał Kazania P. Skargi (Wwa 1903, 19122), Poezje M. Sępa Szarzyńskiego (Kr 1903.19132), Anonima Protestanta z XVI w. Erotyki, fraszki, obrazki, epigramaty (Kr 1903), Biernata z Lublina Ezop (Kr 1910).

Dziełem życia Ch. jest Historia literatury niepodległej Polski, 965-1795 (Wwa 1906,1971), podręcznik o szczególnych walorach dydaktycznych, będący syntezą opartą na wynikach własnych badań, na której ocenach i sądach zaważyły niewątpliwie, ze względu na okres niewoli, bardziej treści ideowe niż estetyczne wartości utworów; na podręczniku tym wykształciło się kilkadziesiąt roczników pol. inteligencji.

Poza tym Ch. wydał liczne zbiory studiów, w większości z literatury XIX w. (rzadziej ze staropolszczy-zny), m.in. Okruchy literackie (Wwa 1903; wśród nich rozprawa Ideály i filozofia Asnyka) i Z epoki romantyzmu (Kr 1918; tu popularne studium Czym byl Wirgiliusz dla Polaków po utracie niepodległości);

ponadto Wśród zagadnień, książek i ludzi (Lw 1922) z rozprawami „Zwierciadło" Reja przed sądem potomności, Kult Skargi w Polsce, Stanislaw Tarnowski jako krytyk literacki; również Literatura i naród (Lw 1936) z wykładem inauguracyjnym przy objęciu katedry O literaturze polskiej oraz rozprawą o lirykach rzymsko-drezdeńskich A. Mickiewicza Na szczytach polskiej liryki religijnej; wreszcie Studia i szkice (I-II, Lw 1939) z artykułami o Mickiewiczu, Słowackim i Krasińskim. Od 1906 współpracował z wydawnictwem Wiek XIX. Sto lat myśli polskiej, w którym zamieścił m.in. artykuł o K. Brodzińskim (Wwa 1906, III 1-81).

Dużą popularnością cieszył się opublikowany odczyt Za co powinniśmy kochać „Pana Tadeusza" (Wwa 1908.193710). Wydał też monografię O komediach A. Fredry (Kr 1917) oraz szereg prac edytorskich, m.in. Z. Krasińskiego Listy do A. Potockiego (Wwa 1922.1928), H. Sienkiewicza Pisma zbiorowe (Lw 1922) i Pisma Sienkiewicza (I-XLVI, Wwa 1929-39). Wspólnie z S. Kotem opracował zbiór tekstów dla ćwiczeń uniw. Humanizm i reformacja w Polsce (Lw 1927).

Staraniem S. Pigonia wydano dzieło Ch. Joachim Lelewel. Człowiek i pisarz (Kr 1946); w rpsie pozostaje Historia literatury Polski porozbiorowej, doprowadzona do Mickiewicza, jak również monografia O Krasińskim (fragmenty ZNKUL 2 (1959) z. 2, 49-76, oraz w: Krasiński żywy, Lo 1959, 13-65).

Problematykę ideową literatury pol. rozpatrywał Ch. jako „środek i objaw walki o byt nar. ze stanowiska jej doniosłości dla życia" (wykład inauguracyjny O literaturze polskiej, Kr 1910); zawsze zależało mu na ocenie faktów, ocenie przeszłości w świetle mor. i polit, spraw teraźniejszości i przyszłości, i dlatego bezkompromisowo stawiał sprawy etyczne.

Niejednokrotnie deklarował swoje przywiązanie do katolicyzmu; daleki od fanatyzmu, zawsze dążył do pojednania wszystkich szlachetnych wartości człowieka, które decydują o wielkości kultury nar.; „jedynym bowiem posłannictwem, jakie mają urzeczywistnić narody, jest kultura duchowa, będąca niejako łącznikiem między ziemią a niebem, pomostem do Boga..." (Wstęp do dzieła O. Balzera Przygodne słowa, Lw 1912).

W analizie lit. opierał się m.in. na poglądach estetycznych J.I. Volkelta i Z. Lippsa oraz metodologii W. Dibeliusa. Znamienną cechą jego prac była umiejętność przedstawiania syntezy nauk. w sposób popularny w jasnym, barwnym i żywym stylu.

 

F. Bielak, Ignacy Ch., w: Księga zbiorowa ku czci Ignacego Ch., Kr 1936, 7-20; K.L. Koniński, O człowieku polskim. Na jubileusz Ignacego Ch., rzWs 57 (1936) 79-102; S. Pigoń, Ignacy Ch., w: Z ogniw życia i literatury, Wr 1961, 225-352; J. Kijas, Jak Ch. został następcą Tarnowskiego na UJ, RuL 3 (1962) nr 2, 83-87; J. Spytkowski, Ignacy Ch. (1866-1940), PaL 53 (1962) z. 3, 98-100; T. Ulewicz, Dzieje Katedry Historii Literatury Polskiej w UJ, w: Wydział Filologiczny UJ. Historia katedr, Kr 1964, 117-128; S. Pigoń, Pod zmorą zagłady. Tygodnik Powszechny 19 (1965) nr 5.

Podobne prace

Do góry