Ocena brak

CHRONOLOGIA BIBLIJNA

Autor /Dobieslaw Dodano /26.07.2012

Daty wydarzeń biblijnych, oparte na ówczesnych systemach datacji oraz na orientalnej chronologii (II D), archeologii, astronomii, numizmatyce i pokrewnych im dziedzinach.

I. STARY TESTAMENT — Sposoby oznaczania dat w Izraelu zmieniały się stosownie do aktualnie obowiązującego kalendarza izraelskiego. Nie wiadomo, czy i jak obliczano je w Izraelu w okresie przedmonarchicznym; określenie wydarzenia „za dni Szamgara, syna Awata" (Sdz 5,6) bardziej podkreśla krótkość czasu aniżeli konkretną datę.

W epoce monarchicznej dla określenia daty jakiegoś faktu Izraelici zestawiali go z wydarzeniem, które silniej utrwaliło się w pamięci współczesnych (np. trzęsienie ziemi — Am 1,1 ; uprowadzenie króla do niewoli — Ez 1,2). Urzędowy sposób liczenia czasu w królestwach Izraela i Judy polegał też na datowaniu wydarzeń wg lat panowania ich monarchów; sposób ten datuje się przynajmniej od czasów Salomona (por. 1 Kri 6,1.37.38) i przetrwał do upadku tych królestw (por. 2 Kri 17,6; 25,1-2).

Niepewność ch.b. wydarzeń opartej na latach rządów aktualnie panującego monarchy ma swe źródło w niemożliwości dokładnego ustalenia dat jego panowania. Istniały 2 systemy obliczenia:

° — za pełny pierwszy rok panowania uważano już te miesiące, które upłynęły od chwili objęcia tronu do początku nowego roku kalendarzowego; w tym systemie (zw. antydatacja) rok, w którym zmarł poprzedni król i tron objął jego następca, liczony był 2 razy;

° — jako pierwszy rok panowania nowego monarchy liczono czas od chwili rozpoczęcia się nowego roku, a czas od objęcia tronu do nowego roku określano zwrotem „początek panowania" (por. Jr 26,1) i nie brano go w rachubę; systemem tym (zw. postdatacją) posługiwano się w Asyrii i Babilonii oraz prawdopodobnie w Judei pod koniec monarchii, tj. od czasów króla Jojakima. Brak ścisłych danych do określenia początku panowania monarchów z okresu poprzedniego, także sprawa synchronizacji dat panowania królów Judy i Izraela (1-2 Kri) pozostaje nadal problemem otwartym;

zestawiając te daty od chwili podziału na 2 królestwa (931-930) do upadku Samarii (721), dla królów Judy otrzymano liczbę 260 lat, zaś dla królów Izraela 241 ; aby wyeliminować różnicę między obu systemami (19 lat) wielu egzegetów stosuje systemy anty- i postdatacji, biorąc również pod uwagę regencje (okres współrządów).

Mimo to wiele dat jest nadal niepewnych, gdyż system datowania i w ogóle kalendarz izr. z czasów bibl. zawierają zbyt wiele niewiadomych oraz wątpliwości co do autentyczności przekazu samych dat i liczb w Biblii. Dokumentacja pozabibl. stanowi cenną pomoc w ustalaniu ch.b., roczniki królów asyr. podają bowiem daty bitew pod Karkar (853), daniny Jehu, króla izr. (841) i Me-nahema (738), upadku Samarii; w opinii wielu egzegetów przy obecnym stanie tekstu i wiedzy hist, dokładna synchronizacja chronologii królów izr. i judzkich jest prawie niemożliwa.

Inny sposób datacji stosuje się w pierwszych księgach ST, zwł. w tradycji kapłańskiej (P). Redaktorzy rozpoczęli opis dziejów bibl. od początku świata, dzieląc je na okresy, których punktami granicznymi były — stworzenie, potop, wyjście Abrahama z Ur, wyjście Hebrajczyków z Egiptu i budowa świątyni ; w okresach tych wymienili postaci, które im patronowały — Adam, Noe, Set, Abraham, Mojżesz, Jozue, Samuel, Dawid, Salomon. Wydłużony wiek Adama i jego potomków dawał redaktorom taki przeciąg czasu, w którym mogli zmieścić wydarzenia ważne dla myśli przewodniej, którą chcieli ukazać.

Ujęcie dziejów Rdz w 10 genealogii, właściwa kapł. tradycji datacja wyjścia z Egiptu (Wj 12,40-41) oraz wzmianki o takich okresach, jak 300 (Sdz 11,26) lub 480 lat (1 Kri 6,1), nie stanowią ani okresów, ani er w dzisiejszym rozumieniu. Wspomniane etapy historii bibl. są określone symbolicznym układem liczb, mającym wyrazić myśl teologiczną.

Rozbieżności między tekstem maso-reckim i samarytańskim a LXX co do wieku patriarchów świadczą o dowolności interpretacji przekazanych liczb. Do względnej ch.b. tych czasów doszli egzegeci w oparciu o tekst bibl., pozabibl. dokumenty hist, i dane archeologiczne. Chronologia ta w odniesieniu do I tysiąclecia prz.Chr. podaje daty z dokładnością mniej więcej do 10 lat, dla II tysiąclecia dokładność ta spada do ok. 50 lat, dla ni tysiąclecia zaś — aż do 100 i więcej lat;

dla wcześniejszych tysiącleci jedynymi wskaźnikami czasu są korelacje archeol. i synchronizacja kultur. System chronologiczny kodeksu kapł. stał się wzorem obliczania czasu wg jubileuszów (np. w Jub); nawiązali do niego we wczesnym średniowieczu żydzi i zaczęli liczyć czas swoich dziejów od stworzenia świata, przyjmując za dzień stworzenia datę 1 tiszri (wrzesień--październik) 3761 prz.Chr.

Erę we współcz. rozumieniu zapoczątkowali dopiero Seleucy-dzi, dla których datą wyjściową było zdobycie Babilonu przez Seleukosa I Nikatora. Różnica między rokiem jesiennym, który przyjmowała Antiochia, a rokiem wiosennym, który obowiązywał w Babilonii, wpłynęła na to, że era Seleucydów — wg liczenia syro-macedońskiego — zaczynała się jesienią 312, wg zaś sposobu liczenia babil. — wiosną 311 (por. 1 Mch 1,10); w 1-2 Mch występują obydwa sposoby liczenia.

Gdy naród żyd. uzyskał 142 prz.Chr. autonomię polit., powrócono do sposobu datacji lat panowania, jak przed niewolą babil. ; liczono więc wydarzenia wg lat rządów Szymona Machabeusza, ówczesnego arcykapłana i wodza narodu. Datę jego śmierci hagiograf podał jednak wg ery gr. (1 Mch 16,14). Do datowania z czasów monarchii wrócono jeszcze 66-70 oraz 132-135 po Chr.

 

E. Mangenot, DB II 718-740; L. Pirot, V. Coucke, DBS I 1244-1279; S. Langdon, Babylonian Menologies and the Semitic Calendars, Lo 1935; Barrois I 9-15, II 171-185; W.F. Albright, The Chronology of the Divided Monarchy of Israel, BASOR 100(1945) 16-22; J. Morgenstern, The Chanuk-kah Festival and the Calendar of Ancient Israel. The History of the Calendar of Israel during the Biblical Period, HUCA 20(1947) 1-36; Ń.H. Tur-Sinai, Sabbat und Woche, BiOr 8 (1951) 14-24; A. Hermann, F. Schmidtke, L. Koep, RAC HI 30-60; E.R. Thiele, New Evidence in the Chronology of the Last Kings of Juda, BASOR 143 (1956) 22-27; A. Jaubert, Le calendrier des Jubilés et les jours liturgiques de la semaine, VT 7(1957) 35-61; J.B. Segal, Intercalation and the Hebrew Calendar, VT 7 (1957) 200-307; Vaux I 271-296; Schedi IV 451-465; C. Schedi, Textkritische Bemerkungen zu den Synchronismen der Könige von Israel und Judah, VT 12(1962) 88-119; A. Jepsen, R. Hanhart, Untersuchungen zur israelitisch-jüdischen Chronologie, B 1964; V. Pavlovský, E. Vogt, Die Jahre der Könige von Juda und Israel, Bb 45 (1964) 321-347; A. Jepsen, BHH III 2211-2214; E.J. Bickerman, Ch. of the Ancient World, Lo 1968; K..T. Andersen, Die Chronologie der Könige von Israel und Juda, StTh 23 (1969) 69-112; A. Jepsen, Ein neuer Fixpunkt für die Chronologie der israelitischen Könige?, VT 20(1970) 359-361; B. Kanael, Notes on the Dates Used during the Bar Kokhba Revolt, IEJ 21 (1971) 39-46; A. Jepsen, Chronologie einmal anders. Der Alte Orient und Altes Testament 18 (1973) 95-98; J.G. Bunge, Zu Geschichte und Chronologie des Unterganges der Oniaden und des Aufstiegs der Hasmonäer, JSJ 6(1975) 1-46; A. Pelletier, La nomenclature du calendrier juij à l'époque hellénistique, RB 82 (1975) 218-233; E. Vogt, Bemerkungen über das Jahr der Eroberung Jerusalems, Bb 56 (1975) 223-230.

 

II. NOWY TESTAMENT — Ch.b. NT ustala daty wydarzeń życia Jezusa Chrystusa oraz działalności -> Pawła Apostoła w oparciu o ówczesne sposoby datacji, z których najczęstszym było powoływanie się na kolejny rok panowania władców, np. w Atenach na lata archontów, w Rzymie — konsulów i cezarów. Synchronizacja tych danych z chronologią absolutną musi uwzględnić ery, cykle i kalendarze (-> chronologia II) obowiązujące w tych czasach; jej wyniki — z uwagi na brak ścisłych informacji czasowych — są tylko prawdopodobne.

1. Chronologia życia Jezusa Chrystusa dotyczy czasu jego urodzenia oraz pubi, działalności.

Czas narodzenia — Jezus urodził się w okresie, gdy królem Judei był Herod Wielki (Mt 2,1 ; Łk 1,5), który zmarł w ostatnich dniach marca lub na pocz. kwietnia 4 prz.Chr. ; wg relacji Ewangelii Mateusza między przyjściem Jezusa na świat a śmiercią Heroda miały miejsce — przybycie magów do Betlejem, ucieczka Świętej Rodziny i jej pobyt w Egipcie oraz rzeź 2-letnich chłopców z rozkazu Heroda;

jeżeli (co nie jest pewne) gwiazda ze Wschodu była zauważonym przez staroż. astronomów połączeniem Jowisza i Saturna w konstelacji Ryb, przybycie magów do Betlejem miałoby miejsce — wg obliczeń ästron. — 7 prz.Chr. Spis ludności, w czasie którego urodził się Jezus (Łk 2,1-2), przeprowadził Sulpicjusz Kwiryniusz, od 12 do 9/8 prz.Chr. namiestnik Syrii, a ukończył go prawdopodobnie jego następca, Sencjusz (Tertulian, Adv. Marc. 4,19), który zarządzał Syrią od 9/8 do 6 prz.Chr., z czego wynika, że Jezus przyszedł na świat najprawdopodobniej 7 lat wcześniej niż określił to Dionizy Mały. Ustalenie dnia i miesiąca jest niemożliwe; data 25 XII wyznaczona przez Kościół na święto -> Bożego Narodzenia (II 1) jest hipotetyczna.

Czas publicznej działalności — Datę jej rozpoczęcia opiera się na Łk 3,1 ; tekst podaje wprawdzie datę wystąpienia Jana Chrzciciela, ale początek nauczania Chrystusa nastąpił wkrótce potem; wg tego tekstu wystąpienie Jana Chrzciciela miało miejsce w 15 roku panowania ces. Tyberiusza, następcy Augusta Oktawiana (zm. 14 po Chr.), czyli zapewne między 19 VIII 28 a 18 VIII 29 po Chr.; jednak wg ery antioch. (Łukasz pochodzący z Antiochii prawdopodobnie jej się trzymał) rok ten wypadłby pomiędzy 1 X 27 a 30 IX 28. Łukasz nadto podaje, że gdy Chrystus rozpoczynał swoją działalność, miał ok. 30 lat (Łk 3,23), faktycznie jednak, stosownie do drugiej daty, miałby mniej więcej 35.

Jeżeli zaś Jezus nauczał najmniej 2,5 roku, co wynika ze wzmianek o 3 świętach Paschy, podczas których był w Jerozolimie (J 2,13; 6,4; 11,56), wtedy jego ukrzyżowanie musiało nastąpić w piątek 7 IV 30, tj. w dniu, który wg obliczeń ästron, jest najbardziej prawdopodobny (in. możliwości: 18 III 29, 3 IV 33).

Są to daty hipotetyczne, ponieważ chronologicznie niepewne są punkty odniesienia obliczeń, np. czy okres, kiedy Tyberiusz był collega Imperli ces. Augusta, jest wliczony w okres jego panowania; czy informacje Ewangelii synoptycznych o krótkiej działalności Jezusa należy poświęcić na korzyść informacji J o dłuższej jego działalności; czy faktycznym dniem śmierci Jezusa był piątek, w którym — zgodnie z J — żydzi zabijali baranki i spożywali wieczerzę paschalną, czy też — zgodnie z synoptykami — pierwszym, najbardziej uroczystym dniem świąt paschalnych.

2. Chronologia działalności Pawła Apostoła—Pierwszy szczegół, który można ustalić na podstawie tekstów NT i in. źródeł historii staroż., to data ucieczki Pawła z Damaszku; w Dz 9,23-25 i 2 Kor 11,32-33 podano, że Damaszkiem rządził Aretas IV, król Nabatejczyków, panujący pomiędzy 4 prz.Chr. a 40 po Chr. ; Paweł udał się do Damaszku wkrótce po ukamienowaniu Szczepana Diakona, gdy odwołany został prokurator Poncjusz Piłat, a nie wyznaczono jego następcy, czyli prawdopodobnie 36.

Po nawróceniu w Damaszku przebywał na pustyni, a po 3 latach powrócił do Jerozolimy (Ga 1,17-18); wynika stąd, że Paweł uciekł z Damaszku 39. Fakt ten jest podstawą do obliczenia dat wcześniejszych wydarzeń i punktem wyjścia do ustalenia późniejszych, które miały miejsce w życiu Kościoła apostolskiego.

Inny szczegół chronol. podają Dz 11,28 — gdy Barnaba z Pawłem rozpoczęli działalność w Antiochii, prorok Agabos zapowiedział, że na całej ziemi nastanie wielki głód; nastał on za ces. Klaudiusza. Pod wpływem tej przepowiedni w Antiochii przepn.wadzono zbiórkę pieniędzy, które Barnaba i Paweł zawieźli wiernym do Jerozolimy.

Wprawdzie Swetoniusz (Claud. 18), 7acyt (Ann. 12,43) i Euzebiusz z Cezarei (Chroń. 1,39) wspo-minr.ją o głodzie występującym wielokrotnie w różnych prowincjach, ale Józef Flawiusz pisał (Ant. 3,15, 3; 20, 2, 5; 20, 5, 2), że w Palestynie głód panował wtedy, gdy prokuratorami byli Kuspiusz Fadus (44-46) i Tyberiusz Aleksander (46-48); wspomniana zbiórka w Antiochii i podróż Pawła do Jerozolimy wypadałyby więc na początku głodowego okresu, tj. 44; niedługo potem (45) Paweł wybrał się na I wyprawę misyjną.

Dla ustalenia chronologii Pawła Apostoła przydatne są informacje o jego pobycie w Koryncie w czasie, gdy na stanowisku prokonsula Achai przebywał tam Gallion, starszy brat Seneki (Dz 18, 12). Inskrypcja odkryta na ścianie świątyni w Delfach, mówiąca o Gallionie jako prokonsulu Achai (urząd ten w prow, senackich trwał 1 rok) i o 26 aklamacji imperatorskiej Klaudiusza, która zbiega się z 12-leciem piastowania przez Klaudiusza godności pierwszego trybuna, pozwala przypuszczać, że Pawła Apostoła przyprowadzono przed trybunał Galliona krótko po jego przyjeździe do Koryntu, czyli wiosną 52; zatem II wyprawa mis. Pawła wypadła między 50 a 53.

Dla chronologii życia Pawła ma wreszcie duże znaczenie data odwołania z Palestyny prokuratora Antoniusza Feliksa. Wiadomo bowiem, że Paweł Apostoł został aresztowany w Jerozolimie (Dz 23, 10), gdy Antoniusz był jeszcze prokuratorem, a z kolei upłynęły 2 lata (Dz 24, 27) pobytu Pawła w więzieniu w Cezarei do czasu, gdy mianowany został następcą, prokurator Porcjusz Festus.

Na podstawie źródeł rzym. można ustalić, że odwołanie Antoniusza Feliksa nastąpiło w 60, a aresztowanie Pawła w 58, III zaś jego podróż mis. przypadłaby między 54 a 58. Pascha zatem, którą Paweł obchodził w Filippi (Dz 20,6), wypadłaby między 29 III a 4 IV 58, tj. w dniach i w roku, który ustalił na podstawie ästron, obliczeń F.X. Kugler. Na tych datach opierają się obliczenia czasu in. szczegółów tej wyprawy Pawła.

 

F. Prat, DBS I 1279-1304; J. Lebreton, DBS IV 970-975; U. Holzmeister, Chronologia vitae Christi, R 1933; G. Ogg, The Chronology of the Public Ministry of Jesus, C 1940; G.H. Guyot, 77te Chronology of Saint Paul, CBQ 6 (1944) 28-36; G. Ogg, A New Chronology of Saint Paul's Life, ExT 64 (1952--53) 120-123; T. Corbishley, The Chronology of NT Times, w: Catholic Commentary on Holy Scripture, Lo 1953, 847-850; K. Tliicme, Le plan des „Actes des apôtres" et la chronologie de son contenu. Dieu vivant 26 (1954) 127-133; F. Gryglewicz, Studia o Jezusie Chrystusie, w: Studia biblijne, Lb 1959, 79-95 (bibliogr.); E. Dąbrowski, Chronologia „Dziejów apostolskich", w: Dzieje apostolskie (PNT V), Pz 1961, 580-595; W. Trilling, Fragen zur Geschichtlichkeit Jesu, D 1966, L 1967J, 63-77; E. Funk, J. Schultz. Zeitgeheimnisse im Christus-Leben. Chronologie und 33-jähriger Rhythmus, Dornach 1970; S. Dockx, Chronologies néotestamentaires et vie de l'Eglise primitive. Recherches exégétiques, Ge 1976; J. Szlaga, Czas narodzin Jezusa Chrystusa, Znak 29 ( 1977) 1305-1319.

Podobne prace

Do góry