Ocena brak

CHORWACJA, Hrvatska - DZIEJE TEOLOGII

Autor /Emiliusz Dodano /26.07.2012

Początki teologii w Ch. sięgają przełomu XIII-XIV w., chociaż już na przełomie XI-XII w. powstała kośc. Kromka Prezbitera z Doclei, a archidiakon Tomasz ze Splitu (zm. 1268) napisał Historia salonitana (wyd. A 1666).

1. Średniowiecze i odrodzenie — Pierwszym teologiem chorw. był bp Zagrzebia bł. Augustyn Każotić, który podczas swego wygnania (1318-22) z polecenia Kurii pap. brał udział w wielu dysputach teol., zwł. na synodzie 1321 w Awinionie; jego poglądy, szczególnie przeciwko -> fraticellom, zawiera Dicta fratris Augustini episcopi zagabriensis (Mansi 25, 809-815; AFP 22 (1952) 226-246).

Ważną rolę odegrał w XV w. I.J. -> Stojkovič OP (ok. 1390--1443) zw. Janem z Dubrownika, zaangażowany w reformę Kościoła podczas -»• Bazylejskiego Soboru (III) ; zwalczał husy-tów i utrakwistów czes. w Oratio de communione sub utraque specie oraz w Tractatus quomodo Bohemi redueti sunt ad unitatem Ecclesiae (opublikowane 1496, 15252), a zasady unijne postulował w De modo quo Graeci reducendi erant ad Ecclesiam oraz Relatio de legat ione constantinopolitana; własne poglądy kon-cyliarystyczne wyłożył w nie wyd. Tractatus de Ecclesia (rps BUniw. w Bazylei).

Do teologów tej epoki należy Leonard Tra-lasić OP z Dubrownika, który jako rektor uniw. w Padwie napisał Scholia seu Commentarii in sancii Thomae ..Summam" (po 1480), a także bp Augustin Nalješkovic OP (zm. 1527), który swój komentarz skompilował na podstawie komentarza do Libri sententiarum Piotra Lombarda oraz do I cz. Summy Tomasza z Akwinu i napisał Apologia contra pisanum conciliabulum oraz Opusculum de auctoritate summi pontifias.

W okresie odrodzenia pisali — Beniamin z Dalmacji OP (XV-XVI w.), który współpracował przy oprać. Biblii Gennadiusza, bpa Nowogrodu (1484--1505), Juraj Dragiśić OFM (zm. 1520), znany jako bp Benigny de Salviatis, autor m.in. Quaestiones de natura angelica (Fi 1499), a także świecki poeta Marko Marulić, twórca mor.-ascet. traktatu De bene beateque vivendi institutiones (Ve 1506) oraz Evangelistar ium (Ve 1516).

2. Okres reformacji i reformy katolickiej — Do teologów chorw. zwalczających poglądy M. Lutra należał kaznodzieja bł. Tomasz z Ilirii OFMConv, autor Sermones aurei (Ts 1521), Conditiones veri pastoris animarum (Ts 1523), Sermones de caritate (Ts 1525) i Quadragesimales condones (Ts 1525); w obronie Kościoła kat. stanął w Clypeus status papalis (Tn 1523), Clypeus Ecclesiae catholicae (Tn 1524), Speciales tractatus de potestate summi pontificis contra Martinum Lutherum, Modus se habendi tempore schismatis i w Confutationes quarum-dam conclusionum Lutheri; Lutra zwalczał też Klement Ranjina w Expositio [...] super „Epištolám Pauli ad Romanos" (Ve 1547), Grgur Budisaljić (zm. ok. 1550) w traktatach De Deo, De an-gelis, De homine i w komentarzach do Listów Pawła Apostoła oraz Vinko Buca (Bucchia) z Kotoru OP w Opus de conciltts (1542).

Przeciwko J. Kalwinowi napisał Juraj Draskovic, późniejszy bp Zagrzebia, Confutatio eorum quae dicta sunt a Joanne Calvino Sacramentario, super verbis Domini „hoc est corpus meum", Abacuc II. Vae, qui aedificat civitatem in sanguinibus (Pd 1551).

Udział teologów chorw. w obradach Soboru Tryd., w którym oprócz Draškovicia uczestniczył Albert Gliricić (zm. 1564), prof, uniw. Sapienza w Rzymie, oraz Andjelo Paśkić (zm. 1550), zaznaczył się w pracy nad ostateczną red. dekretu o -> usprawiedliwieniu; Gliricić opublikował także skorygowane przez siebie dzieło J. de Torquemady De ventate conceptionis beatissimae Virginis (Ve 1561).

W okresie potryd. powstawały nie tylko dzieła hist, dotyczące, np. apologii systemu teol. Dunsa Szkota, którą napisał Ma-tija Ferkić OFMConv, autor Epitome theologiae ex magistro sententiarum et subtili doctore Joannis Duns Scoto (Ve 1647), De personis producentibus Spirit uni Sanctum (Pd 1650), De angelis, tractatus ad mentem saneti Bonaventurae (Pd 1658), ale również systematyczne, np. Ivan Paśtrić (1635-1708), prof. Kolegium Rozkrzewiania Wiary, wydawca wczesnochorw. ksiąg liturg. w Rzymie napisał traktaty De sacramentis, De Verbo incarnato, De Trinitate (rpsBWat), a Lovro Grisogon SJ (1590-1650) traktat mariologiczny Mundus marianus (I-III, Gr Pd Au 1646-1712).

Głosiciel idei zjednoczenia chrześcijaństwa prawosł. i kat. wśród Słowian oraz pierwszy panslawista Juraj Augustin Kri-żanić (ok. 1617-83), który uzyskał 1646 od Kongr. Rozkrzewiania Wiary mandat prowadzenia misji w Rosji, w dziele Razgo-wory ob wladietielstwu przedstawił swe koncepcje teol.-społ.-po-lit., w De Providentia Dei ukazał działanie Opatrzności Bożej zmierzającej do jedności Kościoła, a w Tolkowanije istoriczeskich proroczestw dał ich eklezjologiczną interpretację, natomiast Ob światom Kreszczeni poświęcił zagadnieniom rebaptyzacji chrześcijan prawosławnych.

Problematyka interkonfesyjna, zwł. polemika teol. z prawosławiem, byla z racji graniczenia Ch. z wyznawcami Kościołów wsch. nadal tematem piśmiennictwa; Krsto Pejkić opracował ją w aspekcie hist, w Zrcalo ist ine med Crkve Is točné i Zapadnje (Ve 1716), a w aspekcie teol. w Concordia orthodoxorum patrum orientalium et occidentalium de Spiritus Sancti processione (Trnava 1730); lokalna sytuacja współistnienia z wyznawcami islamu inspirowała problematykę jego dzieła Mahometanus dogmatice et catechetice in lege Christi Alcorano suffragante instructus (Trnava 1717).

Teolog słoweński Antun Bacie OFM polemizował z prawosławnymi w Istina katoličanska (Bu 1732); do schiz-matyków gr. Antun Kanizlić (1699-1777) kierował swe teol. dzieło Kamen pravi smutnje veliké (Osijek 1780), będące kat. odpowiedzią na Petra scandalou gr. bpa Meniata. Franjo Ksaver Pejačevic SJ, autor Theologicorum dogmatum (I-VI, Gr 1752-57), napisał też Controversiae Ecclesiae orientalis de primátu et addinone ad symbolum dialogo inter graecum et latinum propositae (Gr 1752), a Antun Werntle SJ Controversiae Ecclesiae Orientis et Occidentis (Zg 1754); Ivan K. Simunić stworzył kompendium Brevis notitia schismatis graeci et controversiarum orientalium (Zg 1764) i napisał De orientalium et occidentalium consensione circa processionem Spiritus Sancii (Zg 1770), Ivan T. Damiani oprócz Maria Dei Genitrix Virgo in primo suae animationis instanti speculum sine macula (Bratislava 1759) napisał Doctrina verae Christi Ecclesiae ab omnibuspraecipuis [...] haeresibus vindicata (Bratislava 1762), a Venacije Vrtarié OFM Epìtome [...] oportuna complectens [...] quaesita [...] contra acatholicorum huius temporis dogmata (Pecs 1729);

niemałe znaczenie ma apologia Vera imago romani pontificia opposita Uli quam Photiani magistři efiìnxerunt seu tractatus de primátu Petri et romani episcopi (Bu 1804), którą napisał Razilije Protić.
Wielu teologów zak. podejmowało problematykę teol. reprezentatywną dla kierunków tradycji swego zakonu.

W duchu to-mistycznym pisał Franjo Zdelar SJ, wykładający w Wiedniu, Grazu i Trnawie, który opublikował traktat Colloquium magistři cum discípulo super systemata praedestinationis divinae (Trnava 1727,1750), Kazimír Bedekovié, który wydał Vindtciae illibati conceptus mariani (Trnava 1753) i Matija Purulić SJ, autor Dissertano de paschate Christi ultimo (Trnava 1765, Gr 17682), a także Matija Živic, autor De existentia revelationis divinae (Pecs 1775) i De dogmatibus orthodoxae religionis (I-X, Pees 1789-94, 18032).

Tradycje szkotystyczne kontynuowali chorw. franciszkanie, których większość dzieł pozostaje w rpsie; Ve-nancije Vrtaric OFM (1694-1730) napisał Manuale theologiae dogmaticae seu Catechismus biblicus (Zg 1765), a Elzear Tauzes dokonał kompilacji traktatu Corona stellarum duodecim seu [...] privilegia [...] Virginis Mariae (Zg 1748) oraz napisał Opuscu-lum de vir tute religionis et vitiis oppositis (Zg 1749).

Liczne dzieła ascet.-mist. i teol.-mor. reprezentujące duchowość baroku pisali w XVI-XVII w., m.in. Simun Budinić (1535-1600), Bazilije Gradić OSB (zm. 1585), Bartul Kaśić SJ (1575-1650), Ivan Ancie OFM (zm. 1685), Franjo Glavinic OFM (1586-1650), Nikola Krajačevic SJ (1582-1653), Mihajlo Radnic OFM (1636--1709); popularne dziełko maryjne Zrcalo Mariańsko (Gr 1662) napisał Juraj Habdelić SJ, a Útočiště Blaženoj divici Mariji (Ve 1759) Antun Kanižlic SJ.

Pierwszy chorw. podręcznik teologii mor. pt. Boggoslovje dil-lorsdno (Bol 1729) wydal abp Antun Kadćić, a traktat Kratko skuplljanje cudoredne Hit moralne bogoslavice svrhu sedam kato-ličanske Crkve sakramenata (Ancona 1782) Marko Dobretić. W zakresie kanonistyki Gaspar Malećić OSPĘ napisał Samari-tanus sive Severus et benignus judex ex iure canonico delineatus (W 1693) i Quadripartttum regularium (W 1708), Ivan Kraljić wydał Le disposizioni delle Sacre Congregazioni sulla santa obbedienza dal 1568 sino al 1729 (Ve 1738), a Ivan Lučic-Pavlovic Decreti del Concilio di Trento (Ve 1790); pierwszy traktat w języku nar. napisał Andjelo Dalla Costa pt. Zakon crkvenu složen i upravljen za naučenje i prosvitljenje redovnikov hrvatskoga naroda (Ve 1778).

W biblistyce zasłużył się przy końcu XVI w. Ivan Bandula-vić, który dokonał przekł. NT w dialekcie sztokawskim i wydał pt. Novo istomačenje Pistola i Evanjelih priko svega godista (Ve 1613; jego lekcjonarz przedrukowywano 14-krotnie), a Antun Vramec w dialekcie kajkawskim opublikował Postille (I-II, Varaždin 1586); N. Krajačevic wydał SvetiEvangeliomi (Gr 1651), a B. Kaśić SJ lekcjonarz archidiec. w Dubrowniku (1641) oraz przełożył całą Biblię (nie wydano jej, ponieważ duchowieństwo chorw. żądało przekł. w języku nar., a nie starosłow.); po raz pierwszy przekł. całej Biblii, którego dokonał Matija Katancić OFM (1750-1825), wydano w 6 tomach w Budapeszcie, a nast. przekład z komentarzem, których autorem jest I.M. Skarić (I-XII, W 1858-61).

Wśród kompendiów doktryny chrzęść, poczesne miejsce zajmuje Nauk krstjanski za slovinjski naród (R 1582), który opracował Aleksandar Komulovic (1578-1608), oraz Posel apostolski (Zg 1742), który napisał Juraj Mulih SJ dla duchowieństwa i rodzin kat. ; zbiory z zakresu historii Kościoła reprezentował w tym okresie Ivan Lucie (1604-79) napisanym De regno Dalmatiae et Croatiae libri sex (A 1666) oraz autorzy monumentalnego Illy-ricum sacrum (I-VIII, Ve 1751-1819) Danijel Farlati (1690-1773) i Jakob Coleti (1732-1827); Baltazar Krćelić opracował kośc. dzieje Zagrzebia (Zg 1770), a Josip Mikoci SJ dawne dzieje Ch. pt. Croatiae liber units (Bu 1806).

3. Okres iliryzmu — W XIX w. nastąpiło zahamowanie twórczości teol. w związku z adm. nasileniem madziaryzacji i obroną przed atakiem na nar. odrębność chorwacką. Antun Tomaseo OFMConv stworzył dzieło apologijne Della religione considerata nei suoi fondamenti e nelle sue relazioni colla felicità dell'uomo (I-IV, R 1838), Ivan Krstitelj Resaver OP, przebywający na wygnaniu we Włoszech, erudycyjne i źródłowe De divi-nis Scripturis quaestionum libri quatuor (Macerata 1846), Kajo Adzić OFM całościowy traktat mor. Sastav bogosloveja djelored-nog (I-II, Bu 1847) oraz Stijenje posłanka i evandeija (Zg 1851, Požega 1865).

Sytuacja polepszyła się w wyniku zwycięstwa ruchów nar. i zał. wydziału teol. w Zagrzebiu. Szczególnie zasłużył się bp J.J. Strossmayer (1815-1905), który popierał teol. badania w kraju. W tym czasie współpracownik Strossmayera i specjalista w zakresie historiografii kośc. Franjo Rački opublikował Documenta historiae chroaticae periodum antiquam illustrantia (Zg 1877), a Ivan Tkalčic Povijesni spomenici grada Zagreba (I-XI, Zg 1889-1905); Ivan Bujanovic napisał podręczniki dogm. Eshatologija to jest posljednje stvari po nauku katolické Crkve (Zg 1894), Sveti sakramenti po nauku katolické Crkve (I-II, Zg 1895-98), Mariologija (Zg 1899) oraz Kristologija (Zg 1920), a Martin Stiglić podręczniki mor. Katoličko pastirsko bogoslo-vlje (Zg 1866) i Kasuistika (I-II, Zg 1898);

kanonistyczne dzieła pisali Julije Liebbald-Ljubojevic — ¿7 diritto matrimoniale cattolico tn relazione alle leggi civili (Osijek 1878), Ferdo Belaj — Commento suit' istruzione per i tribunali ecclesiastici nell'impero austriaco (Zg 1887) i Katoličko crkveno pravo (Zg 1901) oraz Luka Turcić — Zbirka najwainijih crkvenih zákona i naredaba (I-II, Zg 1895-96), który stworzył zbiór prawnych zasad i ich kośc. interpretacji.

Abp Josip Stadler z Sarajewa dokonał przekł. Ewangelii oraz Dziejów apostolskich z obszernym komentarzem (I-V, Sarajevo 1895-1907) i wydał Theologia fundamental (Zg 1898); Fran Barac (1872-1940) jest autorem O modernoj kato-ličkoj apologetici (Požega 1907), które przed zarzutem propagowania idei modernizmu obronił Antun Bauer, prof, wydziału teol., a później abp w Zagrzebiu.

4. Okres międzywojenny — Włączywszy się w ogólnoeur. nurt badań patrystycznych, patrolog chorw. Josip Marić, autor wcześniejszych De agnoetarum doctrina (Zg 1914) i Das menschliche Nichtwissen kein soteriologisches Postulat (Zg 1916), opublikował Celebris Cyrilli Alexandrini formula christologica de una activitate Christi in interpretatione Maximi Confessons et recentiorum theologorum (Bogoslovska smotra 14 (1926) 55-102), Pseudodionysii Areopagitae formula christologica celeberrima de Christi activitate theandrica (1932) oraz Novae formulae christo-logicae Leonis l papae de Christi activitate interpretatio. Quaestio III ad novam apologiam papae Honorii (Zg 1932).

Do problematyki Soboru Chalced. nawiązał Teofil Harapin w dziele Primatus pontifias romani in Concilio Chalcedonensi et Ecclesiae dissidentes (R 1923) i ponadto opracował Epikleza s povijesnog i teologoškog gledišta (Bogoslovska smotra 12 (1924) 385-404, 13 (1925) 262-286, 395-424), Juraj Božitkovic natomiast przedstawił swe badania bonawenturiańskie pt. Sancii Bona-venturae doctrina de gratia et libero arbitrio (Mariánské Lázně 1919).

Problematyką apologii chrzęść, zajął się Duro Graćanin w La personnalité morale d'après Kant et sa critique à la lumière de la philosophie thomiste (P 1935), Moderni filozof branitelj kršéanstva (Sarajevo 1935), Vjerodostojnost objavljene religije i Crkva Kristova (Zg 1961), a wyniki badań etnograficznych nad religią przedstawił Aleksandar Gahs w Metoda etnologije i hihe-rologije (Bogoslovska smotra 12 (1924) 188-199), Religija pra-kulture (Bogoslovska smotra 12 (1924) 447-468, 13 (1925) 92-132, 187-233, 440-450, 14(1926) 36-54, 166-180), Religija i magija u povijesti ljudskog roda (Zg 1946); Juraj Pávic (1890-1963) zaś ogłaszał w teol. czasopismach artykuły z zakresu teologii Kościołów wschodnich.

Problematyką moralności chrzęść, zajmował się Andrija Živkovic, systematyzując ją w Theologia moralis (I-III, Zg 1938-42). Stjepan Baksić, autor wielu studiów teol., opracował m.in. traktat Presveto Trojstvo (Zg 1941) i Bog stvořitel] (Zg 1946). Liczne studia badawcze na podstawie kodeksów liturg. w Zagrzebiu opublikował propagator ruchu liturg. Dragutin Kniewald; nadto przetłumaczył na chorw. język Mszał rzymski (Zg 1921), wydał podstawowy podręcznik Liturgika (Zg 1937) i przygotował podręcznik teologii pastoralnej uwzględniający aktualne formy duszpasterstwa, zwł. rolę Akcji Kat., pt. Pastoralna teologija (I-II, Zg 1932.1938).

Szczególne zasługi w zakresie badań hist.-teol. i hist.-filoz. ma Karlo Balic OFM, autor Les commentaires de Jean Duns Scot sur les quatres livres des ..Sentences" (Lv 1927), przewodniczący 1938-75 Szkotystycznej Komisji Teol. w Rzymie, która przygotowała kryt. wydanie dzieł Dunsa Szkota, inicjator serii wydawniczej Bibliotheca mariana medii aevi, zał. -> Academia Mariana, a także szczególnie czynny w Komisji Teol. przygotowującej ogłoszenie dogmatu o -> wniebowzięciu NMP (1950);

do najważniejszych jego dzieł mariologicznych zalicza się De debito peccati originalis in beata Virgine Maria (R 1941), Pro ventate assumptionis beatae Virginis Mariae dogmatice definiendo (R 1949) oraz Joannes Duns Seo tus et historia immaculatae con-ceptionis (R 1955).

W biblistyce, zwł. w wydawaniu podręczników, informatorów i popularyzacji zaznaczyli się m.in. Juraj Dočkal, Rudolf Vimer, Josip Volovié, Franjo Zagoda (przekł. NT, Zg 1925), Antun Sovié (rps przekładu całej Biblii), Rudolf Schütz, autor Les idées eschatologiques du „Livre de sagesse" (Str 1935), Nikola Žuvié (ur. 1897), Janko Oberški (1893-1969), Urban Talija OFM (1859--1943); w prawie kan. natomiast powstawały komentarze i dzieła źródłowe (w języku chorw. i łac.) licznych kanonistów, do których należą m.in. Ivan Andjelo Ruspini (1872-1934), Franjo Herman (ur. 1882), Josip Gunčevié (1895-1945), Jakov Čuka (1868-1928), Alojzije Curinaldi (1865-1940), Vitomir Jelicie (ur. 1898), Ivan Rogić (1900-68), Ante Crnica (1892-1969) i Roko Rogosić (ur. 1897).

Nowy, psychol.-pedagog. kierunek w katechetyce zapoczątkował Ferdo Heffler dziełem Metodika za nauk vjere (Zg 1902, 19313), oraz oprać, przy udziale Eugena Korn-feinda i Stjepana Kramara Biblijski katechizam (Zg 1931); napisał też pierwsze dzieje katechezy w Ch. pt. Gradja za povijest hrvatske katechezę (Zg 1932, 1934).

W zakresie historiografii kośc. prowadzili badania duchowni diec., np. Janko Šimrak (1883-1945), który dał przegląd dziejów unii Kościołów prawosł. z Kościołem rzym.kat., a także Kru-noslav Draganovié, który napisał Massenübertritte von Katholiken zur Orthodoxie im kroatischen Sprachgebiete während der Türkenherrschaft (R 1937); większe dzieła hist.-kośc. stworzył bośniacki historyk zakonu Julijan Jelenie, m.in. Kultura i bo-sanski Franjevci (I-II, Sarajevo 1912-15) i Povijest Hristove Crkve (I-II, Zg 1921-24), oraz hercegowiński Dominik Mandić OFM, który w Acta Hercegovlnae (Mostar 1934) i po dłuższych badaniach w Povijest Bosně i Hercegovině (I-III, Ch 1960-67) opublikował dzieje lokalnych Kościołów słow., i Miroslav Vanino SJ, badający rel. i kulturowe dzieje jezuitów chorw., które drukował w „Vřela i prinosi" (1932-42), a także Stjepan Sakač, który hist, badania nad początkami chrześcijaństwa w Ch. opublikował pt. Ugovor pape Agatona i Hrvata proti navalnom ratu (Croatia sacra 1 (1931) 1-90); szczególne zasługi dla badań wykopaliskowych miał Frane Bulić, autor m.in. Dioklecijanova paląca u Splitu (Zg 1927).
5. Okres powojenny — Po 15 latach braku piśmiennictwa teol. w Ch. nastąpiło względne ożywienie ruchu wydawniczego w związku z Soborem Wat. II.

W zakresie studiów hist.-teol. najbardziej aktywnymi okazali się kapucyni — Tomislav Sagi, autor dzieł chrystologicznych, m.in. Duo perfecta et „duae naturae" in definitione dogmatica chalcedonensi (R 1964), Deus perfectus et homo perfectus a Concilio Ephesino (anno 431) e Chalcedonense (R 1965), Problemata umstologiae chalcedonensis (R 1969), a także Krštenje izvan Crkve. Kontroverzija izmedju Parmenijana i svatego Optata Mi-levitanskog (Zg 1970), Izvor starih (Zg 1972) i Kristološka mariologija (Zg 1976), oraz licznych komentarzy do doktryny Soboru Wat. II, m.in. Ali drugog puta nema. Uvod u misao Vati-kanskog Končila (Zg 1972); Hadrijan Borak (ur. 1915), który przeprowadzał badania kryt. nad dziełami Bonawentury oraz Dunsa Szkota i ogłosił liczne artykuły z tejże problematyki.

Z zagadnień teologii dogm. Rudolf Brajcić SJ (ur. 1918) opublikował Čovjek (Zg 1965), Temlji kuce Boźje u sreu (Zg 1965) i Troosobni Bog (Zg 1967); Ivan Golub, badacz twórczości Križanicia i Paśtricia, publikował również prace bibl.-dogm., np. Prisutni — Misteri] Boga u Bibliji (Zg 1969) oraz Duh Sveti u Crkvi (Zg 1975), Josip Turčinovic (ur. 1933) zaś z zakresu teologii wsch. i ekumenizmu.

Teologią mor. i praktyczną zajmowali się dominikanie — m.in. Jordan Kunicić w Smjer u život (Dubrovnik 1963), Ljubav u službi života (Zg 1969), Kršéanska pedagogija (Zg 1970) i w socjol. dziele Katolička društvena nauka (Zg 1971), oraz jezuici — Ivan Fuček, który wypowiadając się na tematy aktualne, opublikował Krštanstvo bez vjere?'(Zg 1971), Osobno doživljeno kršéanstvo (Zg 1972), Kršéanska zrelost na ispitu sadašnjice (Zg 1973), a z zakresu etyki przedmałż. i małż. Predbračna ljubav (Zg 1974) i Bračna ljubav (Zg 1974); Karlo Nola OFM opracował obszerne traktaty w ujęciu tradycyjnym De sexto (Makarska 1963) i Kazuistika (Makarska 1966), a Ma-rijan Valkovic, autor studium L'uomo, la donna e il matrimonio nella teologia di Matthias Joseph Scheeben (R 1965), porusza aktualne tematy z zakresu moralności.

Bibliści chorw. przy współpracy lingwistów dokonali nowego przekł. Biblii (Zg 1968, 19753), a znaczniejsi wydawali monografie, m.in. Albin Škrinjar SJ, autor Teologija svetog Ivana (Zg 1975), Celestin Tomic OFMConv, autor Evandjelje djetinstva Isusova (Zg 1971), Psalmi (Zg 1973) i Zvišena tajna (Zg 1974), Bonaventura Duda OFM, autor Kako vjerovati? (Zg 1972), Jeronim Fuéak OFM, autor Mandátum propheticum Jesu a Patre datum (R 1965) i Bog je ljubav (Zg 1969), Adalbert Rebić OFM, autor Biblijska prapovijest (Zg 1970) i Isusovo uskrsnute (Zg 1972), oraz Ante Kres i na OFM (ur. 1934), autor licznych rozpraw w czasopismach.

Z zakresu teologii duchowości rei. wydali swe dzieła Aleksa Benigar OFM Theologia spiritualls (R 1964) i Ata-nazije Matanić OFM Le scuole dl spiritualità nel magistero pontificio (Bre 1965), Spiritualità cattolica contemporanea (Bre 1965) i Vocazione e spiritualità (R 1968), a Ži van Bezić napisał Kršéansko savršenstvo (Split 1968) oraz Pastoralna služba (Split 1971). Z hist.-kośc. prac Ivan Ostojić wydał Benediktinci u Hrvatskoj (I-III, Split 1963-65), Miroslav Vanino ¡susovei i hrvatski narod (Zg 1968), a Josip Buturac i Antun Ivandija Povijest katolické Crkve medju Hrvatima (Zg 1973).

Aktualną problematyką z tradycyjnego punktu widzenia zajmował się Čedomil Čekada, polemizujący z kontestatorami na temat wypowiedzi i wskazań Soboru Wat. II i badań teologów współcz. w Crkva, sveéennistvo, sveéenici (Djakovo 1967, 19682), Kuca na kamenu. Pokoncilski problemi Crkve (Djakovo 1970) i Za Crkvu, za papul Protiv modernizmu i kontestacije! (Djakovo 1975); nowe drogi dla katechezy młodzieżowej wytyczył Stanko Weissgerber SJ w S Kristom kroz mladost (Zg 1970) oraz S v jerom život (Zg 1970); Tomo Vereš OP napisał Filozofsko-teološki di-jalog s Marxom (Zg 1973), budząc nim pozyt. oddźwięk.

Posługujący się metodą spekulatywną hercegowiński teolog Kvirin Vasilj OFM działający w Stanach Zjedn. opublikował Analiza i sinteza čovjeka (Ch 1958), Zašto vjerujem? (Ma 1968) oraz Odnoś naravnoga reda stvarnosti prema nadnaracnome (Ma 1970). J. Šethar opracował małą encyklopedię chrzęść, i wydał pt. Hrvatski krščanski termini... (I-III, Makarska 1940-65) oraz pt. Hrvatska kršéanska terminología (Split 19762), a T.J. Šagi--Bunić podręcznik patrologii pt. Povijest kršéanske literature I. Patrologia od početka do svetog Ireneja (Zg 1976).

6. Czasopisma — Wydawanie czasopism teol. i rei. zapoczątkowano w poł. XIX w. w Zagrzebiu duszpast.-teol. tygodnikiem „Katolicki list" (1849-1945), przeznaczonym dla duchowieństwa i wiernych; później rozpoczęto w Sarajewie wydawanie „Vrhbosna" (1885-1945). W 1. poł. XX w. założono tygodnik „Hrvatska straža", wydawany 1902-18 w Krku—Rijece; pod tym tytułem ukazywał się 1929-41 w Zagrzebiu dziennik przeznaczony dla masowego odbiorcy, a 1933-43 w Splicie — tygodnik.

Jezuici chorw. wydawali w Zagrzebiu dla inteligencji miesięcznik „Život" (1919-44, od 1971 jako dwumiesięcznik pt. „Obnovljeni život"), o tematyce podobnej do wł. -» «Civiltà cattolica" i pol. „Przeglądu Powszechnego"; o analog, tematyce franciszkanie dalmatyńscy wydawali 1922-41 kwartalnik „Nova revija" w Dubrowniku, a później w Zagrzebiu; chorw. dominikanie natomiast wydawali 1929-42 w Zagrzebiu dwumiesięcznik „Duhovni život" poświęcony problemom duchowości chrzęść.; problematykę teol.-filoz. zawiera kwartalnik „Bogoslovska smotra" (1910-44 i od 1963), a hist.-kośc. półrocznik „Croatia sacra" (1931-44), wydawane przez teol. wydział Hrvatska Bogoslovska Akademija w Zagrzebiu i przeznaczone dla kat. duchowieństwa i inteligencji.

Po II wojnie świat, pierwszym czasopismem dla duchowieństwa i teologów wydawanym od 1950 w Sarajewie przez stow, duchownych kat. w Bośni i Hercegowinie był kwartalnik „Dobri Pastir"; 1960 międzydiec. stowarzyszenie liturg. rozpoczęło wydawanie w Makarskiej dwumiesięcznika liturg.-duszpast. „Služba Božja" (od 1974 kwartalnik), a 1967 franciszkanie dalmatyńscy w Splicie wydawanie rocznika „Kaćić", przeznaczonego dla kat. inteligencji. Problematyce kultury rei. poświęcony jest wydawany od 1966 w Splicie (pod patronatem Konferencji Bpów Jugosławii) dwumiesięcznik „Crkva u svijetu". Časopis za vjersku kulturu (od 1970 kwartalnik).

 

J. Schlecht, Andrea Zamomelič und der Basler Konzilsversuch vom Jahre ¡482, Pa 1903; A . Stoecklin, Der Basler Konzilsversuch des Andrea Zamomelič, Bas 1938; M. Vanino, Franjo Zdelar SJ, Vřela i prinosi 8 (1938) 173-177; A. Živkovič, Starija hrvatska bogoslovna knjiievnost, Bogoslovska smotra 26 (1938) 345-360; N. Žic, O tiskanim Franje Zdelara, Vřela i prinosi 9 (1939) 50-60; D. Gracanin, Katolička bogoslovna znanost kod Hrvata, Naša domovina 1 (1943) 383-394; M. Vanino, Teologija u Hrvata, Croatia sacra 11-12 (1943) 200-241 ; tenże. Gli studi teologici presso Í croati, w: Croazia sacra, R 1943, 95--128; D. Gračanin, DThC I 862-871; P.G. Scolardi, Krijanich. Messager de t'uniti des chrétiens et père du panslavisme, P 1947; A. Ciampi, // beato Agostino Kaiotià OP, vescovo di Zagabria e poi di Lucera, R 1956; B. Duda, Joannis Stojkovià de Ragusio OP (¡443), doctrina de cognoscibilitate Ecclesiae, R 1958; I. Tilšer, De episcoporum Croatiae influxu in formationem Concila Tridentini decretorum [...} quoad residentiam, R 1959; M. Mirkovic, Matija Vlaciè llirik, Zg 1960; A. Krchnak, De vita et operibus Joannis de Ragusio, R 1960; I. Golub, De mente ecclesiologica Georgii Kriżanić, R 1964; tenże, Pregled hrvatske bogoslovne krdiževnosli, Zg 1967; tenże, Ivan PaStrić (¡636-1708), w: Poljički zbornik, Zg 1968, I 205-230; Fra Ante Crnica (¡892-¡969), Makarska 1970; F.E. HoSko, Skotistička teologija zagrebačkog kruga ¡7. i ¡8. stoljeća, Kacie 3 (1970) 87-99; tenże. Život i rad Teofila Harapina (¡883-¡944), Kačič 3 (1970) 161-176; I. Crowley, Un bonaventurien oublié, frère Jure Božitkovič OFM (1887-1938), EtF 21 (1971) 33-44; Studia medievalla et mariologica patri Carolo Bailé OFM septuagesimum explentl annum dicta, R 1971; A. Suljak, // vescovo Giuseppe Giorgio Strossmayer e il Concilio Vaticano I, R 1971; S.B. Vučemilo, Andjeo Costa t njegov „Zakon crkvent", Zg 1972; I. Golub, L'autographe de l'ouvrage de Kriianiè „Bibllotheca schismaticorum universa" des archives de la Congrégation du Saint-Office à Rome, OCP 39(1973) 131-161; F. Pšenicnjak, Doctrina M,A. de Dominis de episcopatu. Concepito de „aristoera-ttco" regimine in Ecclesia, R 1973; J. Turčinovic, Misionar podunavlja Bugarln Krsto Pejklt (1665-1731), Zg 1973; I. Golub, Kriianiievo teoloSko poimanje zblearda, w: Život t ájelo Juraja Kriianièa, Zg 1974, 105-129; A. Katalinić, Veliki hrvatski mariolog Lovro Grlsogon, Zg 1974; J. Turčinovic, Antun Vramec, sporní hrvatski teolog, Zg 1974; M. (Julić, Antun Kaćić i njegovo „Boggoslovje dillorodno" (1729), R 1974; I. Sivric, Bishop Joseph George Strossmayer. Nev Light on Vatican I, R 1975 ; N. Bulat, Kolegijalna úprava u Crkvl i odnoś opee t partikularnih Crkva prenia učenju Marka Antuna de Dominisa, Crkva u svijetu 11(1976) 309-315; M. Belić, Antun Kaniźllć (1699-1777), Obnovljeni zivot 32(1977) 299-332.

Podobne prace

Do góry