Ocena brak

CHORAŁ PROTESTANCKI

Autor /Emiliusz Dodano /25.07.2012

Pieśni kościelne Kościołów protest., zwł. Kościoła -> ewangelickoaugsburskiego, przeznaczone do wspólnego śpiewu całego zboru, które obok głoszenia ewangelii stały się jedną z istotnych części składowych nabożeństw ewang.; typowość ch.p. zawarta jest zarówno w kształcie poetyckim tekstu, jak i w melodyce przystosowanej do śpiewu zbiorowego; za najbardziej wykrystalizowaną postać ch.p. uważa się chorały luterskie występujące w kantatach, pasjach i preludiach J.S. -» Bacha. Ch.p. w odróżnieniu od -» chorału gregoriańskiego, który w przeważnej mierze jest śpiewem solowym, odznacza się wielką prostotą; wyraża ją:

1. Stroficzność — pieśni ch.p. składają się z kilku lub kilkunastu regularnych zwrotek o rymujących się wierszach, śpiewanych na tę samą melodię; wyrażają treść rei. w sposób obiektywny (podmiot zbiorowy — „my") lub subiektywny (podmiot jednostkowy — „ja").

Pierwsze wyrażają uczucia zbiorowości wierzących i obejmują pieśni pochwalne i dziękczynne oraz dogm. ; są to pieśni roku kośc. na adwent, Boże Narodzenie, okres pasyjny, Wielkanoc, uroczystość Trójcy Świętej, pieśni związane z udzielaniem sakramentów oraz psalmy, w których bardzo często pojawiają się elementy subiektywne (liryczne), wyrażające uczucia rei. jednostki, charakterystyczne dla twórczości poetyckiej okresu pietystycznego.

Oprócz pieśni tłum. z łaciny niemiecki ch.p. ma własny zasób pieśni, których twórcami byli m.in. M. Luter, P. Gerhardt, G. Neumark, Angelus Silesius, N.L. Zinzendorf, G. Tersteegen.

Na ukształtowanie melodii pieśni ch.p. wpłynęła ich budowa zwrotkowa oraz przeznaczenie pieśni do zbiorowego wykonywania. Każdy wiersz zwrotki w melodii zakończony jest fermatą, a w wielu melodiach przedłużona bywa także pierwsza nuta poszczególnych wierszy zwrotki, co nadaje melodyce niezwykłą plastyczność; przykładem tego może być jedna z najpopularniejszych (znana także z kancjonałów pol. reformacji) melodii pieśni Ojcze nasz J. Criigera (Kancjonał Seklucjana z 1547).

W katalogu melodii ch.p. J. Zahna (Melodien der deutschen evangelischen Kirchenlieder I-VI, Gii 1889-92), ułożonym wg budowy strofki, melodie uporządkowane są od 3- do 26-wier-szowych, przy czym najliczniejsze melodie są od 4- do 8-wierszo-wych, jako najbardziej przejrzyste.

2. Izorytmia — zapis melodii pieśni za pomocą równych wartości muz. (z wyjątkiem nuty początkowej i końcowej każdego wiersza); jest to cecha ch.p., która stanowi jego najbardziej typowy wyróżnik. Melodie pieśni protest, były początkowo pod względem rytmicznym zróżnicowane, co stanowiło trudność zbiorowego ich wykonania, dlatego stopniowo wprowadzano w nich izorytmię.

Za moment, w którym proces ten został ostatecznie sfinalizowany, uważa się melodie zebrane w śpiewniku W.C. Briegella (Das grosse Cantional, Da 1687), chociaż wyraźne cechy tego procesu wykazują już melodie słynnego śpiewnika Criigera (Praxis pietatis melica 1640).

3. Brak wszelkich ozdobników i melizmatów, typowych dla śpiewu solowego w chorale gregoriańskim, nadaje ch.p. wielką powagę.

Melodie ch.p. pochodzą z różnych źródeł; bardzo często jest nim chorał gregoriański, zwł. jego hymny, do których ch.p. w swej konstrukcji jest najbardziej zbliżony dzięki swej prostej, przejrzystej budowie zwrotkowej i wierszowej oraz niemal syla-bicznej melodii; przykładem może być melodia o charakterze pieśniowym używana w śpiewie Gloria obecnej liturgii luterskiej do słów Allein Gott in der Höhe ze śpiewnika V. Schumanna (1539, Zahn 4457), która pochodzi z Gloria mszy paschalnej Lux et origo z X w.

Innym źródłem melodii ch.p. jest pieśń świecka, lud. lub miejska. Wyraźnym tego przykładem jest melodia słynnej pieśni pasyjnej P. Gerhardta Haupt voll Blut und Wunden (powtarzająca się kilkakrotnie w Pasji wg św. Mateusza J.S. Bacha), która początkowo służyła do słów pieśni świeckiej Mein G'müth ist mir verwirret, w zbiorze J.L. Hasslera Lustgarten (1601).

Ch.p. niemiecki korzystał także ze starosłow. repertuaru pieśniowego husytów, których spuściznę przejęli -> bracia czescy dzięki śpiewnikowi M. Weissego z 1531, zawierającemu tłum. 157 pieśni braci czeskich z 112 melodiami.

Najważniejszym źródłem melodii ch.p. była jednak oryginalna twórczość muz. Lutra, J.G. Walthera, Criigera i in. ; najbardziej znaną melodią jest sztandarowa pieśń Ein feste Burg, której melodię przypisywano także Lutrowi.

Słynne psalmy franc, wierszowane T. Bezy i C. Marota z melodiami Louis Bourgeois (1510-61) i in. przedstawicieli Kościoła ewangelickoreformowanego, powstałe w dobie reformacji, mają nieco odmienną budowę od ch.p., głównie pod względem rytmicznym i dlatego nie są dla niego typowe.

 

C. Winterfeld, Der evangelische Kirchengesang I-III, L 1843-47; Koch KL I-IV (passim); Ph. Wackernagel, Das deutsche Kirchenlied von der ältesten Zeit bis zum Anfang des 17. Jahrhunderts I-V, L 1864-77; J. Zahn, Melodien der deutschen evangelischen Kirchenlieder aus den Quellen geschöpft und mitgeteilt I-VI, Gü 1889-93; Ph. Wolfrum, Die Entstehung und erste Entwicklung des deutschen evangelischen Kirchenliedes in musikalischer Beziehung, L 1890; A. Fischer, W. Tümpel, Das deutsche Kirchenlied des 17. Jahrhunderts I-VI, Gü 1904-16; G. i H. Kawerau, Luthers deutsche Messe ¡526, L 1926; F. Blume, Die evangelische Kirchenmusik, Potsdam 1931; Jahrbuch für Liturgik und Hymnologie 1 (1955) — 20 (1976) passim.

Podobne prace

Do góry