Ocena brak

CHORAŁ GREGORIAŃSKI - RYTM

Autor /Emiliusz Dodano /25.07.2012

Jest w ch.g. jednym z trudniejszych i dotychczas w pełni nie zbadanym problemem z braku jednoznacznej interpretacji źródeł z zapisem cheironomicznym.

Różne notacje ch.g., pochodzące z VIII-XII w., wykazują wyraźne zróżnicowanie krótszych i dłuższych wartości za pomocą albo formy graficznej samej nuty (np. kreski poziome w odróżnieniu od okrągłych punktów), albo znaków dodatkowych (poziome kreski przedłużające czas trwania dźwięku), lub przez wprowadzenie określonych liter wypisywanych nad neumami, np. t — tenere wytrzymać, c — celeriter szybko, x — exspectare zwolnić.

Obie ostatnie metody różnicowania rytmu wyraźnie wykazują, że notacje te nie były początkowo przeznaczone do oddania niuansów rytmicznych, ale że do tego celu dostosowane zostały dopiero później.

Około 1100 zanikły różnice między wartościami długimi i krótkimi, a na ich miejsce pojawiła się wartość pośrednia, stanowiąca jednostkę miary. Rytmika ch.g. została więc ujednolicona, w związku z czym ch.g. zwano odtąd musica plana w odróżnieniu od muzyki o rytmice „mierzonej" {musica mensurata). W tej postaci ch.g. wykonywano przez całe średniowiecze.

We współcz. badaniach nad rytmiką ch.g. wyróżnić można 2 zasadnicze kierunki: ekwiwalizm i menzuralizm.

1. Teorię ekwiwalizmu opracowali i upowszechnili głównie benedyktyni z Solesmes; wg niej rytm jest swobodny, wykluczający określoność trwania dźwięku; swobodna rytmika regulowana jest mową (stąd nazwa kierunku: swobodny rytm mowy), w której główną rolę pełni akcent toniczny; aby uniknąć men-zuralizmu, badacze ci, zakładając całkowitą nieokreśloność rytmu gregoriańskiego, popadli w drugą skrajność;

błąd ten skorygował A. Mocquereau, który rozwiązania zagadnienia rytmiki szukał w samych melodiach ch.g., choć nie wykluczał określonej roli tekstu; po gruntownych i wielokierunkowych studiach Mocquereau opracował teorię rytmu ch.g. i nazwał go swobodnym rytmem muzycznym. Rytmika ch.g. posługuje się w zasadzie tylko jedną wartością rytmiczną, którą można nazwać jednostką czasu (czas pierwszy, liczba muz.).

Uporządkowanie ruchu (przebiegu czasowego) utworu gregoriańskiego można wyjaśnić strukturami rytmicznymi, które hierarchizuje się następująco: rytm elementarny, czas złożony, rytm pojedynczy i rytm złożony.
Rytm elementarny powstaje dzięki wzajemnej relacji 2 czasów pierwszych (2 dźwięków), z których pierwszy ma charakter ar-syczny (arsis wzlot, podniesienie), drugi zaś — tetyczny (thesis spadek, spoczynek); arsis stanowi jakby punkt wyjściowy ruchu, natomiast thesis — punkt dojścia;

dźwięk tetyczny zaznaczony jest w tym systemie kreseczką pionową, zw. iktusem rytmicznym: Rytm elementarny jest podstawową jednostką rytmiczną; iktus rytmiczny nie utożsamia się z żadną z fiz. jakości dźwięku (np. długością trwania, intensywnością); z natury swej obojętny, wyznacza jedynie granice rytmu elementarnego, nie jest więc równoznaczny z akcentem w muzyce taktowej.

Czas złożony powstaje z powiązania 2 rytmów elementarnych ; czyn nikiem wiążącym jest iktus rytmiczny : czas złożony może się składać z 2 lub najwyżej 3 czasów pierwszych. Wyższą jednostką rytmiczną jest rytm pojedynczy, powstający z powiązania 2 czasów złożonych, z których jeden ma charakter arsyczny, drugi — tetyczny.

Z syntezy rytmów pojedynczych powstaje rytm złożony: grupy rytmiczne (czasy złożone) wchodzące w skład rytmu złożonego są z teor. punktu widzenia naturalne; o ich charakterze arsycznym lub tetycznym decyduje rysunek konkretnej melodii  towarzyszący jej tekst, np. w ascendentalnym odcinku melodii grupy rytmiczne mają charakter następujących po sobie grup arsycznych, a w descendentalnym — grup tetycznych.

Rytmy złożone dzięki wzajemnym relacjom arsyczno-tetycznym tworzą stopniowo incyzy, człony frazy, zdania itd. W ten sposób dochodzi się do scalenia utworu gregoriańskiego, w którym wszystkie struktury rytmiczne są zhierarchizowane i podporządkowane ostatecznie punktowi kulminacyjnemu (centralnemu).

W pierwszych wyd. ksiąg ch.g. benedyktyni zrezygnowali z oznaczeń rytmicznych, co pozwalało na bardzo dowolną interpretację śpiewów; w następnych wyd. wprowadzono już określone znaki interpretacyjne (kropka przy nucie podwajająca jej wartość, epizema horyzontalna i in.), różnicujące czas trwania poszczególnych dźwięków; uważa się to za jakiś punkt styczny zwolenników ekwiwalizmu i menzuralizmu.

2. Menzuraliści zapisują melodie gregoriańskie ściśle określonymi wartościami rytmicznymi, przejętymi z nowoż. notacji muz. ; skrajni przedstawiciele tej teorii ujmują melodię w takty, precyzując różne metra; do znaczniejszych przedstawicieli tego kierunku należą m.in. Louis Lambillotte (1796-1855), Antoine Dechevrens (1840-1912), Hugo Riemann (1849-1919), Georges Louis Houdard (1860-1913), Eduard Bernoulli (1867-1927).

P. Wagner (1865-1931) przyjmował w ch.g. 3 wartości rytmiczne — ósemkę, ćwierćnutę i półnutę (system ten nieco zmodyfikował G. Adler), a Jules Jeannin (1866-1933) — nuty krótkie (ósemki) i długie (ćwierćnuty), rozmaicie grupowane; zwolennikiem men-zuralizmu jest E. Jammers. Zdaniem Stäbleina rytmika ekwiwa-listyczna wyróżnia ch.g. spośród in. gatunków muz. i podkreśla jego ścisły związek z liturgią.

 

A. Gontier, Méthode raisonnèe de plain-chant, P 1859; J. Pothier, Les melodies grégoriennes d'après la tradition. Tou 1880; A. Mocquereau, Le nombre musical grégorien I-II, Solesmes 1908-27; tenże, Rythmique grégorienne. Tou 1908; G. Suñol, Introducción a la paleografia musical gregoriana, Ba 1925; E. Jammers, Der gregorianische Rhythmus, Str 1937; tenże, Der mittelalterliche Choral Art und Herkunft, Mz 1954; J. Gajard, La méthode de Solesmes, ses principes constitutifs, ses règles pratiques d'interprétation, P 1956; G. Murray, Gregorian Rhythm In the Gregorian Centuries, DRev 75 (1957) 234258; J.W.A. Vollaerts, Rhythmic Proportions in Early Medieval Ecclesiastical Chant, Lei 1958, I9602; J. Rayburn, Gregorian Chant Rhythm, NY 1961; J. Wolf, Handbuch der Notationskunde I, Wie 1963; E. Cardine, Semiologie grégorienne, EtGr 14(1967) 1158; J. Gajard, Le rythme grégorien, EMS II 6079; B. Stäblein, Thèses équalistes et mensuraltstes, EMS II 80-98.

Podobne prace

Do góry