Ocena brak

CHORAŁ GREGORIAŃSKI - NOTACJA

Autor /Emiliusz Dodano /25.07.2012

Zespół znaków graficznych, za pomocą których zapisywano melodie ch.g., dzieli się na 3 grupy.

1. Notacja cheironomiczną (gr. cheir ręka, nomos prawo) — której nazwa wywodzi się od sposobu uczenia śpiewu i dyrygowania zespołem (dyrygent ręką kreślił w powietrzu przebieg melodii, a śpiewacy naśladowali go głosem), składa się ze specjalnych znaków — neum; umieszczano je bez linii, bezpośrednio nad tekstem. Neumy nie określały dokładnie wysokości dźwięku, nie precyzowały interwałów ani nie podawały wartości rytmicznej dźwięków. Wskazując jedynie ogólnie liczbę nut i kierunek melodii, ułatwiały zapamiętanie utworu. Kompozycji nie znanej nie można odtworzyć z zapisu cheironomicznego.

Początki tej notacji nie są znane; najstarsze zabytki pochodzą z VIII w. : notacja jest tu już całkowicie ukształtowana i rozwinięta, dlatego musiała powstać wcześniej; w powsz. użyciu była jeszcze w X w., a obok notacji diastematycznej występowała w XI i XII w., sporadycznie nawet później.

Większe ośrodki chorałowe Sankt Gallen, Metz, Benewent (-> benewentyńskie śpiewy) wypracowały własne kształty neum cheironomicznych. Podejmowano też próby uściślenia zapisu cheironomicznego przez wprowadzanie liter melodycznych oraz znaków i liter rytmicznych.

2. Notacje literowe — występują najczęściej w traktatach teor. ; do zapisywania wysokości dźwięków używano w tym wypadku liter alfabetu łac. lub lac. i gr. ; każda litera oznaczała jeden dźwięk. Umieszczano je nad tekstem na jednakowym poziomie lub na różnych wysokościach zgodnie z przebiegiem melodii.

Znane jest też tzw. pismo 2-języczne, w którym ta sama melodia zapisana jest za pomocą neum cheironomicznych i liter.

3. Notacja diastematyczna (gr. diastema odstęp, interwał) — określa dokładnie interwały. W początkowym stadium w X w. był to jeszcze zapis bez linii (diastematia in campo aperto), z tym że neumy rozmieszczano wyżej i niżej wg przebiegu melodii, co znacznie ułatwiało odczytywanie interwałów; od XI w. zaczęto wprowadzać linie (od jednej do kilku) barwione dla określenia wysokości (F = czerwona, c = żółta).

W XII w. powstał system 4-liniowy; stosowano również systemy więcej liniowe. Wprowadzano też klucze literowe (F, c, rzadziej g oraz d), umieszczane na początku systemu liniowego. Położenie kluczy na liniach mogło być zmieniane, dzięki czemu melodie o szerszym ambitus mogły być zapisywane bez użycia linii dodanych.

Początkowo na liniach umieszczano neumy cheironomiczne , które stopniowo zmieniały swą postać graficzną, aż została wypracowana nota quadrata lub romana, wywodzące się z notacji powstałej w XII w. we Francji i Włoszech. Ten rodzaj neum w stylizowanej formie drukarskiej stosowany jest w XX w. w oficjalnych księgach liturg. (np. Graduale sacrosanctae romanae Ecclesiae) bez znaków pomocniczych.

Natomiast w księgach oprać, przez benedyktynów z Solesmes (np. -» Liber usualis) umieszcza się ponadto znaki interpretacyjne: kropka po nucie oznacza zdwojenie wartości, kreska pozioma — lekkie przedłużenie jednej lub grupy nut, kreska pionowa wskazuje iktus rytmiczny. Spotyka się też utwory gregoriańskie zapisane na pięciolinii w kluczu wio-linowym, np. również w Liber usualis.

 

Wagner GM II; G. Suñol, Introducción a la paleografia musical gregoriana. Ba 1925; E. Cardine, Semiologie grégorienne, EtGr 14(1967) 1158; W. Apel, Gregorian Chant, Bloomington 1958; J. Hourlier, La notion musicale des chants liturgiques latins, Solesmes 1960; G. Murray, Gregorian Chant according to the Manuscripts, Lo 1962.

Podobne prace

Do góry