Ocena brak

CHORAŁ GREGORIAŃSKI - DZIEJE

Autor /Emiliusz Dodano /25.07.2012

Śpiew kośc, który kształtował się w pierwszych wiekach chrześcijaństwa po przyjęciu przez Kościół rzym. języka łac. do liturgii, został skodyfikowany za pontyfikatu pap. Grzegorza Wielkiego (590-604), fundatora rzym. -> schola can-torum; od jego imienia przyjął nazwę ch.g. (określenia carmen gregorianum użył po raz pierwszy pap. Leon IV ok. 850).

Tradycję tę potwierdzają źródła z VIII w. (m.in. Vita sancii Gregorii, świadectwo abpa Egberta z Yorku, prolog Antyfonarza z Mont Blondin) oraz z IX w. (świadectwo Jana Diakona z Rzymu, ok. 872). Pogląd ten podważano w XVTÍI w.; J.G. Eckart, a pod koniec XIX w. F.A. Gevaert twierdzili, iż z uwagi na brak źródeł do VIII w. należy przyjąć, że ch.g. ukształtował się znacznie później. Badania benedyktynów z Solesmes G. Monna i P. Cagina potwierdziły pochodzenie ch.g. od pap. Grzegorza Wielkiego (m.in. na podstawie analizy treści Antyfonarza gregoriańskiego).

Mimo to niektórzy badacze (np. B. Stäblein) nadal utrzymują, że ch.g. zawdzięcza swe powstanie reformie pap. Witalisa (657-672), która przyczyniła się do przekształcenia pierwotnego śpiewu o charakterze folklorystycznym w ars musica.

TL Rzymu ch.g. zaczął rozprzestrzeniać się kolejno w Anglii (Augustyn z Canterbury), w Niemczech (Bonifacy-Winfryd) i Galii (Pepin Mały i Karol Wielki), głównie w ośrodkach benedyktyńskich (m.in. Fulda, Reichenau, Akwizgran, Sankt Gallen, Moguncja, Metz); teoretycy (Alkuin, Aurelian z Réomé, Notker Balbul, Hucbald, Herman Kontraktus i in.) rozwinęli w swych traktatach m.in. problematykę tonalności i notacji ch.g.

Problematykę tę wyczerpująco przedstawił Gwidon z Arezzo (zm. ok. 1050) w traktacie Micrologus de disciplina artis musicae, w którym opracował liniowy system notacyjny w miejsce dotychczas powszechnie stosowanego systemu cheironomicznego (-> chorał gregoriański III 1), wprowadził klucze muz. c i /, przekazał system solmizacyjny, nadając dźwiękom heksachordu nazwy ut re mi fa sol la, wzięte z pierwszych sylab kolejnych wersów strofy hymnu nieszpornego na uroczystość św. Jana Chrzciciela.

W tym samym okresie do repertuaru gregoriańskiego wprowadzono nowe formy: tropy i sekwencje. Pierwotnie tropowano Kyrie, później zwyczaj ten przeniesiono na in. śpiewy liturgiczne.

Sekwencje, dzięki swej prostej zwrotkowej budowie o melodyce głównie sylabicznej, zawartej w niewielkim ambitus, bardzo szybko rozpowszechniły się w Europie; była to swego rodzaju reakcja szerokich kręgów wiernych na coraz bardziej rozwiniętą melizmatykę ch.g., który stał się śpiewem elitarnym i którego wykonanie wymagało od śpiewaków wysokich kwalifikacji; w odniesieniu do stylu zjawisko gwałtownego rozprzestrzeniania się sekwencji i ich ogromnej liczby było pierwszym symptomem nadchodzącego upadku ch.g.

Zdobycze teor. przyczyniły się m.in. do dokładniejszego zapisu melodii gregoriańskich i wierniejszego ich przekazu, lecz nie zdołały osłabić przyczyn, które spowodowały upadek ch.g. (zanik tradycji rytmicznej oraz melodycznej).

Niedbałość kopistów sprawiła, że w zapisie diastematycznym nie uwzględniano oznaczeń rytmiczno-agogicznych, jakie zawierał zapis cheirono-miczny. Niedbałość kantorów nie przekazujących wiernie tradycji rytmicznej ch.g. spowodowała stopniowy jej zanik. Do upadku ch.g. przyczyniał się rozwój polifonii i związane z nią systemy menzuralne.

Powodem upadku melodyki były m.in. błędne teorie korektorów (tractatus correctorius), nieznajomość estetyki tradycyjnej, powsz. używanie melodii gregoriańskich jako cantus firmus do kompozycji wielogłosowych (-> polifonia sakralna), w wyniku czego uległ zwolnieniu jej przebieg, co pozbawiło ją właściwości sztuki żywej. Upadkowi ch.g. nie zapobiegła reforma cysterska w XII w. (Bernard z Clairvaux), którą na wewn. użytek zakonu przeprowadzono wg apriory-stycznych zasad jedności modalnej i związanego z nią ograniczenia ambitus melodii.

Jedną z ostatnich przyczyn upadku ch.g., choć nie zamierzoną, stała się zarządzona przez Sobór Tryd. reforma tekstów ksiąg liturg. z jednoczesnym postanowieniem dokonania poprawek w melodiach. Papież Grzegorz XIII zarządził rewizję antyfonarza i graduału, by melodie oczyścić — wg ówczesnych poglądów — z „licznych barbaryzmów, niejasności, sprzeczności i przeładowań".

Pracę mieli podjąć G.P. da Palestrina i A. Zoilo. Udział Palestriny w tym wątpliwej wartości przedsięwzięciu jest kontrowersyjny, gdyż zmarł on 1594, na długo przed ukończeniem ostatecznej redakcji ksiąg liturgicznych.

Zniekształcony i okaleczony ch.g. wydano jako tzw. Editio medicea (1614-15). Potrydencką pseudoreformę nazwano czynem niewybaczalnym (O. Respighi); w takiej postaci stał się ch.g. repertuarem liturg. w Kościele prawie do XX w., wykonywany wszakże w coraz mniejszym zakresie, wypychany przez muzykę wielogłosową.

W XIX w., w związku z zapoczątkowaniem odnowy liturgii i śpiewu kośc., pojawiły się 2 tendencje mające na celu przywrócenie ch.g.; jedną z nich reprezentowała szkoła ratyzbońska, dążąca do przywrócenia praktyki wykonywania ch.g. w oparciu o wydanie medycejskie, powołująca się na autorytet Palestriny ; in. tendencja ujawniła się 1851, kiedy L. Lambii lot te wydał fak-symile kodeksu 359 z Sankt Gallen i postawił tezę, wg której autentyczny śpiew gregoriański musi być zgodny z najstarszymi rpsami. Benedyktyńska szkoła w Solesmes (P. Guéranger, P. Jau-sions, J. Pothier, A. Mocquereau) na podstawie najstarszych źródeł dążyła do ustalenia możliwie najdokładniej pierwotnej autentycznej postaci melodii gregoriańskich.

Od 1889 rozpoczęto edycję monumentalnej serii Paléographie musicale, wydając faksymilia wielu kodeksów z różnych ośrodków eur., głównie z IX-XII w. Podjęto się także kryt. wydania niektórych ksiąg liturg., początkowo na własny użytek.

Decydującym zwrotem na drodze odnowy ch.g. było pap. Piusa X motu proprio Tra le sollecitudini z 22 XI 1903, a nast. decyzja o opracowaniu i publikacji oficjalnych kośc. ksiąg liturg. zawierających ch.g. w przywróconej przez solesmeńczyków wersji melodycznej;

w najbliższych latach wydano kolejno główne księgi chorałowe, jak Kyriale, Graduale romanum, Antiphonale romanům. Sobór Wat. II polecił pielęgnować ch.g. jako „własny śpiew liturgii rzym." i opracować prostsze śpiewy dla mniejszych kościołów (Kyriale simplex, CV 1965; Graduale simplex, CV 1967).

W Polsce — ch.g. (wg H. Feichta) pojawił się równocześnie z powstaniem miejsc jego wykonywania: kościołów biskupich w Poznaniu (968), w Gnieźnie, Wrocławiu, Krakowie i Kołobrzegu (1000); po reakcji pogańskiej (XI w.) rozszerzył się na pol. ziemiach śpiew benedyktyński. Zachowały się z tego okresu m.in. nast. zabytki ch.g. — Exsultet w Sakramentarzu tynieckim z ok. 1060, Pontyfikat krakowski sprzed 1110, Exsultet w Ewangeliarzu płockim z ok. 1130. W XII w. pojawił się w Polsce chorał cysterski (Jędrzejów, Ląd, Łekno).

Z XIII w. istnieją zabytki chorału franciszkańsko-rzymskiego, np. Gradual krakowski klarysek, rpsy starosądeckie, Gradual płocki; zawierają one pierwsze w Polsce, anonimowe, niewielkie traktaty muz. ; z przełomu XIV i XV w. pochodzą rpsy bernardynów krak. oraz Gradual gnieźnieński klarysek. Ńa przełomie XIII i XIV w. wyodrębnił się chorał diec. (kalendarz rzym. z uwzględnieniem świąt lokalnych), którego najstarsze zabytki to Gradual wiślicki z ok. 1300 i Antyfonarz kielecki z 1372.

Rozwijała się twórczość rodzima: oficja rymowane o św. Wojciechu, o św. Stanisławie Biskupie Wincentego z Kielc (1253) oraz oficja o św. Jadwidze i o św. Jacku. W rozwoju ch.g. w Polsce ważną rolę odegrała Akademia Krak., gdzie już w XV w. powstała katedra muzyki (Marcin z Szamotuł, Stanisław Oboleć, Stanisław z Olkusza, Jakub Marcin, Jan z Szydłowa).

W XVI w. działali teoretycy Sebastian z Felsztyna i M. Kromer. Ch.g. stanowił przedmiot obrad pol. synodów kośc; na zlecenie synodów piotrkowskich z 1621 i 1628 wydano 1631 Rytuał piotrkowski, dzięki czemu tylko w niewielkim stopniu dotarła do Polski Editio medicea.

W XVIII i XIX w. także w Polsce doszło do zaniedbania ch.g. Odrodzenie śpiewu kośc dokonywało się początkowo pod wpływem szkoły ratyzbońskiej (ruch cecyliański — J. Surzyński); po motu proprio pap. Piusa X zaczęto wprowadzać autentyczną wersję ch.g. (Surzyński, W. Gieburowski, L. Moczyński, E. Gru-berski, F. Walczyński, H. Nowacki, W. Świerczek).

 

Wagner GM I; G. Reese, Music in the Middle Ages, Lo 1940 (La musica del medioevo. Fi 1960); K.G. Feilerer, Die Geschichte der katholischen Kirchenmusik, D 1949; B. Stäblein, MGG II 1265-1281; P. Huot-Pleuroux, Histoire de la musique religieuse, P 1957; W. Apel, Gregorian Chant, Bloomington 1958; H. Feicht, Dzieje polskiej muzyki religijnej w zarysie. Tysiąclecie II 393-439; Geschichte der katholischen Kirchenmusik, Kas 1972, I (passim).

Podobne prace

Do góry