Ocena brak

CHLEB

Autor /Liberat Dodano /07.03.2012

Chleba i igrzysk, łac. panem et circenses; tj. bezpłatnego chleba i igrzysk cyrkowych; jedyne dwie rzeczy, o jakie, wg Juwenala, 10, 78-81, troszczył się jeszcze za jego czasów zdegenerowany lud rzymski, który przecież niegdyś współrządził państwem.

Chleb (dobrze) zasłużonych, łac. panis bene merentium, w dawnej Polsce majątki ziemskie, starostwa itp. dobra królewskie, nadawane w dożywocie osobom zasłużonym i niektórym urzędnikom, gł. starostom. Chlebem i solą witać (a. przyjąć) gościnnie, czołobitnie; powitanie takie było u wielu ludów słowiańskich symbolem przyjaźni i gościnności.

Chleb kamienny. Śrdw. legenda o przemianie chleba w kamień związana jest w Polsce z dawnym opactwem cystersów w Oliwie; sam kamień znajdować się ma wśród wotów oliwskiego kościoła katedralnego a., wg innych, w gdańskim kościele Mariackim. Nieużyty (skąpy, leniwy) człowiek odmawia wędrowcowi kawałka chleba, twierdząc, że za pazuchą niesie kamień, a gdy bochenek zmienia się rzeczywiście w kamień, zdumiony cudem skąpiec wchodzi na drogę poprawy.

Chleb Pański, chleb eucharystii, w kośc. rz.-kat. komunia. Chleb płaczu w Biblii, Psalm 79, 6; chleb płaczących, Ozeasz, 9, 4. Chleb powszedni codzienne, pospolite pożywienie; zwykła, powszednia sprawa, rzecz; w Biblii, Ew. wg Mat., 6,9-13, czwarta prośba W Modlitwie Pańskiej (Ojcze nasz, łac. Pater noster) - o chleb powszedni; por. Ew. wg Łuk., 11,3.

Chleb świętojański, szarańczyn, rożkowiec strączkowy, chleb św. Jana (Ceratonia siliqua), śródziemnomorskie drzewo wiecznie zielone o jadalnych strąkach; strąki tego drzewa; twardych nasion używano dawn. jako odważników aptekarskich i jubilerskich, i nazywano je karatami (gr. keration dosł. 'rożek'), stąd nazwa jubilerskiej jednostki masy (0,2 g). Chleb utrapienia i woda ucisku w Biblii; 3. Ks. Król., 22, 27.

Chleb zimowy w dawnej Polsce żywność dla wojska na leżach zimowych (łac. hiberna) dawana w naturze, a od 1649 w pieniądzach. Chleb żałobny zob. Stypa. Gałeczki z chleba zabawa przy posiłku, pop. w Polsce w 1. poł. XIX w.: jedna osoba kręci gałeczki z chleba, a druga odgaduje, kogo każda gałeczka ma przedstawiać.

W końcu stawiła przed nim trzy z chleba gałeczki,

Trzy osoby na wybór; wziął najbliższą sobie.

A. Mickiewicz, Pan Tadeusz, 1, 673-74.

Jeśli nie mają chleba, niech jedzą ciastka zob. Maria Antonina. Kto iia ciebie kamieniem, ty na niego chlebem zob. Kamień. Łaskawy chleb, gotowy chleb, utrzymanie u kogoś z jego łaski, na jego koszt, bez pracy. Nie samym chlebem człowiek żyje w Biblii, Deut., 8, 3; Ew. wg Mat., 4, 4; Łuk., 4, 4. Rozmnożenie chleba w Biblii, (Pierwsze) Ew. wg Mat., 14, 13; Marek, 6, 35; Łuk., 9, 10; Jan, 6, 1; (Powtórne) Mat., 15, 32; Marek, 8, 1.

Sen o chlebie popularny w Polsce przykład kaznodziejski, przełożony z Gęsta Romanorum, 106 (zob.), o trzech zgłodniałych włóczęgach, którzy kładli się spać mając tylko jeden, mały chlebek, i postanowili, że przypadnie on temu, komu się przyśni najpiękniejszy sen. Rano okazało się, iż jeden śnił, że jest w niebie, drugi, że w piekle, trzeci zaś ujrzał we śnie swoich kompanów i doszedłszy do wniosku, że temu w niebie nic nie potrzeba, a temu w piekle nic nie pomoże, wstał i chleb zjadł sam; por. Zając (Wyszedł jak ksiądz). Święty chleb zob. Święty.

W pocie oblicza twego będziesz pożywał chleba w Biblii, Gen., 3, 19; Bóg do Adama. Zabawy, chleb (mąka) i siła (trzymają lud w karbach), wł. feste, farina e forza (skr. F.F.F.), hasło Burbonów sycylijskich w Neapolu 1738-1860. Zjadacz chleba człowiek zwykły, przeciętny, przyziemny, pozbawiony wyższych aspiracji i ideałów.

Jednak zostanie po mnie ta siła fatalna,

Co mi żywemu na nic ... tylko czoło zdobi;

Lecz po śmierci was będzie gniotła niewidzialna,

Aż was, zjadacze chleba - w aniołów przerobi.

J. Słowacki, Testament mój, 37-40.

Podobne prace

Do góry