Ocena brak

CHINY - LITERATURA FILOZOFICZNO - RELIGIJNA

Autor /Goar666 Dodano /25.07.2012

Była w Ch. przede wszystkim literaturą filoz. ; funkcje rei. niektórych dzieł są wtórne, często o wiele późniejsze od powstania dzieła; na ewolucję rodzimej myśli filoz. w kierunku jakoby rei. wpłynął bowiem dopiero -» buddyzm (III).

Klasyczny okres filozofii w Ch. przypada na VI-III w. prz.Chr. Tradycja chiń. za najstarsze dzieło tego okresu uznaje Tao-te-cing (Księga drogi i cnoty), przypisywane legendarnemu Lao-cy (prawdopodobnie VI w. prz.Chr.), które stało się później podstawowym rei. tekstem -» taoizmu. Jego powstanie datuje się na IV lub nawet III w. prz.Chr. W IV w. prz.Chr. działał też taoista Lie Ju-k'ou, zw. Lie-cy (zm. ok. 398 prz.Chr.), któremu przypisuje się traktat Lie-cy, zawierający w dzisiejszej postaci także część traktatu Jang Czu, reprezentującego w ramach taoizmu kierunek najbliższy materializmowi.

Na koniec IV w. prz.Chr. przypada działalność największego z pisarzy starożytności i najwybitniejszego z myślicieli taoistycznych — Czuang Czou zw. Czuang-cy (zm. 320 prz.Chr.), autora Nan-hua czen-cing (Prawdziwa księga południowego kwiatu, Wwa 1953).

Późniejsza tradycja uważała za powstałe w tym okresie także traktaty taoistyczne przypisywane Teng Si, który miał być rówieśnikiem Lao-cy czy Kuan I-wu zw. Kuan Czungiem (zm. 645 prz.Chr.), rzekomemu autorowi traktatu Kuan-cy, czy wreszcie Wang Hu, autorowi Kuei-ku-cy (IV w. prz.Chr.). Niektóre z tych dzieł uważano za wyprzedzające myśl legistyczną (-> legizm), wywodzącą się także z taoizmu (np. Ho Kuan-cy czy In wen-cy z IV w. prz.Chr.).

Uważany za chronologicznie młodszy, konfucjanizm przekazał dzieła bezsprzecznie starsze od taoistycznych. Konfucjuszowi (551-479) przypisuje się zredagowanie tekstu Szu-cing (Księga dokumentów), Szy-cing (Księga pieśni) oraz I-king (Księga przemian), a także autorstwo Cz'un-c'iu (Wiosny i jesienie).

Pierwsze 3 dzieła zawierają fragmenty sięgające co najmniej XI-X w. prz.Chr. ; I-cing jest jedynym o filoz.-rel. charakterze staroż. traktatem wróżbiarskim, eksponującym dualistyczną teorię, opartą na przeciwstawianiu elementów in (żeńskich) i -» jang (męskich);

pozostałe dzieła są tylko ilustracją poglądów Konfucjusza. W czasach późniejszych do dzieł tych dodano Li-ci (Zapiski o obrzędach), dość późną księgę rytuału, a całość połączono w tzw. Wu-cing (Pięcioksiąg), stanowiący podstawę kanonu konfucjańskiego.

Uczniowie Konfucjusza, którzy rozwijali myśl konfucjańską, zredagowali pod koniec V w. prz.Chr. Lun-ju (Dialogi kon-fucjańskie), tekst oparty na zapiskach uczniów z ich rozmów z mistrzem ; jeden z nich jest prawdopodobnie autorem Hiao-cing (Księga miłości synowskiej), innemu, Co Ciu-mingowi, przypisuje się autorstwo Co-czuan, obszernego komentarza i uzupełnienia do Cz'un-c'iu, wykładającego historiozoficzne poglądy Konfucjusza.

Najwybitniejszym z myślicieli konfucjańskich okresu staroż. był Meng K'o, zw. Meng-cy (zm. ok. 289 prz.Chr.), autor traktatu Meng-cy. Z myślą konfucjańską łączy się także Sun-cy, dzieło Sun Cinga, zw. Sun-cy (zm. 238 prz.Chr.), którego twórczość stanowi ogniwo łączące konfucjanizm z legizmem.

Główni przedstawiciele szkoły praw (fa-cia) zw. legizmem, wywodzą się wg tradycji zarówno z myśli konfucjańskiej, jak i taoistycznej; Kung-sun Jang, zw. Wei Jang (zm. 338 prz.Chr.), autor księgi Szang-cy, oraz Han Fei (zm. 230 prz.Chr.), autor traktatu Han-fei-cy, dali teor. podstawy autokratyzmowi cesarstwa dynastii Cin.

Do ważniejszych szkół filoz. starożytności chiń. należy szkoła altruistów Mo Ti (V w. prz.Chr.), domniemanego autora traktatu Mo-cy; postulat miłości powsz., „wykraczającej poza rodzinę i państwo", pozwala niektórym badaczom (C.P. Fitzgerald) dostrzec podobieństwo między tym systemem a chrześcijaństwem. Mo Ti usiłował nadać swej nauce znamiona religii, a szkole formy organizacyjne, które mogły stać się zalążkiem struktury typu kościoła; w szkole tej silne były zainteresowania logiką, rozwijane także przez tzw. sofistów chiń., a zwl. przez Kung-sun Lunga (zm. 240 prz.Chr.), któremu przypisuje się niewielki traktat.

Czasy panowania dynastii Han (206 prz.Chr. — 220 po Chr.) przyniosły ostatnie z wielkich dzieł filoz. taoizmu Huai-nancy, traktat napisany na zlecenie Liu Ana, księcia Huai-nan, będący świadectwem przechodzenia taoizmu od mist, filozofii do religii; przyczynił się on do przekształcenia taoizmu w kult religijny.

Na ten okres przypada działalność Tung Czung-szu (zm. 104 prz.Chr.), autora Cz'un-c iu fan-łu, dzieła, w którym ukierunkował on myśl konfucjańską ku rozważaniom ontol. w duchu dualizmu idealistycznego.

Racjonalistyczny prąd w konfucjanizmie reprezentuje powstały w II w. po Chr. traktat Wang Cz'unga Lun-heng. Poczynając od okresu Han, myśl konfucjańską wyrażano najczęściej w formie komentarzy do dzieł kan. i ten kierunek zdeterminował jej dalszy rozwój; pod koniec epoki ostatecznie skonsolidowano kanon konfucjański, który w tej postaci przetrwał prawie tysiąc lat.

Ponowny rozkwit konfucjańskiej literatury filoz.-rel. nastąpił dopiero w czasach dynastii Sung (960-1279). Do najważniejszych dzieł powstałego wówczas neokonfucjanizmu należą Czou-cy tung-szu, którego autorem jest Czou Tun-i (1017-77), Czang-cy c'uan-szu, napisane przez Czang Caj (1020-76), reprezentujące kierunek zbliżony do materializmu, oraz Er Czeng c'uan-szu, zebrane dzieła braci Czeng Hao (1032-85) i Czeng I (1033-1107), interpretujących konfucjanizm w duchu dualistycznym.

Ukoronowaniem myśli neokonfucjańskiej była filoz. twórczość -> Czu Si (1130-1200), który nadał konfucjanizmowi interpretację uznaną za oficjalną w nast. stuleciach; Czu Si był też red. Sy-szu (Czte-roksiąg), w skład którego włączył on Lun-ju, Meng-cy oraz dwa rozdziały wyjęte z Li-ci, a mianowicie Ta-sue (Wielka nauka) oraz Czung-jung (Doktryna środka).

Odtąd Sy-szu był pierwszym etapem w studiach konfucjańskich. Rozmowy Czu Si z uczniami, spisane przez jego następców na wzór Lun-ju, wydał 1270 Li Cung-te pt. Czu-cy ju-lei. W epoce Sung ujęto też konfucjańskie dzieła kan. w Szy-san-cing (Trzynastoksiąg), obejmujący I-cing, Szu-cing, Szy-cing, Cz'un-c'iu z 3 podstawowymi komentarzami Co-czuan, Kung-jang-czuan oraz Ku-liang-czuan, 3 traktaty rytualne, tj. Czou-ii (obrzędy dynastii Czou), I-li (Etykieta), Li-ci, a także Hiao-cing, Lun-ju, Mencjusza oraz Er-ja (starożytny słownik).

Kolejny etap rozwoju konfucjańskiej myśli filoz.-rel. nastąpił w czasach dynastii Ming (1368--1644); istotne znaczenie ma tu zwł. działalność Wang Jang--minga, czyli Wang Szou-żena (1472-1528), który skierował myśl konfucjańską ku idealizmowi subiektywnemu i wywarł znaczny wpływ na filozofię japońską.

Ostatni okres rozwoju przeszła konfucjańską literatura filoz.-rel. w czasach dynastii Cing (1644--1911), kiedy to rozwój badań filol. wywarł znaczny wpływ na pisma Ku Jen-wu (1612-1682) oraz jego wybitnych kontynuatorów Wang Fu-czy (1619-1692) i Taj Czena (1723-77), który jest najbardziej reprezentatywnym przedstawicielem chiń. materializmu.

Taoistyczna literatura filoz.-rel. po okresie dynastii Han nie wydała już dzieł wybitnych. Powstawały jednakże liczne traktaty, m.in. traktat alchemiczno-magiczny Pao-p'u-cy Ko Hunga (IV w. po Chr.), oraz Kuan-in-cy, przypisywany In Si, a powstały ok. poł. VIII w. po Chr.; całość kanonu taoistycznego zebrano w czasach dynastii Ming w zbiorze zatytułowanym Tao--cang, liczącym kilkadziesiąt tomów.

Początki buddyjskiej literatury filoz.-rel. przypadają na II w. po Chr. (pierwszy przekład Sutry w 42 częściach). U schyłku dynastii Han powstał pierwszy chiń. traktat buddyjski, zwany Mou-cy lub Li-ho-lun; w wiekach następnych koncentrowano się głównie na pracy przekładowej; opracowany przez Tao-ana (312-385) katalog chiń. przekładów tekstów buddyjskich obejmuje ok. 600 tytułów.

W latach późniejszych liczba przekładów znacznie wzrosła, a sam Kumaradziwa (zm. ok. 413 po Chr.) przełożył ponad 300 dziel. Rodzima literatura buddyjska rozwinęła się wraz z rozwojem nowych sekt buddyjskich. Ponieważ w IX-X w. po Chr. rozpoczął się powolny upadek buddyzmu w Ch., po epoce Sung nie było już żadnego wybitnego pisarza.

Dzięki licznym przekładom zachowało się do dziś wiele dziel buddyjskich, których oryginały sanskryckie dawno zaginęły. Najobszerniejszy zbiór buddyjskiej literatury chiń., wydany w Japonii pt. Taisho issai kyo, liczy kilkadziesiąt tomów.

 

L. Wieger, Histoire des croyances religieuses et des opinions philosophiques en Ch. depuis l'origine jusqu'à nos jours, Hien-Hien 1917; M. Granel, La pensée chinoise, P 1930,1968; Ch.P. Fitzgerald, Ch. A Short Cultural History, Lo 1935.19613 (Ch. Zarys historii kultury, Wwa 1974); M. Granet, La religion des Chinois, P 1951; Fung Feng Yu-lan, A History of Chinese Philosophy I-II, Při 1952-53; H.G. Creel, Chinese Thought from Confucius to Mao Tse-tung, Ch 1953; D. Bodde, Ch. Cultural Tradition. What and Whither, NY 1957; M. Prodan, Chinese Art. An Introduction, Lo 1958 (Sztuka chińska, Wwa 1976); Hou Wail-lu, A Short History of Chinese Philosophy. Pekin 1959; K.K.S. Ch'en, Buddhism in Ch., Pri 1964; F.S. Byków, Zarożdtenije obszcz-stwienno-politiczeskoj I fitosofskoj mysli w Kltaje, Mwa 1966; L.S. Wasiljew, Kulty, rieltgtt. tradicyi w Kitaje, Mwa 1970 (Kulty, religie i tradycje Ch., Wwa 1974).

Podobne prace

Do góry