Ocena brak

Chiny a literatura polska

Autor /yogra Dodano /12.03.2012

Chiny. Pierwsze informacje o Chinach przekazali podróżnicy (Benedykt Polak). Pełniejsze relacje uzyskano dopiero w XVII w. od misjonarzy jezuickich, wśród których byli i Polacy (M. P. Boym, J. M. Smogulecki). Najobszerniejsze wzmianki o Chinach w Polsce tego wieku znalazły się w dziełku J. B. Benesiusa Relacje powszechne (1609). Polska uchodziła w XVII w. za kraj stosunkowo dobrze poinformowany o Chinach, z czego słynął zwł. dwór Jana III Sobieskiego.

W XVIII w. oświecenie przyniosło do Polski (za pośrednictwem twórczości Woltera i fizjokratów) falę zainteresowania Chinami, szczególnie chiń. sztuką i myślą filoz.; Myśli moralne Konfucjusza (1784) przełożył G. Zachariasiewicz. Pewne wzmianki o Chinach znajdują się w Nowych Atenach B. Chmielowskiego i w dziełach geogr.: W. Łubieńskiego Świat we wszystkich swoich częściach określony (1740) i K. Wyrwicza Geografia powszechna (1773), który poświęcił os. rozdział cesarstwom chińskim. Były też publikacje wyłącznie dot. Chin - przeróbki i kompilacje z,autorów obcych, m. in. J.B. du Halde'a, C. Dorville'a, J.G. Strittera. W  1765 ukazało się dziełko (przeróbka z łaciny) F. Rzepnickiego Historia o pomnożeniu wiary chrześcijańskiej w państwach chińskich z dokładną wiadomością tychże państw. Artykuły o Chinach zamieszczały też czasopisma i kalendarze. Tematyka chiń. przeniknęła do literatury pol. za pośrednictwem P. Metastasia w adaptacjach J.E. Minasowicza (w t.1 Rytmów polskich 1755 ogłosił sztukę Bohatyr chiński, wyst. w Warszawie 1754) i F. Podoskiego (Pasterki chińskie 1787), Z przeróbki Woltera adaptowano wyst. (1806) w teatrze W. Bogusławskiego sztukę Ki Kun-sianga Sierota chiński. Zainteresowanie Chinami znalazło wyraz w twórczości I. Krasickiego, który o literaturze chiń. pisał w O rymotwórstwie i rymotwórcach (1803), F. Karpińskiego (przekł. Listu o ogrodach Chińczyków W. Chambersa), nieco później S.K. Potockiego (Rys chronologii, religii, języka... Chińczyków, „Pam. Warsz." 1815). Interesował się Chinami i gromadził o nich informacje J. Potocki, o czym świadczy wyd. 1806 w języku franc. Memoriał o wyprawie do Chin (przekł. pol. w: Podróże 1959).

Wiek XIX przyniósł z jednej strony poszerzenie wiedzy o Chinach, z drugiej zerwał z pozytywną recepcją wytworów cywilizacji chiń. - romantycy pol. uważali Chiny za kraj despotyczny i nie cenili jego kultury, a późniejszy empiryzm również jej nie sprzyjał. Historię i kulturę Chin poznawano gł. dzięki licznym przekładom dzieł podróżniczych (G. Macartney, 1829; E.O. Hue, 1858; L. Oliphant, 1862; R. Cumming 1899; H. Cunow 1900) oraz informacyjnych (Hue Cesarstwo chińskie, t. 1-2 1886-87). Literaturę chińską najprzystępniej omówili (ilustrując swe prace próbkami przekładowymi) L. Siemieński (Przegląd dziejów literatury powszechnej, t. 1 1885), J. Szujski (Rys dziejówpiśnuennictwa świata niechrześcijańskiego 1867) i;J. A. Święcicki (Dzieje literatury powszechnej, t. 1 Literatura chińska 1880). Polak M. A. Kleczkowski prowadził kurs języka chiń. na Sorbonie, a nast. 1871-85 objął katedrę sinologii w paryskiej Ćoole des Langues Orientales Vivantes.

Od schyłku XIX w. bogate źródło inspiracji znalazła w Chinach secesja, zwł. w chińskim malarstwie akwarelowym i drzeworycie. Przedmiotem żywego zainteresowania stały się buddyzm i taoizm - 1910 ukazał się pierwszy pol. przekład klas. księgi taoizmu pt. Tao, czyli Droga Niebios. Wszystkie ukazujące się wówczas przekłady były pośrednie, gł. z języków ang., ros. i niemieckiego. Najczęściej tłumaczonymi poetami byli Li Tai-po, Tu Fu i Wang Wei, poeci epoki T' ang (618-907). Ukazało się kilka antologii: J. Jankowskiego Skarbczyk poezji chińskiej (1902), R. Kwiatkowskiego Antologi chińskie (1914) i Liście bambusu (1922), L. Staffa Fletnia chińska (1922). Trawestacji z Lao-cy (VI w. p.n.e.) w formie sonetów pt. Tao (1921) dokonał J. Lemański. A. Szczepański przełożył i wystawił we Lwowie (1901) sztukę Li King-tao Kredowe koło. Do l. trzydziestych XX w. upowszechniano w Polsce wyłącznie klas. literaturę Chin. Problematykę społ.-obycz. Chin do pol. literatury pięknej wprowadził W. Sieroszewski (Zamorski diabeł, Kulisi, Dno nędzy). Tematykę chiń. podejmowała literatura przygodowa, podróżnicza i pamiętnikarska (J. Bandrowski, W.M. Dębicki, K. Giżycki, B. Grąbczewski, J. Grzegorzewski, W. Jagniątowski, W. Juszkiewicz, F. A. Ossendowski, K. Symonolewicz i inni). Ukazały się też kompilacyjne historie literatury Święcickiego (Historia literatury chińskiej i japońskiej 1901) i B. Richtera w t. 1 Wielkiej literatury powszechnej (1930).

Pierwsze przekłady z języka chiń. pojawiły się w Polsce w l. trzydziestych XX w., większa ich liczba po 1945; tłumaczami byli sinologowie. Najpełniejszym i najbardziej wartościowym zbiorem jest Antologia literatury chińskiej (1956, przekł. J. Chmielewski, A. Dębnicki, W. Jabłoński, O. Wojtasiewicz) zawierająca przekłady celniejszych fragmentów dzieł prozatorskich i poet. od X w. p.n.e. do 1949. W wydaniach osobnych ukazały się: z literatury starochiń. - Czuang-cy (IV—III w. p.n.e.) Nan-hua-czeng-king. Prawdziwa księga południowego kwiatu (1953, przekł. Chmielewski, Jabłoński, Wojtasiewicz) oraz Cii Juana (340-278 p.n.e.), pierwszego wielkiego poety chiń. Kii Juana Pieśni z Cz'u (1958, przekł. Jabłoński, Chmielewski, Wojtasiewicz); z klas. powieści chiń.: Opowieści znad brzegów rzek (1952, przekł. z ang.), przypisywane Szy Naj-anowi (XIII w.) i Lo Kuan-czungowi (XIV w.), Dzieje Trzech Królestw (1972, przekł. z ang.) Lo Kuan-czunga, wybór z pierwszej części dzieła Wu Cz'eng-ena (XVI w.), pol. tłum. pt. Małpi bunt (1976, przekł. Żbikowski) oraz arcydzieło nowelistyki chiń. - zbiór Pu Sung-linga (XVII-XVIII w.) Mnisi - czarnoksiężnicy, czyli Niesamowite historie o dziwnych ludziach (1961). Ponadto przekłady klas. i współcz. literatury chiń. publikowane są w „Przeglądzie Orientalistycz-nym". Nadal nieznany w Polsce jest klas. dramat chiń., nikła również w ostatnich latach jest liczba przekładów klas. poezji lirycznej. Stosunkowo szeroko zostali spopularyzowani pisarze „rewolucji literackiej" działający w okresie od upadku cesarstwa (1911) do proklamowania ChRL (1949). Reprezentatywne dla tego okresu są: Lao Sze Niezrównany pan Czao Tsyjiie (1948, przekł. Jabłoński), Rozwód (1964, przekł. Żbikowski), Lu Sun Opowiadania (1951), Kuo Mo-żo Czu. Juan doradca królewski (1952, przekł. Wojtasiewicz), Pisma wybrane (1955), Mao Tun Przed świtem (1956). Rodzajem antologii prozy jest zbiór Pewnej nocy. Nowele chińskie z lat 1911-1953 (1954). Poezję tego okresu w przekładach pol. reprezentują Aj Cing i Tien Han. Najobfitszy nurt przekładów związany jest z chiń. literaturą rewol. i realizmem socjalist. l. czterdziestych i pięćdziesiątych. Obok pozycji wartościowych nurt ten przyniósł też przekłady utworów drugorzędnych i przypadkowych, częściowo tłumaczonych pośrednio-, ogółem około 70 pisarzy. Szerszy rezonans zyskały: Czao Szu-li Piosenki Li Ju-tsaja (1950) i Przemiany w Liciaczuanga (1950), Cao Ming Źródło siły (1951), Ho Cing-czy Ting I Dziewczyna o białych włosach (1952, przekł. Jabłoński), Ting Ling Słońce nad rzeką Sangkan (1952), Czou Li-po Huragan (1953), Pa Kin Gdy bogowie odchodzą (1961, przekł. T. Lechowska). Ukazało się też kilka zbiorków poezji rewol. (Wiersze na kolbach 1955, Poezja chińskiej rewolucji 1961). W1976 wydano Dialogi konfucjańskie (przekł. K. Czyżewska-Madajewicz, M. J. Kiinstler, Z. Tłumski). Ukazały się też Aforyzmy chińskie (1977, przekł. Kiinstler). Obok przekładów z języka chiń. (T. Lechowska, M. R. Sławiński) utwory literatury chiń. przekładali (pośrednio) Uczni pol. pisarze, m. in.: T. Borowski, A. Braun, J. Iwaszkiewicz, T. Kubiak, A. Mandalian, Cz. Miłosz, J. Putrament, A. Stern, W. Wirpsza, A. Wirth, W. Woroszylski.

Katedrę sinologii utworzono na UW 1932 (J. Jaworski); jej rozwój nastąpił po ,1945 i objęciu kierownictwa przez W. Jabłońskiego, badacza, tłumaczą, także autora skrótowej syntezy Z dziejów literatury chińskiej (1956).

Pierwsze wiadomości o Polsce pojawiły się w piśmiennictwie chiń. w XVII w. za sprawą jezuickich misjonarzy. Głębsze zainteresowanie Polską zaznaczyło się na przełomie XIX i XX w. w obozie chiń. reformatorów. Sympatię budziły zwł. tradycje walk niepodległościowych Polaków. Bogate źródło inspiracji znalazł w literaturze pol. Lu Sun, czołowy twórca nowozvtnej literatury chińskiej. Jego teoria literatury rewol. odwoływała się zwł. do pol. romantyzmu, a najwyżej cenionym pisarzem wśród wielkich romantyków był A. Mickiewicz. Pierwszymi przekładami literatury pol. w Chinach były fragmenty III cz. Dziadów zamieszczone w rozprawie Lu Suna (1907), gdzie także pisał o życiu i twórczości J. Słowackiego. Przełamywaniu skostniałych wzorców chiń. literatury klas. towarzyszył wzrastający duch polonofilski. Po 1919 najwyższą rangę zyskali pisarze 2 poł. XIX w, wydano m.in. : H. Sienkiewicza Quo vadis (1922), Szkice węglem (1926), Wybór nowel (1928), Bartka Zwycięzcę (1945); B. Prusa Placówkę (1930), ) Wvbór nowel (1937); E. Orzeszkowej Martę (1929); W. S. Reymonta Chłopów (b.r.). Literaturę pol. popularyzowały szki ce kryt. wybitnych pisarzy chiń. (Mao Tun, Szen Ju, Czeng Czen-tuo). Program chiń. rewolucji lit. wyznaczał powieści i noweli rangę najwyższą, stąd też przewaga powieści w przekładach. Istniały też punkty zbieżne w programach lit. poł. pozytywizmu i chiń. rewolucji lit. (praca u podstaw, emancypacja kobiet), stąd często dobierano utwory ze względu na ich temat

Dynamiczny wzrost przekładów z literatury pol. zaznaczył się po 1949. Tradycyjny nurt zainteresowań lit. stopniowo wygasał. Z klasyki pol. pojawiły się Mickiewicza Pan Tadeusz 11950 w przekładzie Sun Junga) i Wybór poezji (1954), Orzeszkowej Opowiadania (1957), Prusa Sieroca dola (1957), Sienkiewicza Nowele amerykańskie (1954). Przewagę zyskały przekłady literatury współcz.; 1950-59 wydano m.in. utwory: J. Andrzejewskiego, M. Bielickiego, K. Brandysa, M. Brandysa. J. Jurandota, T. Konwickiego, L. Kruczkowskiego, G. Morcinka, E. Niziurskiego, S. Piętaka, J. Pytlakowskiego, W. Rymkiewcza, A. Ścibora-Rylskiego. Przekłady pojawiły się tez w prasie lit. (m.in. M. Dąbrowska, A. Rudnicki, W. Żukrowski); niemal wszystkie są pośrednie - z języków ros., ang., mem. i esperanto. W l. sześćdziesiątych w ruchu wydawniczym nastąpił zastój.

W 1900—49 istniało duże skupisko Polaków w Harbinie (pol. prasa, muzeum, gimnazjum im. H. Sienkiewicza), jednakże w życiu kult. Chin nie odgrywało ono większej roli. W Polsce tpo 1949) studiowało kilkudziesięciu Chińczyków. W 1954 powołano na Uniw. w Pekinie Sekcję Języka Polskiego, przeniesioną 1956 do Pekińskiego Instytutu Języków Obcych -studia polonist. ukończyło około stu absolwentów; 1965 działalność Sekcji została zawieszona.

SHIH-HSIANG CHEN Polish Literature in China and Mickiewicz as ..Mara-Poet",w: Adam Mickiewicz in World Literature, Berke-and Los Angeles 1956; L. CYRZYK Problemy studiów polonistycznych w Chinach, „Życie Szkoły Wyższej" 1956 nr 7-8; tenże Książka fbka w Chinach, „Twórczość" 1958 nr 6; T. ŻBIKOWSKI Bibliografa przekladów nowożytnej literatury chińskiej na język polski, „Przegl. Odeuftalist" 1964 nr 2; L. CYRZYK Polscy badacze Chin w XVII w., w Szkice z dziejów polskiej orientalistyki, t. 3, W. 1969; R. SŁAWIŃSKI Z problematyki sinologicznej w piśmiennictwie polskim, „Przegl. Orientalist." 1976 nr 4.

Leszek Cyrzyk

Podobne prace

Do góry