Ocena brak

CHARAKTER SAKRAMENTALNY

Autor /Kiry Dodano /24.07.2012

Niezmazalne (przynajmniej w życiu doczesnym) duchowe znamię lub „pieczęć" (sfragis), udzielane człowiekowi przez Boga w sakramentach chrztu, ->- bierzmowania i -> kapłaństwa, dające mu uczestnictwo w kapłaństwie Chrystusowym i uzdolniające go do aktywnego udziału w Mistycznym Ciele Chrystusa, a zwł. do sprawowania -» kultu Bożego.

I. DZIEJE PROBLEMATYKI — W Piśmie św. i Tradycji apost. wczesnego chrześcijaństwa brak wyraźnie sformułowanej nauki o ch.s. Zaczątki jej widoczne są w wypowiedziach Pawła Apostoła (2 Kor 1,22 oraz Ef 1,13-14; 4,30), w których mówi on o istnieniu wewn. związku między „znakiem" a Duchem Świętym; wg niego człowiek otrzymuje w chrzcie namaszczenie i znamię Ducha Świętego, dzięki czemu po usłyszeniu ewangelii zbawienia jest zdolny do wyznania wiary; życie chrześcijanina zostaje podporządkowane Chrystusowi, stając się służbą Bożą; ch.s stanowi zatem zadatek przyszłego życia w chwale (teologowie dopatrują się w tym znaczeniu znaku eschat.).

Idea ch.s. nawiązuje w swej treści do tekstów Ap (3,12; 7,3; 13,16; 14,1.3.9; 20,4) mówiących o znakowaniu „pieczęcią" Boga, która umożliwia człowiekowi osiągnięcie zbawienia; otrzymanie „pieczęci" Boga związane było pierwotnie z chrztem, dzięki czemu wierni Kościoła pierwotnego sakrament ten nazywali sfragis.

Do IV w. nie odróżniano wyraźnie laski Bożej od ch.s., jakkolwiek sądzono, że łaskę można utracić, a znamię jest niezniszczalne; przyjmowano, że niektóre sakramenty (zwł. chrzest i bierzmowanie) udzielają ludziom stałego znaku, sfragis, signaculum, który wyróżnia ich i upodabnia do Chrystusa oraz udziela im pomocy i nagrody; przekonanie o istnieniu niezma-zalnego znaku potwierdza stała praktyka niepowtarzalności chrztu, bierzmowania i kapłaństwa (spory dotyczące powtarzalności chrztu udzielanego przez heretyków odnosiły się do jego ważności).

Fakt przyjęcia chrztu od jego skutków uświęcających, które czynią człowieka własnością Boga odróżnił Augustyn (VI 7) w polemikach z donatystami (donatyzm) ; jednym z nich, różnym od łaski uświęcającej i niezależnym od osobistych zasług, jest ch.s., którego nie można utracić, podobnie jak żołnierze nie mogą się pozbyć pieczęci, którą zostali naznaczeni (PL 35,1432).

Naukę o ch.s. chrztu, bierzmowania i kapłaństwa oraz o jego nieutracalności, przynajmniej w życiu ziemskim, sprecyzowano w okresie wczesnej scholastyki, uzasadniając niepowtarzalność udzielania tych sakramentów. Od XIII w. teologowie interpretowali funkcję i naturę ch.s., rozważając go w kategorii jakości, np. -» Aleksander z Hales (IV 4) widział w nim jakoby „pieczęć" duchową, którą Trójca Święta specjalnie przez Chrystusa wyciska we władzy poznawczej (tzw. charakter niestworzony);

ch.s. kształtuje człowieka na wzór cierpiącego Chrystusa, który uwalnia ludzi od grzechu przez sakrament chrztu, walczy za nich (bierzmowanie) oraz spełnia funkcję kapłana (kapłaństwo). P. Olivi natomiast, który obok ujęcia ontol. rozumiał ch.s. jurydycznie, widział w nim stosunek prawny między Chrystusem a kapłanem; Durand z Saint-Pour-çain w ch.s. dostrzegał tylko relację „racjonalną".

Doktrynę Augustyna oraz Aleksandra z Hales o ch.s. uzupełnił Tomasz z Akwinu, wg którego chrześcijanin otrzymuje od Boga specjalne niezniszczalne znamię, wyróżniające go od nie ochrzczonych, w celu sprawowania funkcji kultowych (STh III 63,1); szczególnie cenny jest pogląd Tomasza, że ch.s. upodabnia chrześcijanina do Chrystusa-Kapłana i daje mu uczestnictwo w kapłaństwie Chrystusowym (STh III 63,3); Tomasz jednak nie dostrzegł różnicy między ch.s. chrztu i kapłaństwa.

Przeciwstawne Tomaszowi z Akwinu stanowisko zajął J. Duns Szkot; wg niego ch.s. jest rzeczywistością duchową „wyciśniętą" na duszy (podobnie jak materialna pieczęć wyciśnięta jest na ciele). Niektórzy teologowie, m.in. G. Durand St., G. Biel i kard. Kajetan, twierdzili, że doktryna o ch.s. opiera się na powadze nieomylnego Kościoła; J. Wiklif zaś uważał, że istnienia ch.s. nie da się wykazać ani na podstawie Pisma Św., ani Tradycji apostolskiej. Doktryny o ch.s. nie uznawali teologowie protest., uważając ją za wynalazek Kościoła (wg M. Chemnitza twórcą jej był pap. Innocenty III);

M. Luter negował istnienie ch.s. święceń kapł., twierdząc, że dzięki łasce chrztu, który czyni wszystkich chrześcijan równymi sobie, nie ma różnicy stanowej między duchownymi i świeckimi; nie zniósł jednak w praktyce różnicy między urzędem kośc. a wspólnym kapłaństwem ochrzczonych; urząd i pełnione funkcje traktowano w luteranizmie jako ściśle sobie przyporządkowane; mimo odrzucenia doktryny o ch.s. ordynacji dokonuje się w Kościele luterańskim tylko raz.

Kościół nie przyjął oficjalnie doktryny Tomasza o ch.s.; nie nawiązał do niej ani w Dekrecie dla ormian Sobór Flor. (BF VII 204), ani też Sobór Tryd., który w oparciu o dane objawienia — pomijając kwestie istoty — ogłosił dogmat o istnieniu ch.s. chrztu, bierzmowania i święceń kapł. (BF VII 217,544, 549). Po Soborze Tryd. teologowie kat. koncentrowali się głównie na zagadnieniach funkcji, natury i podmiotu ch.s. Dopiero Sobór Wat. II przez dowartościowanie kapłaństwa wspólnego dał nowe naświetlenie kwestii ch.s.;

kapłaństwu sakramentalnemu wyznaczył w Kościele miejsce służebne (KK 18,24); stwierdził, że oba rodzaje kapłaństwa zorientowane są na słowo Boże i łaskę i że zasadniczym powołaniem kapłana jest głoszenie słowa (KK 25,28); posługę sakramentu umieścił na drugim miejscu, a na dalszym — posługę pasterską (DK 4).

II. TEOLOGIA — Ch.s. upodabnia ochrzczonego do Chrystusa--Kaplana; ponieważ urząd kąpł. sprawuje Chrystus w Kościele, stąd przyjęcie ch.s. uzależnione jest od wcielenia się w Kościół jako Ciało Chrystusa. Upodobnienie ochrzczonego do Chrystusa sprawia, że Kościół — złożony z wielu ludzi — jest Ciałem Chrystusa-Kapłana, a ponieważ Kościół nie przestanie być Ciałem Chrystusa, dlatego ch.s. jest niezniszczalny (ch.s. chrztu ma rys eklezjalny).

Ch.s. chrztu, jako podstawowy dla struktury Kościoła, właściwy jest wszystkim wiernym; wiąże się on ściśle z ch.s. bierzmowania i kapłaństwa; dzięki tym 3 sakramentom człowiek staje się uczestnikiem Chrystusowego kapłaństwa. Ch.s. jest więc posłannictwem, które — mając wewn. dynamikę — powinno być zaktywizowane w wyznaczonym mu kierunku;

nadto upodabniając wiernego do Chrystusa-Kapłana, stanowi on podstawę -> kapłaństwa wspólnego wszystkich chrześcijan. Ch.s. chrztu i bierzmowania uzdalniają chrześcijanina do określonego działania w Kościele; natomiast utwierdzenie w posłannictwie chrztu jest zadaniem ch.s. bierzmowania, który nakazuje uczestniczyć w sakramentalnym życiu Kościoła, a szczególnie w sprawowaniu eucharystii; toteż ch.s. chrztu i bierzmowania stanowią jakby konsekrację.

Ch.s. różni się od samej łaski chrztu, stanowiącej ostateczny cel i skutek sakramentu (res tantum); w linii dynamicznej ch.s. jest określoną rzeczywistością, stanowiącą jednak tylko znak wskazujący i przygotowujący do rzeczywistości ostatecznej, której jest fundamentem (w tym sensie ch.s. jest res et fundamentum). Istota ch.s. chrztu polega na tym, że przez ten sakrament — dzięki dziełu Chrystusa Syna — Bóg Ojciec odradza człowieka, który staje się na nowo istotą stworzoną na obraz i podobieństwo Boże;

dzięki duchowej regeneracji następuje upodobnienie go do Syna Bożego. W momencie zrodzenia Bóg „wycisnął" na człowieku swój obraz i podobieństwo; przez chrzest natomiast odradza go, niszcząc znamię grzechu i odnawiając zatarty obraz Bożego podobieństwa; leczy więc ludzką naturę człowieka oraz dokonuje jego usynowienia, upodabniając go do Chrystusa. Ch.s. jest zatem tylko znakiem usprawiedliwienia.

Ch.s. wiąże wiernych z widzialnym Kościołem; ch.s. chrztu i bierzmowania włączają ich do Kościoła, czynią członkami -* laikatu, a przez wprowadzenie w kapłaństwo wspólne — uczestnikami mesjańskiej misji Chrystusa-Kapłana; ch.s. kapłaństwa natomiast konsekruje tych, którzy już uprzednio wprowadzeni zostali do wspólnoty, i zobowiązuje ich do działania w imieniu Chrystusa, Głowy Kościoła;

tylko w pełni wszczepieni w Chrystusa, jako Syna Bożego i dawcę Ducha Świętego, mogą charyzmatycznie sprawować w Kościele oficjalne kapłaństwo służebne, które jest uobecnianiem tajemnicy paschalnej; ch.s. kapłaństwa, czyli kośc. posłannictwo do sprawowania hierarchicznego kapłaństwa, udzielając władzy, jednoczy zarazem kapłana w łasce z Chrystusem jako Głową Kościoła w taki sposób, że kapł. posługiwanie ujawnia świętość Chrystusa.

Trynitarna interpretacja ch.s. jest równocześnie dynamiczna, gdyż zwraca uwagę na odnowienie w człowieku zniekształconego przez grzech obrazu Bożego oraz na dar i „wyciśnięcie" znaku Syna Bożego przez Boże usynowienie. Ch.s. sprawiając, że jego mocą człowiek należy do Ciała Chrystusowego — Kościoła, zobowiązuje do życia zgodnie ze stanem usynowienia w Chrystusie, w świętości Boga Ojca.

 

O. Laake, Über den s.Ch., Mn 1903; IX. Farine, Der s.Ch., Fr 1904; F.J. Dölger, Sphragis. Eine altchristliche Taufbezeichnung in ihren Beziehungen zur profanen und religiösen Kultur des Altertums, P 1911; F. Lisowski, Charakter sakramentalny, Lw 1918; B. Durst, De characteribus sacramentall-bus, Xenia Thomistica 2 (1925) 541-581; B.T. d'Argenlieu, La doctrine du caractère sacramental dans la „Somme", RThom 12 (1929) 289-302; E. Doronzo, Le caractère sacramentai. L'ami du clergé 52(1935) 737-749; tenże. De cha-ractere ut est „res et sacramentum", RUO 6 (1936) 243-262; A. Plater-Zyberk, Nauka o ch.s. według świętego Tomasza z Akwinu, Wwa 1937; L. Audet, Notre participation au sacerdoce du Christ. Etude sur le caractère sacramental, LThPh 1 (1945) 5-16,110-130; E. Doronzo, De sacramentis in genere, Miw 1946; F. Malmberg, Charakter und Kirche, Bjdg 8(1947) 239-253; E. Boularand, Caractère sacramental et mystère du Christ, NRTh 82 (1950) 252-274; N.M. Ha-ring, Saint Augustine's Use of the Word Character, MSt 14(1952) 79-97; E. Schillebeeckx, De sacramentai heilseconomie. An 1952, 485-555; Landgraf D III 269-278; N.M. Häring, Charakter, Signum und Signaculum, Schol 30(1955) 481-512, 31 (1956) 41-69,182-212; B. Leeming, Principles of Sacramental Theology, Lo 1955; A. Szafrański, Z badań nad ch.s. bierzmowania, RTK 2 (1955) 29-60; B. Neunheuser, Taufe und Firmung, HDG IV 2, Fr 1956 (passim); P. Smulders, Sacramenten en Kerk, Bjdg 17 (1956) 391-418; J. Galot, La nature du caractère sacramental, Bg 1957; K.F. Krämer, LThK II 1020-1023; E. Schillebeeckx, Christus. Sacrament van de Godsontmoeting, Bilthoven 1960, 19652 'Chrystus. Sakrament spotkania z Bogiem, Kr 1966, 188-212); F. Gry-glewicz, Pieczęć i jej symbolika w NT, RTK 10(1963) z. 2, 5-29; Granat DK VII 1, 98-112; J. Moingt, Caractère et ministère sacerdotal, RSR 56(1968) 563569; A. Winklhofer, Kirche, in den Sakramenten, F 1968; R.J. Bunnick, Prêtres des temps nouveaux, P 1969; E. Schillebeeckx, Le caractère, w; Approches théologiques, P 1969, I 376378; C. Sepe, La dimensione trinitaria del carattere sacramentale, R 1969; J. Flamand, Réflexions pour une intelligence renouvelée du caractère sacerdotal, P 1970; H.M. Legrand, Das unauslöschliche Merkmal und die Theologie des Weiheamtes, Conc 8(1972) 262267; A. Huerga Teruelo, La teologia aquiniana de los caracteres sacramentales en la perspectiva eclesiologica contemporanea, RET 33 (1973) 213243; W. Kasper, ökumenischer Konsens Uber das kirchliche Amt?, SdZ 98 (1973) 219230; Reform und Anerkennung kirchlicher Ämter, Mn 1973.

Podobne prace

Do góry