Ocena brak

Chałupa, chata, checza, chyża (Krakowskie), izba, izby (Podhale, Podlasie)

Autor /Teresa Dodano /25.10.2012

Tradycyjny budynek wiejski
służący równocześnie celom mieszkaniowym i niektórym
produkcyjnym, występujący powszechnie od
chwili utrwalenia się stałego osadnictwa związanego z
uprawą roli. We wczesnym średniowieczu były to zazwyczaj
drewn. budynki jednoizbowe o konstrukcji
wieńcowej (—> wieńcowa konstrukcja), rzadziej plecionkowej
(—» plecionkowa konstrukcja).

Później oprócz
form wcześniejszych występowały budynki dwu- lub wieloizbowe, niekiedy o konstrukcji słupowo-ramowej
(—> słupowo-ramowa konstrukcja). W XVII-XIX w.
kształtowały się dwie podstawowe grupy typów ch.:
w Polsce pn. i zach. - o części mieszkalnej rozwiniętej
w kierunku poprzecznym (zazwyczaj dwupasmowe
i dwutraktowe), w Polsce pd. i wsch. - o części mieszkalnej
rozwiniętej w kierunku wzdłużnym (jednopasmowe
i wielotraktowe bądź wielopasmowe i jednotraktowe).

Gł. pomieszczeniem ch. jest izba z piecem
kuchennym, piekarniczym i ogrzewczym (jeżeli piec
był kurny zw. izbą kurną, czarną izbą, staropol. dymnicą),
ponadto komora o charakterze magazynowym, najczęściej
bez okien (zw. alkierzem, klecią, warzywnią),
dodatkowe pomieszczenie mieszkalne (zw. białą izbą,
świetlicą, światołką), niekiedy czarna kuchnia. Przed
wejściem, sytuowanym w ścianie szczytowej lub
wzdłużnej, wznoszono niekiedy ganki, podcienia lub
przybudówkę zw. sienią szałasową (powstałą przez
przedłużenie połaci dachowej nad wejściem). Otwory
okienne i drzwiowe skupiano zwykle w jednej lub dwu
sąsiadujących ścianach. Dach, najczęściej o konstrukcji
krokwiowej (—> więźba), w starszym budownictwie
cztero- lub dwuspadowy, w nowszym dwuspadowy
lub naczółkowy.

Zależnie od układu wsi ch. stawiano
wzdłuż drogi szczytem do niej, później też kalenicą,
niekiedy zaś na granicy pól uprawnych i łąk. W zależności
od warunków geogr, rodzaju produkcji rolnej,
przepisów bud. i zwyczajów lokalnych, w XVIII-XIX w.
wykształciły się liczne typy regionalne, z których
ważniejsze to: ch. kaszubska, mazurska, wielkopolska,
kujawska, kurpiowska, łowicka, lubelska, kielecka,
krakowska, podhalańska, orawska, rzeszowska i łemkowska.
W XVIII i XIX w. we wsiach folwarcznych ch.
budowano niekiedy wg ustalonego, projektowanego
wzorca.

Typy regionalne ch. różnią się też sposobem
krycia dachów, malowaną dekoracją ścian (kolor, wzory
rośl. lub geom.) oraz snycerskim zdobieniem elementów
konstrukcyjnych, obramień drzwi i okien, deskowaniem
szczytów i dekor. ich zakończeniami (—>
pazdury; —> śparogi).

Do góry