Ocena brak

CECYLIA św.

Autor /Abraham Dodano /23.07.2012

Żyła na przełomie II i III w. w Rzymie;
wg Akt męczenników z V w. pochowana we własnym domu razem
z narzeczonym Walerianem i jego bratem Tyburcjuszem oraz
Maksymem prawdopodobnie przez pap. Urbana I (222-230),
wg Itinerariów z VII w. — w centrum katakumb Kaliksta, zw.
Ad Sanctam C. (część ta zniszczona 755 w wyniku rabunków
Longobardów pod wodzą Astolfa), a wg Liber pontificalis —
w katakumbach Pretekstata, z których pap. Paschalis I miał
821 przenieść jej szczątki do katakumb Kaliksta; święto 22 XI.

I. KULT — Miejscem kultu stał się w poł. V w. pierwotny grób
C. w katakumbach Pretekstata—mała krypta (połączona wąskim
korytarzem z kryptą pap.), w której zachowała się z III w.
inskrypcja gr. „oddała duszę Bogu" z gołąbkiem; kryptę tę
prawdopodobnie za pap. Damazego I (366-384) powiększono
do kwadratowej sali (sklepionej łukami z cegieł i oświetlonej
lukarną), na ścianie której fragmentarycznie zachowało się
malowidło, prawdopodobnie z czasów pap. Sykstusa III (432-
-440), przedstawiające u góry C. w postawie orantki, u dołu
2 baranki zwrócone do krzyża łac, pośrodku stojące postacie
męskie z napisami Policamus, Sebastianus, Cyrinus.

Temat
pierwotnej dekoracji krypty odtworzono prawdopodobnie na
malowidle z VII w. (na ścianie graniczącej z kryptą pap.) przedstawiającym
C. z głową otoczoną nimbem. Poniżej w głębi
niszy zachowało się popiersie Chrystusa błogosławiącego oraz
postać bpa w pallium z napisem S. Urbanus, a przy orantce
sgrafitta kapł. (z IX w.).

Pierwotne ślady liturg. kultu C. zawiera Sakramentarz leoniański
z V w., zamieszczający na jej cześć 5 formularzy mszalnych
z własnymi prefacjami, oraz akta synodu pap. Symmacha
z 499, zawierające wzmiankę o tytuł, kościele C., wzniesionym
prawdopodobnie w IV w. (pierwotnie kościół domowy
z czasów pap. Urbana, 222-230); w kościele tym 545 obchodzono
uroczystość liturg. w dniu 22 XI (nie ustalono, czy to data zgonu
C , czy konsekracji kościoła); bazylikę C. na Zatybrzu zbudował
pap. Paschalis I (817-824) i przeniósł do niej szczątki C.
z katakumb.

Odkrycie 1599 przez P.E. Sfondratiego 2 sarkofagów
pod ołtarzem bazyliki potwierdziło w jednym obecność
szczątków młodej dziewczyny, a w drugim — 3 mężczyzn (zgodnie
z Aktami męczenników — Waleriana, Tyburcjusza i Maksyma);
ponadto inskrypcja z IX w. wymienia imiona papieży
Urbana i Lucjusza przeniesionych tu za Paschalisa I. Wykopaliska
z 1899-1901 odsłoniły założenia dużej willi z III i IV w.
z mozaikami oraz fragmenty łazienki rzym. w obrębie podziemnego
oratorium.

Na powierzchni cmentarza Kaliksta zachowały
się ruiny 3-konchowej memorii, poświęconej C. i pap. Sykstusowi
nad miejscami ich grobów, a pochodzącej prawdopodobnie
z czasów pap. Fabiana (236-250), zniszczonej za ces. Dioklecjana
(284-305) i odbudowanej w IV w.

Za p a t r o n k ę muzyki kośc uznano C. w końcu średniowiecza;
ma to swe źródło w mylnym rozumieniu treści antyfony
oficjum godzin kan., pochodzącej z VIII w. Cantantibus organis
C. Domino decantabat i dlatego przedstawianie jej w sztuce sakr.
przy organach lub grającej na pozytywie jest hist, anachronizmem.

Ku jej czci powstawały bractwa -» muzyczne i towarzystwa,
np. w XVI w. w Rzymie (Accademia di Santa C.),
w XVIII w. w Londynie (Caecilian Society, 1785-1861), oraz w Ratyzbonie —Cäcilienverein (cecylianizm). Ponadto znane
są utwory muz. Ody ku czci świętej C, m.in. H. Pourcella
i G.F. Handla. Z uroczystością C. wiązano festiwale muz.
od XVI w. we Francji, od XVII w. w Anglii, a od XVIII w.
W Niemczech.

II. IKONOGRAFIA — Pierwszy znany wizerunek C. jako orantki
pochodzi z V lub VI w. (fresk w krypcie C. w katakumbach
Kaliksta, Rzym); inne wczesne przedstawienie ukazuje C. jako
dziewicę i męczennicę w wytwornym stroju świeckim (mozaika
z ok. 570, S. Apollinare Nuovo, Rawenna).

W późnym średniowieczu wyobrażano C. z płonącą lampką
(fresk z pocz. XIII w., oratorium S. Silvestro, Rzym), w koronie
lub w wianku z białych i czerwonych róż — symbolu jej dziewictwa
i męczeństwa (G. del Ponte, obraz S. Salvatore al Monte,
Florencja; Fra Angelico, Ukoronowanie Maryi, Luwr; Mistrz
koloński, obraz z 1. poł. XVI w., zbiór Virinich, Bonn). Jako
męczennicę z mieczem ukazuje ją statua z XV w. w kościele
w Beauvillers pod Lisieux.

Pod koniec XV w. ustala się wyobrażenie
C. jatko patronki muzyki, grającej na organach lub
trzymającej instrument muz. w ręce (obraz ołtarzowy z 1515,
z kaplicy C. w kościele S. Giovanni in Monte; Rafael, obraz
z 1516 — oba w Pinakotece w Bolonii).

Od schyłku XVI w.,
a zwł. w okresie baroku, ukazywano C. w otoczeniu aniołów
grających na organach (P.P. Rubens, plafon w kościele Jezuitów
w Antwerpii). Jako patronka muzyki reprezentowana jest również
w alegor. przedstawieniach świeckich 2. poł. XIX w. (np.
P.J.A. Baudry, ok. 1770, lunety w foyer Opery Paryskiej).

Ujęcia sceniczne postaci C. pojawiły się najpierw w bizant.
sztuce sakr., w której przedstawiano ją głównie w scenie śmierci
męczeńskiej obok świętych Waleriana i Tyburcjusza (miniatury
z X w. w menologionie Bazylego II, Biblioteka Wat.) i w scenie
koronowania jej i Waleriana przez anioła wiankami róż oznaczającej
także ich męczeństwo (drzwi brązowe z 1076, Monte
Sant'Angelo).

Te typy ikonograficzne przyjęły się na Zachodzie
i w XIV-XV w. odtwarzane były w miniaturach brewiarzy,
żywotów świętych i Złotej legendy. W renesansie scenę koronacji
przekształcono w zaślubiny C. z Walerianem.

W XVII w.
pojawiły się przedstawienia zmarłej C , leżącej na boku, w długiej
sukni i welonie na głowie; jej podniesione 3 palce prawej dłoni
oraz 1 lewej symbolizują wiarę w Boga w Trójcy jedynego
(S. Maderna, figura w Santa C. in Trastevere, Rzym; J. Scheffer,
obraz z 1. poł. XIX w., Österreichische Galerie, Wiedeń);
męczeństwo C. przedstawił m.in. A. Pozzo (Accademia di San
Luca, Rzym), jej koronację — Rubens (obraz z 1640, Berlińskie
Muzea Państw.).

Cykle ilustrujące sceny z życia C. i legendy o niej występują
wyłącznie w sztuce zach., najwcześniej we wł. malarstwie monumentalnym
(freski z 1011, kościół S. Urbano alla Caffarella,
Rzym; z XII w. — w kościele Santa C. in Trastevere, Rzym).

W sztuce krajów na pn. od Alp do najbardziej znanych zabytków
należą witraże katedry w Le Mans z XII w. oraz cykle
fresków z ok. 1300 w kościele św. C. w Kolonii. Odnalezienie
1599 szczątków C. przyczyniło się do powstawania nowych
cyklów w malarstwie ściennym (polichromia z 1604-05 szkoły
L. Carracciego w krużgankach kościoła św. Michała w Bosco;
Domenichina, z pocz. XVII w., w kaplicy C. w kościele S. Luigi
degli Francesi w Rzymie).

W sztuce pol. postać C. występuje rzadko; posążek renesansowy
C. znajduje się wśród innych przedstawień figuralnych
w kościele św. Idziego w Krakowie, a obraz C. z XVII w. namalowany
przez Guercina — w ołtarzu kaplicy św. C. w katedrze
pozn.; scenę koronowania jej i Waleriana wiankami róż przedstawia
obraz ołtarzowy z XVIII w. w kościele par. w Janowie Lub. ;

C. siedzącą przy organach ukazuje rzeźba rokokowa z 1771-73
M. Polejowskiego (katedra w Sandomierzu), a jako patronkę
muzyki — figura późnobarokowa w zwieńczeniu ołtarza głównego
w kościele par. w Małujowicach (k. Brzegu) oraz rzeźba z końca
XVIII w. w kościele par. w Jeżewie (k. Świecia).

 

P. Crostarosa, Scoperte in Santa C. in Trastevere, NBAC 5 (1899) 261-278, 6(1900) 143-160, 265-270; Leclerca, I 417-420; H. Leclercq, DACL II 2738-2756; E. Poirée, Sainte C, P 1920; P. Benati, Santa C. nella leggenda e nell'arte. Mi 1928; Braun TA 159-162; F. Mecke, Dle hellige C. in der Kunst, MusSacr 77 (1957) 324-327; Réau III 1, 278-284; Kaftal I 249-258, II 275-280; Aurenh 425-435; M.C. Celletti, BS III 1081-1086; KZSP HI, z . l l , 60, VII, z. 1, 63, VIII z. 27, 5, XI, z. 15, 7; A.N. Cellini, S. Maderna, F. Vanni eG. Reni a Santa C. in Trastevere, Paragone 20(1969) 18-41; F. Werner, LCIk V 455-463.

Podobne prace

Do góry