Ocena brak

CARLYLE THOMAS

Autor /Domicjan999 Dodano /19.07.2012

ur. 4 XII 1795 w Ecclefechan (hrabstwo
Dumfries w Szkocji), zm. 4 II 1881 w Londynie, Eseista,
historyk, teoretyk kultury.

Studiował matematykę (1809-14) i prawo (1819) na uniw.
w Edynburgu, ale studiów nie ukończył, poświęcając czas osobistym
studiom, głównie nad niem. i franc, literaturą epoki
oświecenia; ostre kryzysy duchowe spowodowały, że porzucił
przygotowania do kariery duchownego i zerwał z oficjalnym wyznaniem
kalwińskim; 1819 rozpoczął działalność lit. jako dziennikarz
i eseista, nast. rozwinął samodzielną twórczość lit.;
1866-67 był rektorem uniw. w Edynburgu.

C. był tłumaczem literatury i popularyzatorem kultury niem.
w Anglii; przetłumaczył J.W. Goethego Wilhelm Meister (I-III,
E 1824); 1827 nawiązał korespondencję z Goethem (Correspondence
between Goethe and C, Lo 1887); opublikował The Life
of Friedrich Schiller (Lo 1825); napisał też szereg esejów kryt.-
-lit. o pisarzach ang. i obcych (zebrane w Critical and Miscellaneous
Essays I-IV, Bs 1838, Lo 18392).

W dziełach omawiających
problematykę społ., pełnych utopijnego dydaktyzmu i niekonsekwencji, C. ostro atakował urylitaryzm, hedonizm, zmaterializowanie
uprzemysłowionego społeczeństwa, ideę niesprzeciwiania
się (laissez-faire), liberalizm polit, (m.in. Chartism, Lo
1840; Past and Present, Lo 1843; Lat ter-Day Pamphlets, Lo
1850). C. jest także autorem dzieł o charakterze autobiograficznym
Sartor Resartus (Bs 1836, Lo 18382 ; przekł. pol. Wwa 1882)
oraz Reminiscences (I-II, Lo 1881).

Poglądy historiozoficzne
i mor., najbardziej reprezentatywne dla C , znalazły najpełniejszy
wyraz w dziełach On Heroes. Hero- Worship and the Heroic
in History (Lo 1841; Bohaterowie. Cześć dla bohaterów i pierwiastek
bohaterstwa w historii, Wwa 1882), The French Revolution
(I-III, Lo 1837), Oliver Cromwell's Letters and Speeches:
with Elucidations (I-II, Lo 1845, I-IÜ, Lo 18462), The History
of Friedrich II of Prussia... (I-VI, Lo 1858-65).

C. był przedstawicielem romantycznego i elitarnego indywidualizmu,
silnie inspirowanego przez literaturę niemiecką. Nie
był myślicielem systematycznym, a jego prace hist, cechował
brak dyscypliny nauk. i obiektywizmu w doborze i interpretacji
materiału źródłowego, nadmiar moralizatorstwa, spirytualizm
i profetyzm. Mimo że pisał stylem niejasnym, pełnym przesady,
afektacji i paralogizmów, potrafił narzucić irracjonalny obraz
świata i dziejów; oddziałał m.in. na M. Arnolda, J. Ruskina,
R.W. Emersona.

Swoje stanowisko w rozumieniu świata nazwał „naturalnym
supernaturalizmem" : wszystkie rzeczy widzialne są symbolami
ducha; przyroda i człowiek są „ubraniami" ducha; duch zaś jest tajemniczą, ciągle twórczą siłą przejawiającą się w każdym bycie,
zwł. ludzkim.

Symbole jednak, starzejąc się, stają się niezdolne
do adekwatnego objawienia wartości ducha; historia
kultury polega na obalaniu symboli przeżytych i stwarzaniu
nowych, bardziej adekwatnych. Kto umie odczytywać zaszyfrowany
język zjawisk i posiada moc stwarzania nowych symboli,
jest bohaterem, herosem; stąd historia jest sumą biografii wybitnych
jednostek, czyli bohaterów.

Wszyscy inni, którzy nie potrafią
odkryć boskiej idei w świecie, odnajdują wyzwolenie w
posłuszeństwie herosom i na tym polega ich wolność. Moralność
herosów natomiast pojmował C. aktywistycznie i egotystycznie,
jako niezależną od systemów etycznych realizację ich
wolności, gdzie wolny czyn ma pierwszeństwo przed myślą i refleksją.

Konsekwencją takiego stanowiska było uznanie, że
słuszność ma ten, kto zwycięża, ponieważ zwycięża silniejszy,
a silniejszy jest lepszy; w tym duchu C. interpretował także historię
Polski (zwł. rozbiory) jako akt boskiej sprawiedliwości.
Wielokrotnie wydawano poszczególne dzieła C. ; z wyd. zbiorowych
najpełniejsze jest Centenary Edition (I-XXX, Lo 1896-99).

 

J.A. Froude, Thomas C. A History of the First Forty Years of His Life
1795-1835 I-II, Lo 1882, Farnborough 19692 ; S. Wiśniowski, Charakter i pisma Tomasza C, Ateneum 25 (1882) 50-69,269-297; J.A. Froude, Thomas C. A History of His Life In London 1834-1881 I-II, Lo 1884; P. Hensel, Cartyle, St 1901,19223 ; L. Stephen, D N B III 1020-1036; L. Cazamian, Carlyle, P 1913; A. Mohl, Bohater C. i nadczlowlek Nietzsche, Pz 1913; F.W. Roe, The Social Philosophy ofC. and Ruskln, Lo 1921, Port Washington 19692 ; D.A. Wilson, The Life of Thomas C. I-VI, Lo 1923-34; E.E. Neff, C. and Mili, NY 1924, 1964 ; J.W. Dyer, A Bibliography of Thomas C. Writings and Ana, Portland 1928; B.H. Lehmann, C. Theory of the Hero, Durham 1928; A.C. Taylor, Carlyle, P 1929; CF. Harrold, C. and German Thought 1819-1834, NH 1934; A.C. Taylor, C. et la pensée latine, P 1937; K.H. Bachmann, Dle Geschichtsauffassung Thomas C. und sein Gemeinschaftsgedanke Im Lichte der geistigen und politischen Entwicklung Englands, Gö 1938; V. Bäsch, C. Thomme et l'oeuvre, P 1938; L.M. Young, Thomas C. and the Art of History, Ph 1939; D. Gascoyne, Thomas C, Lo 1952; J. Symons, Thomas C. The Life and Ideas of a Prophet, Lo 1952; J. Kadenburg, Teleologisches Geschichtsbild und theokratische Staatsauffassung im Werke Thomas C, Hei 1960; G. Faggin, EF I 1224-1226; M. Moran, EPh II 23-25; Tatarkiewicz HF III 54-58; A.J. La Valley, C. and the Idea of the Modern. Studies tn C. Prophetic Literature and Its Relation to Blake, Nietzsche, Marx and Others, N H 1968; F.M. Turner, Victorian Scientific Naturalism and Thomas C, Victorian Studies 18 (1974-75) 325-343; G. Workman, Thomas C. and the Governor Eyre Controversy. An Account with Some New Material, Victorian Studies 18 (1974-75) 77-102; V. Gabrieli, Coleridge e C. Cultura 13(1975) 184-204.

Podobne prace

Do góry