Ocena brak

BYTOM

Autor /Nadbor Dodano /16.07.2012

Siedziba parafii rzym.kat. i dekanatów w diecezji
opolskiej oraz parafii ewang.augsb. w diecezji katowickiej. B. należał
do diec. krakowskiej, a 1821-1945 do archidiec. wrocławskiej.
Gród, zał. przez króla Kazimierza Odnowiciela w poł. XI w.,
zniszczony 1241 przez Tatarów, otrzymał 1254 przywilej lokacyjny
od Władysława I, księcia opolskiego; od 1335 był pod
zwierzchnością czes., od 1526 — austr. ;

w wyniku wojen śląskich
(1740-63) włączony do Prus, od 1945 w Polsce. W XIX w.
w związku z kopalnictwem węgla kamiennego i rud nastąpił
rozwój gosp. i demograficzny B.; 1787 liczył ok. 1600 mieszk.,
1848 - ok. 6000 (ok. 75% Polaków, katolików), 1910 - ok.
68 000, 1940 - ok. 101 000. W 1848-1945 B. był ośrodkiem
budzenia pol. świadomości nar. na Górnym Śląsku.

Pierwsza parafia grodowa w B. powstała ok. 1150 przy kościele
św. Małgorzaty, administrowana początkowo przez benedyktynów
z Tyńca lub Wrocławia, nast. przez norbertanów,
którzy 1543-1810 rezydowali przy kościele Wniebowzięcia NMP;
kościół św. Małgorzaty zaś od XVI w. do 1935 był kościołem
cmentarnym;

wzniesiony w XII w. jako drewniany, zastąpiony
został 1880-81 neogot. murowanym; 1935 przekazany werbistom.
Kościół par. Wniebowzięcia NMP z ok. 1230 był od 1334 kościołem dekanalnym; 1432 został obrabowany przez husytów; po
pożarze miasta (1515) powiększono go o późnogot. część zach.;

1565-1632 był kościołem luterańskim; w 2. poł. XVII w. został
on przebudowany w stylu barokowym, a 1852-57 neogot.; od
1810 duszpasterstwo prowadzą księża diecezjalni. Rozwój demograficzny
w B. zadecydował o powstaniu nowych parafii:
Trójcy Przenajśw. z neogot. kościołem, konsekrowanym 1886;
św. Jacka, eryg. 1915 w B.-Rozbarku, z neorom. kościołem
z 1908-11 (wg projektu M. Giemsa), konsekrowanym 1915;

św. Józefa, eryg. 1928, z kościołem w stylu bazylikowym, konsekrowanym
1928; Najśw. Serca Jezusa, eryg. 1928, z kościołem
adaptowanym z hali sportowej, przekazanym jezuitom; św. Barbary,
z kościołem w stylu neorom., konsekrowanym 1931 ; Podwyższenia
Krzyża Św., eryg. 1940, z kościołem w kształcie rotundy
(wg projektu O. Lindera), konsekrowanym 1937, przekazanym
1946 jezuitom, a 1948 kapucynom.

Dekanat B.-Wschód
(1325-1972 — bytomski) liczy 9 parafii (wszystkie w B.), a dekanat
B.-Zachód (1937-72 - miechowicki) 7 parafii (5 w B. Zabrze-
-Rokitnica, Stolarzowice).

Ok. 1357-58 książę Władysław Opolczyk sprowadził do B.
franciszkanów, fundując dla nich drewniany kościół i klasztor,
które 1450 zastąpiono murowanymi; 1810 klasztor skasowano;
kościół przekazano 1833 gminie protest., a 1945 zwrócono katolikom
i erygowano przy nim par. św. Wojciecha, którą 1952
przejęli franciszkanie panewniccy.

W B. istnieją także kościoły
filialne: Św. Ducha, wzniesiony 1300 wraz ze szpitalem przez
księcia bytomskiego Kazimierza dla bożogrobców z Miechowa
(murowany 1721 na rzucie 8-bocznym), oraz drewniany kościół
św. Wawrzyńca z XVI w. (przeniesiony 1901 z Mikulczyc).

W B. domy zak. założyły też szarytki (1850), boromeuszki
(1863), notredamki (1865-79,1892), pasterki (1893), elżbietanki
(1897), służebniczki panewnickie (1903), służebniczki Najśw.
Serca Jezusa (1904), siostry od Opatrzności Bożej (1945), córki
Bożej Miłości (1948). Działały także liczne bractwa kośc.,
m.in. Bożego Ciała (1679), różańcowe (1851), maryjne (1859),
Serca Jezusowego (przed 1868), szkaplerza (1890), wieczystej
adoracji Najśw. Sakramentu (1897).

W B. w poł. XLX w. skupiał się pol. ruch nar., przeciwstawiający
się germanizacji, w którym brali udział kat. działacze
świeccy (K. Miarka, J.P. Lompa, J. Łepkowski) i duchowni
(N. Bonczyk, K. Damrot, J. Szafranek).

W 2. poł. XLX w.
B. stał się ośrodkiem pol. ruchu wydawniczego; powstały księgarnie:
K. Forstera (1853), M. Boehma, O. Woeldnera (1877),
w których drukowano książki pol. o tematyce rei., zwł. modlitewniki
i śpiewniki.

Dynamiczną działalność kulturalno-oświatowa
rozwijało szereg kat. organizacji i towarzystw, walczących
o prawa ludności do używania języka pol., m.in. Tow. Robotników
Chrzęść, (zał. 1870), młodzieżowe Tow. św. Alojzego,
zał. 1871 przez ks. Bonczyka (tzw. alojzjanie), Centralne Tow.
Gospodarcze, zał. 1874 przez F. i S. Przyniczyńskich, Związek
Chrzęść. Robotników (zał. ok. 1870), Tow. Robotników (1890-
-1922), Związek Kat. Kupców (1890-1922), Tow. Szerzenia Elementarzy
Polskich, zał. 1900 przez ks. A. Skowrońskiego, Związek
Śląskich Kół Śpiewaczych (zał. 1910), Śląski Związek Akademicki
(zał. 1933), Pol. Związek Młodzieży (zał. 1933), Tow.
Opieki nad Matką i Dzieckiem (zał. 1934).

Do XIX w. była w B. jedna elementarna szkoła kat., a po
1886 powstały 4 dalsze; 1867 założono gimnazjum kat.; siostry
notredamki prowadziły 1869-79 i 1892-1939 gimnazjum żeńskie
i zawodową szkołę żeńską; w okresie nasilenia germanizacji
w latach międzywojennych Pol. Katolickie Tow. Szkolne uzyskało
pozwolenie na zał. jedynego w Niemczech Polskiego Gimnazjum
(1932-39).

Na przełomie XIX i XX w. B. stał się głównym na Górnym
Śląsku ośrodkiem działalności publicystycznej Polaków. Wychodziły
tu czasopisma:

° „Dziennik Górnośląski" 1848-49
(2 razy w tygodniu; od nr 85 (1849) — tygodnik), red. zespołowo
przez J. Łepkowskiego, Aleksandra Mierowskiego, Emanuela
Smółkę i ks. J. -> Szafranka (inicjatora pisma), a od 1 TV 1849
przez Lompę i Smółkę; pismo propagowało zakładanie bibliotek i towarzystw pol., akcentowało związki Śląska z Polską;
będąc pierwszym pismem pol. na tym terenie, odegrało dużą
rolę w budzeniu polskości na Śląsku; liczba jego czytelników
dochodziła do 20 000;

° „Gazeta Górnośląska" (1874-94);

° -> „Katolik" (1881-1931);

° „Światło" (1886-98), ilustrowane
pismo lud. wydawane przez spółkę prasową „Katolika";
zamieszczało materiały z historii i literatury pol., reprodukcje
zabytków pol. kultury oraz prezentowało sylwetki ludzi zasłużonych
w krzewieniu polskości na Śląsku;

° „Gwiazda Górnośląska"
(1888-94), z miesięcznym dodatkiem „Przyjaciel Domowy",
redagowana przez S. Czerniejewskiego, pismo lud. poświęcone
sprawom rei., polit., społ. i oświacie, popierające program
partii Centrum, od 1891 organ Związku Wzajemnej
Pomocy dla Robotników Górnośląskich; zamieszczało także
przedruki z prasy pol.;

° „Dziennik Śląski" (1898-1931), wyd.
nakładem „Katolika", publikował wiadomości polit., informacje
o wydarzeniach lokalnych, ogłoszenia stowarzyszeń rei., powieści
w odcinkach (np. H. Sienkiewicza); miał dodatek miesięczny
Rodzina", poświęcony wychowaniu, oraz bezpłatny dodatek
tygodniowy „Dzwonek" (do 1930), przeznaczony dla dzieci;

° Związkowiec", wyd. 1904-24 jako organ Zjedn. Zawodowych
Chrzęść;

° „Święty Wojciech" (1907-20), 1907-09 organ
miesięczny Związku św. Bonifacego na Austrię;

° „Świat Chrześcijański"
(1916-21), miesięcznik (wyd. od 1920 przez Władysława
Zbierzchowskiego) poświęcony idei zbratania narodów
chrzęść; publikował materiały historiozoficzne o charakterze
mesj. oraz hist.; akcentował potrzebę regulacji spraw społ. w
duchu ewangelii;

° „Der Gewerkschaftler. Organ der Christlichen
Gewerkschaften Oberschlesiens" (1919-24), red. 1919-20
przez Antoniego Kowalczyka;

° „Strzecha Śląska" (1920-21),
tygodnik kat., wyd. przez Karola Koźlika, czasopismo propagandowe
z okresu plebiscytu;

° „Nowa Strzecha" (1921),
czasopismo polityczne; 1946-51 ukazywała się w B. -> „Strażnica
Ewangeliczna".

Ewangelicy mieli w B. własną gminę (z przerwą 1634-1836),
która 1838 przejęła pofranciszkański kościół św. Mikołaja; 1843
powstała ewang. szkoła elementarna; obecna parafia należy do
ewang.augsb. diecezji katowickiej.
Żydzi, których w 1. poł. XIX w. było w B. ok. 200, wznieśli
1810 synagogę, rozbudowaną 1869, zburzoną w czasie II wojny
świat.; do 1861 prowadzili 2 szkoły prywatne; 1861 powstała
szkoła elementarna.

 

F. Gramer, Chronik der Stadl B. in Oberschlesien, Beutheil 1863; M. Kopstein, Geschichte der Synagogen-Gemeinde in B., Beuthen 1891; W. Durynek, Festschrift zum 25-jährigen Jubiläum der Sankt Trinitäts-Kirche zu Beuthen OS., Beuthen 1911 (Historia kościoła Św. Trójcy w Bytomiu na Górnym Śląsku z okazji 25-letniego jubileuszu. Brzeziny 1911); J. Dobrzycki, Kościoły drewniane na Górnym Śląsku, Kr 1926, 15-17,32; K. Hiller, Die evangelische Volksschule i B. OS., Beuthen 1927; P. Reinelt, 700 Jahre Sankt Marienkirche zu B. OS., Beuthen 1931 ; J. Knossalla, Das Dekanat B. OS in seinem schlesischen Teil, Ka 1935; W.J. Rose, The Drama of Upper Silesia. A Regional Study, Brattleboro 1935 (passim); P. Reinelt, Sankta Trinitas B. OS. feiert das goldene Jubiläum, Beuthen 1936; W. Floryan, Czasopiśmiennictwo polskie na ziemiach śląskich w okresie walki o narodowość, w: Oblicze Ziem Odzyskanych, Wr 1948, II 629-633.682-683; A. Rombowski, Dziennik Górnośląski 1848-1849, SKHS 2(1948) 212-223; J. Popkicwicz, Geneza gimnazjum bytomskiego, PZ 5 (1949) 427-442; Dziewięć wieków B., Ka 1956; M. Przywecka-Samecka, J. Reiter, Bibliografia polskich czasopism śląskich, Wr 1960 (passim); W. Urban, Z dziejów szarytek w B. i ich duszpasterstwa, NP 12 (1960) 25-46; J. Luboš, Dzieje polskiego gimnazjum w B., Ka 1961 ; T. Musioł, Publiczne szkoły powszechne mniejszości polskiej na Śląsku Opolskim w latach 1923-1939, Ka 1961 (passim); J. Śruba, Polskie organizacje w B., Kwartalnik Opolski 7 (1961) 63-80; S. Wilczek, Józef Lompa jako organizator polskiego czasopiśmiennictwa na Śląsku i publicysta, w: Ze studiów nad Lompą, Wr 1964, 134-137; W. Ogrodziński, Dzieje piśmiennictwa śląskiego, Ka 1965 (passim); AZA 47; R. Bigdoń, Działalność duszpasterska ks. Józefa Szafranka w parafii bytomskiej na tle epoki (1839-1874), RTSO 1 (1968) 409-427; tenże. Religijność mieszkańców B. w dobie industrializacji (na przykładzie parafii NMP w B. od pol. XIX w. do I wojny światowej), Lb 1968 (mpsBKUL); SzmOp 50-58; R. Bigdoń, Bytomskie szkolnictwo średnie i zawodowe w latach ¡841-1914, RTSO 2(1970) 241-258; EWK 364; Z. Bednorz, Nad rocznikami dawnych gazet śląskich, Wr 1971 (passim); A. Targ, Organizacje polsko-katolickie na Górnym Śląsku pod koniec XIX w., SSHT 4 (1971) 287-297; F. Marek, Najstarsze pisma polskie na Śląsku, Wr 1972, 80-113; R. Bigdoń, Rozwój sieci parafialnej w miastach i osiedlach przemysłowych centralnej części Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego w latach 1850-19¡4 na przykładzie starej parafii NMP w B. oraz terenów z nią graniczących, RTSO 3 (1973) 111-133.

Podobne prace

Do góry