Ocena brak

BURZA

Autor /Salwin0x0 Dodano /16.07.2012

Zjawisko meteorologiczne (błyskawica, grzmot,
piorun, deszcz, wicher) uważane w wielu religiach za epifanię
tajemniczej potęgi, siły i gwałtu; zaliczane do rei. kategorii ->
kratofanii, wyraża transcendencję, potęgę i moc -> bóstwa oraz
jego siłę zapładniającą ziemię; za bogów b. (i płodności) uważa
się szczególnie bóstwa -> uraniczne.

I. W RELIGIACH ŚWIATA — rozpowszechnione są liczne wierzenia
nadające grzmotom i piorunom charakter sakr.; w wielu
mitologiach grom uważa się za broń boga niebios; miejsce,
ludzie i drzewa, w które uderza, nabierają charakteru sakr.
(enelysion w religii gr., fulgurilum w religii rzym.).

Za naczelne bóstwa uraniczne objawiające się zwł. w czasie
b. uważano celt. boga nieba burzliwego Taranisa (od celt.
rdzenia taran grzmieć), bałtyckiego Perkuna (błyskawica) i protosłow.
Peruna (piorun). Ze zjawiskiem b. łączono gr. Zeusa,
rzym. Jowisza, ind. Pardżanja (bóstwo huraganu) i -> Indrę,
sem. -» Adada (bóg b. i gromu) i Baala (z Ugarit).

Tytuły
Zeusa (którego bronią był piorun) Ombrios, Hyettios (deszczowy),
Bronton (grzmiący), Urios (zsyłający wiatry) i Astrapios
(błyskający) świadczą o łączeniu go z b. i zjawiskami pochodnymi.
Zeusowi, a także Jowiszowi, karzącemu też za pomocą
pioruna, był poświęcony dąb (drzewo, w które najczęściej uderza
piorun).

Bóg Indra piorunem zabił mitycznego potwora-gada
Wrhrę; tą bronią posługują się też niższe bóstwa huraganu Maruty,
którym przewodzi Indra. Adad rzucał błyskawice i rozdzielał
deszcz, a w grzmocie słyszany był jego głos. Piorun był jednym
z atrybutów egip. boga Mina, czczonego w Koptos.

Plemiona austral, wierzą, że ich bóstwa wyjawiają swą wolę
za pomocą grzmotu i pioruna (-> Australia I); Kamilaroi, Wiradiuri,
Euahlai, Murring uważają grzmot za głos bóstw, np.
Bájame i Daramuluna. Indianie (-» Ameryka II) w b. widzą
przejawy tajemniczej siły, zw. przez Siuksów wakonda, a przez Irokezów — orenda. Ludy aralsko-ałtajskie oraz Indianie Ameryki
Pn. i ludy -> Bantu (Afryka Wsch. i Pd.) wyobrażają sobie
b. w postaci ptaka (kruka, koguta), który uderzeniem skrzydła
wywołuje wiatr; błyskawica zaś jest jego językiem.

Kerebowie
na wyspie Ukerewe (Bukerebe) w Tanzanii błyskawicę przedstawiają
w kształcie czerwonego ptaka (podobnego do koguta)
z dużym dziobem i twardymi jak żelazo pazurami, mieszkającego
w chmurach; dlatego zaklinacze deszczu mają w swej zagrodzie
czerwonego koguta jako środek apotropeiczny przed błyskawicą
(-> apotropeje).

U ludów Afryki Wsch. i Pd. zaklinacz
deszczu lub in. specjalista rytualny (np. znachor) po uderzeniu
pioruna, gradzie lub gwałtownej wichurze sprawuje odpowiednie
ceremonie, które mają na celu oczyszczenie terenu i ochronę
przed ponownym nieszczęściem (->- Afryka I A).

Ludy Afryki
Zach. i Sudanu wierząc, że belemnity (tzw. kamienie piorunowe)
zostały w czasie b. zrzucone z nieba przez boga nieba lub b. czczą
je i przechowują jako symbole boga, chroniące przed piorunem,
oraz posługują się nimi w czasie ceremonii sprowadzania
deszczu.

B. jako znak -> teofanii w ST wyrażała suwerenną władzę
Boga nad światem, towarzysząc m.in. wyjściu Izraelitów z Egiptu
(Wj 9,23-34), ogłoszeniu -> dekalogu (Wj 19, 16-19), wydaniu
wyroku na grzeszników i wymierzaniu im kary (Iz 30,30) lub
wyzwalaniu narodu wybranego (Ha 3,5-9), a także obrazuje
transcendencję majestatu Boga (Job 26—37 passim); w NT wyraża
transcendencję Boga, towarzysząc uwielbieniu Chrystusa przez
Ojca (J 12, 28-32), a ponadto majestat Boga (Ap 4,5) oraz jest
znakiem sądu ostatecznego (Ap 11,19; 16,18).

II. W FOLKLORZE POLSKIM — b. uważa się za zjawisko złożone
z 2 przeciwstawnych zespołów zjawisk; pierwszy zespół tworzą
wichury, trąby wodne, chmury niosące grady i ulewy oraz towarzyszący
im zmrok, uważane za wytwór potęg demonicznych,
bezwzględnie wrogich człowiekowi i przez niego znienawidzonych;
reprezentowane są przez czarta i istoty z nim związane
(płanetnicy, porońcy, niechrzczeńcy, rusałki i dziwożony);

drugi
zespół tworzą błyskawice, grzmoty i pioruny sprzyjające człowiekowi;
przeznaczone do zwalczania złych mocy demonicznych,
tylko przypadkowo wyrządzają krzywdę ludziom, niszcząc ich
dobytek (demony bowiem, uciekając przed piorunami, kryją się
w pobliżu człowieka).

Piorunami wg tych wierzeń rządził Bóg gromowładca lub
jeden ze świętych (np. Michał Archanioł, Eliasz, Jerzy); często
też piorun personifikuje się lub poddaje płanetnikowi, który może
nim dysponować w dobrym lub złym celu.

W wierzeniach lud.
moce II zespołu traktowano z czcią, a ujemne skutki ich działania
usprawiedliwiano. Człowieka porażonego piorunem uważano
w niektórych regionach Polski za szczęśliwego, sprawiedliwego
lub Bożego wybrańca, częściej jednak za nieszczęśliwego,
grzesznego i bezbożnego. Budynków zapalonych przez piorun
nie należało gasić wodą, tylko mlekiem.

W wyobraźni lud. nadano piorunowi postać strzały piorunowej,
zw. też kamieniem burzowym; tak nazywano bełemmty, prehist.
groty i siekierki kamienne lub metalowe, które były apotropejami
przed b.

Pierwszy piorun usłyszany na wiosnę witano radośnie,
tarzając się po ziemi (dla zapewnienia sobie dobrych
plonów) i uderzając się kamieniem w głowę (aby głowa nigdy
nie bolała); dziewczęta kąpały się w tym czasie, aby zapewnić
sobie zdrową i piękną płeć. Grzmot interpretowano jako głos
gniewającego się Boga, odgłos walki demonów albo też jako
turkot wozu, na którym jeździ Bóg lub Eliasz.

Najwięcej zwyczajów
powstało w związku zobrofią przed ujemnymi skutkami
b.; oborywano wieś i procesjonalnie obchodzono pola; stawiano
krzyżyki z gałązek (np. wierzbowych) święconych w Niedzielę
Palmową ; zapaloną gromnicę umieszczano w oknie lub w kominie
oraz odmawiano litanie i in. modlitwy.

Ważną funkcję apotropeiczną
przypisywano też procesji -> Bożego Ciała; przed b.
okadzano gospodarstwa ziołami, szczególnie święconymi w oktawie
Bożego Ciała; środkami broniącymi przed skutkami b. były
gałązki i kwiaty, zdobiące 4 ołtarze w Boże Ciało, oraz chleb św. Agaty; łopatę do wsadzania chleba do pieca, pociosek, len
i konopie uważano także za przedmioty chroniące przed demonami
uciekającymi przed gniewem Boga i kryjącymi się
w pobliżu człowieka, a tym samym zabezpieczające przed uderzeniem
pioruna.

 

H. Callaway, The Religious System of the Amazulu, Capetown 1870, 1970; A.W. Howitt, The Native Tribes of South-East Australia, Lo 1904; H. France, Worship of the Thunder-God among the Awuna, Journal of the African Society 8(1908) 79-81; Schmidt UdG I-III (passim); R. Pettazoni, Dio I. L'essere celeste nelle credenze dei popoli primitivi, R 1922 (passim); A. Fischer, Lud Polski. Podręcznik etnografii Polski, Lw 1926; J. Frazer, The Worship of Nature, Lo 1926; K. Moszyński, Kultura ludowa Słowian II 1. Kultura duchowa, Wwa 1934, 19672 (passim); H. Baumann, Schöpfung und Urzeit des Menschen im Mythus der afrikanischen Völker, B 1936, 19642 ; E.J. Krige, The Social System of the Zulus, Lo 1936; C. Pietkiewicz, Kultura duchowa Polesia. Materiały etnograficzne, Wwa 1938, 15-20; G. Lagercrantz, Der Donnerkeil Im afrikanischen Volksglauben, Ethnologiska Studier 10(1940) 1-40; M. Eliade, Traité d'histoire des religions, P 1949 (Traktat o historii religii, Wwa 1966); R. Pettazoni, L'onniscienza di Dio, Tn 1955 (Wszechwiedza bogów, Wwa 1967); J. Zwernemann, Der Widder und seine Verbindung zu Sonne und Gewitter im Afrika, Anth 54 (1959) 433-459; M. Gładyszowa, Wiedza ludowa o gwiazdach, Wr 1960 (passim); F. Heiler, Erscheinungsformen und Wesen der Religion, St 1961 (passim); Kolberg (passim); A. Szyfer, Tradycyjna astronomia i meteorologia ludowa na Mazurach, Warmii i Kurpiach, O 1969; P. Grelot, STB 110-111; H. Zimoń, Regenriten auf der Insel Bukerebe (Tanzania), Fri 1974, 53-54, 93-106, 143-144; tenże, Kulty agrarne u ludów Afryki Wschodniej i Południowej, ZNKUL 17(1975) z. 3, 57-76.

Podobne prace

Do góry