Ocena brak

BUDDA, właśc. Siddhartha Gautama

Autor /LeonidXXX Dodano /14.07.2012

(sanskr. buddha przebudzony,
oświecony), ur. ok. 560 prz.Chr., zm. ok. 480 prz.Chr.,
Założyciel buddyzmu, nazywany już w dawnych tekstach także
Siakjamuni (asceta-mędrzec z rodu Siakjów).

I. ŻYCIE i DZIAŁALNOŚĆ — B. byl uważany niekiedy za postać
legendarną, jednak kryt. analiza relacji, zawartych zwł. w
dawnych tekstach palijskich, pozwoliła na ustalenie najważniejszych
danych dotyczących jego życia.
Pochodził z rodu szlacheckiego, osiadłego w niewielkiej republice
arystokratycznej na terenie obecnego Nepalu; po śmierci
matki wychowywaniem B. zajęła się siostra zmarłej.

Wg staroż.
źródeł wróżbici mieli znaleźć na ciele noworodka znamiona
wielkiego człowieka i przepowiedzieli mu, że zostanie cesarzem
albo buddą; wcześnie też zauważono u dziecka przejawy niezwykłej
inteligencji; za żonę pojął córkę księcia z rodu Siakjów;
prawdopodobnie żenił się jeszcze kolejno 2 lub 3 razy, lecz
tylko z Jasiodarą miał syna Rahulę, którego narodziny zbiegły
się z kryzysem duchowym ojca; kryzys ten doprowadził Siddharthę
do wzgardzenia światem.

Chociaż jego ojciec Siuddhodana
przeciwstawiał się zamiarom syna, spotkanie na drodze
zgrzybiałego starca, wijącego się z bólu chorego i orszaku pogrzebowego
wzbudziły w B. refleksję, której wynikiem było
przekonanie, że w życiu częściej jawi się cierpienie i śmierć niż
radość i przyjemność; spotkanie zaś wędrownego ascety (->
sannjasin), który mimo ubóstwa był szczęśliwy, skłoniło 29-letniego
B. do opuszczenia rodziny, by w wędrówce szukać zwycięstwa
nad cierpieniem i śmiercią.

Wędrując 7 lat w okolicach
dzis. Parny, nie poprzestał na głoszeniu nauki udzielonej mu
przez kilku kolejnych mistrzów, ale postanowił sam szukać rozwiązania
dręczących go problemów; z czasem przyłączyło się
do niego 5 uczniów. Intensywne ćwiczenia ascet., stosowane wg
przyjętych wówczas metod, bardzo go wyczerpały; będąc bliskim
śmierci zrozumiał, że przesadna asceza nie prowadzi do celu;
kiedy znów zaczął przyjmować pożywienie, rozczarowani uczniowie
opuścili go.

W okolicy miasta Gaja (ok. 90 km od Patny) usiadł pod
drzewem figowym (ficus religiosa, sanskr. pippala) i zwrócony
ku Wschodowi oddawał się medytacji; wtedy nastąpiło przebudzenie
(-» bodhi); B. odnalazł prawo wiązania przyczyn i skutków,
a nast. tzw. 4 szlachetne prawdy (o cierpieniu, powstawaniu
cierpienia, usuwaniu cierpienia i drodze do usuwania cierpienia).
Wkrótce potem udał się do Benaresu (obecnie Waranasi),
gdzie w podmiejskim lesie spotkał swych uczniów, do
których wygłosił pierwsze kazanie; nawrócona piątka stanowiła
zaczątek gminy buddyjskich mnichów żebrzących ( -> bhikszu).

Wraz z nimi B. przewędrował w ciągu 44 lat całą kotlinę Gangesu,
głosząc kazania i odnosząc zwycięstwa w dysputach, m.in.
z -» braminami i zwolennikami Mahawiry ; w porze dżdżystej
pozostawał wraz z uczniami w pustelni pod Srawasti (ok.
230 km na pn. od Allahabadu).

Jego nowi adepci i słuchacze
pochodzili ze wszystkich stanów (braminów, książąt, królów,
np. władca Magadhy, a także z wyzwoleńców). W ostatnich
latach życia B. był prześladowany przez swego kuzyna Dewadattę
oraz władcę Kosali — Wirudhakę, który mszcząc się (za
podsunięcie jego ojcu na żonę niewolnicy zamiast księżniczki),
wymordował większość Siakjów.

Ostatnią przed zgonem porę
dżdżystą B. spędził niedaleko Wajsiali, stolicy republiki Wr(i)dżdzich
(ok. 40 km na pn.zach. od Patny), gdzie ciężko zachorował
i w Kusinagarze (dzisiejsza Kasia), udzieliwszy uczniom
ostatnich wskazówek i zaleceń, pogrążył się w medytacji i „zgasł"
późną nocą (wg tekstów sanskr.) podczas pełni miesiąca karttika
(październik-listopad), wg palijskich zaś w miesiącu wajsiakha
(kwiecień-maj). Pogrzeb (tj. spalenie zwłok B.) miał się odbyć
z król. przepychem i towarzyszyć mu miały cudy.

Ponieważ relikwii
B. zażądało kilka wspólnot, a Mallowie z Kusinagary
domagali się wszystkich szczątków (B. zmarł na ich ziemi), podzielono
je na 8 części, którymi obdarowano m.in. wielbiciela B. i protektora buddyzmu Adżatasiatru (władcę Magadhy), Liczczhawich
z Wajsiali i pozostałych przy życiu Siakjów.

B. po rozpłynięciu się w nirwanie nie był już związany ze
światem, toteż w okresie pierwotnego buddyzmu (zw. ->- hinajaną)
cześć oddawano tylko jego pamięci. Niebawem w kołach
laików zaczęto uważać go za istotę nadprzyr. i oddawać mu
cześć boską (bhagawan); fakt ten w buddyzmie późniejszym
(zw. ~> mahajaną) przyczynił się do ożywienia poglądów teistycznych.

Następnie na pocz. I w. po Chr. w Mathurze i w
Gandharze (tu pod wpływem sztuki gr.) pojawiły się posągi B.,
które były przedmiotem jego kultu. Cześć oddawano nie tyle
B. jednostkowemu, ile raczej jego odwiecznemu prototypowi,
którego był tylko wcieleniem; wg hinajany Siddhartha miał
również swoich buddów-poprzedników; w mahajanie liczba ich
była nieskończona; przesłaniali oni kult B. historycznego.

 

H. Oldenberg, B. Sein Leben, seine Lehre, seine Gemeinde, B 1881,1959'3 ; R. Pischel, Leben und Lehre des B., L 19264 ; A. Foucher, La vie du B. d'après les textes et les monuments de l'Inde, P 1949; L. Renou, J. Filliozat, L'Inde classique I, P 1949; H. von Glasenapp, Die Religionen Indiens, St 1955; A. Bareau, Der indische Buddhismus, St 1964, 1-215; A.K. Coomaraswamy, B. and the Gospel of Buddhism, New Hyde Park 1964; G. Lanczkowski, Die Lehre des B. in Vergangenheit und Gegenwart, w: Das Christentum und die Weltreligionen, Wü 1965, 95-117; E. Sluszkiewicz, B. i jego nauka, Wwa 1965; N. Poppe, The Twelve Deeds of B. A Mongolian Version of the Lalitavistara, Mongolian Text, Notes and English Translation, Wie 1967; A. Karp, Ostatnie dni B., Euh 12(1968) z. 2, 77-88; K. Leider, B. Leben, Lehre, Jüngerschaar in transzendental-philosophischer Beleuchtung, H 1968 (bibliogr.); A. Bareau. The Superhuman Personality of B. and Its Symbolism in the Mahaparinirvanasutra of the Dharmaguptaka, w: Myths and Symbols, Ch 1969, 9-21; E. Sluszkiewicz, Budda, w: Od Mojżesza do Mahometa, Wwa 1969, 83-129; A. Bareau, Recherches sur la biographie du B. dans le Sutrapitaka et les Vinayapitaka anciens, P 1972; J. Naudou, Le Bouddha, P 1973.

 

II. IKONOGRAFIA — Pierwszymi przedstawieniami B. były następujące
symbole: pusty tron, ślady 2 stóp, z zaznaczonym na
nich słonecznym znakiem swastyki lub kwiatu lotosu, koło
praw, znak trójzębu (triratna); wyobrażenia alegor.-metafiz., np.
koń bez jeźdźca przejeżdżający przez bramę; symbolem B. był
również relikwiarz (-» stupa).

Geneza przedstawień B. jest niejasna; przyjmuje się, że pierwsze
wyobrażenia powstały pod wpływem sztuki antycznej, oddziałującej
na tzw. kulturę Gandhary (Afganistan i częściowo
Pakistan Zach.), jako przekształcenie hellenist.-syr. typu Apollona
lub też w wyniku procesu rozwojowego rzeźby ind. w ośrodku
sztuki Mathura (w stanie Uttar Pradesz) w oparciu o postać
tzw. jakszy (stojąca postać męska, uznawana przez niektórych
za prototyp antropomorficznego B.).

Na wytworzenie się
schematów ikonograficznych B. złożyło się wiele czynników;
jego wyobrażenia łączono z licznymi legendami mówiącymi
o niewykonalności postaci B., o cudownym wykonaniu rzeźby
B. przez wysłanego do nieba rzeźbiarza, a także o zesłaniu wizerunku
B. z nieba.

Przedstawienia postaci B. pojawiły się ok. I-II w. i rozprzestrzeniły
się we wszystkich krajach będących w zasięgu oddziaływania
buddyzmu. Wykonywano je wg ogólnych schematów
ikonograficznych, wykrystalizowanych od IV do VII w., o cechach
formalnych odpowiadających sztuce poszczególnych krajów.
W przedstawieniach tych usiłowano połączyć ludzką stronę
postaci B. z psych, stanem nadludzkiej, oświeconej istoty.

Najczęściej
przedstawiano B. w rzeźbie — w pozycji stojącej, ubranego
w szatę mnicha (sanghati), rzadziej w stroju książęcym (głównie
w Indochinach i Azji Wsch.), zazwyczaj ustawionego frontalnie
(abhanga) lub z 3-krotnym przegięciem ciała (tribhanga)
oraz siedzącego zwykle z nagim torsem i ze skrzyżowanymi
nogami (padniasana), ze stopą schowaną pod lewą nogą (tzw.
poza bohaterska — wirosand), z uniesionymi kolanami (poza medytacji
— jogasana) itp.; w obrębie tych pozycji istnieje wiele
odmian B. różniących się symbolicznym układem rąk (-> mudra);

cechami wyróżniającymi go są nadto: wzgórek na czaszce
(usznisza — znak oświecenia), punkt na czole oznaczający kępkę
włosów (urna) oraz wydłużone konchy uszu. Postać B. jest zazwyczaj
otoczona nimbem o zróżnicowanych kształtach, symbolami
koła praw i 2 lwami, oraz umieszczona na cokole
w formie kwiatu lotosu.

Na wielu obszarach Azji Pd.-Wsch. wyobrażano też często B. siedzącego na zwiniętym ciele węża,
pod baldachimem z (5 najczęściej) głów wężowych. Niektóre
z tych cech posiadają również postacie symbolizujące m.in. wcielenie
miłosierdzia i łaski B. lub jego mądrości (-> bodhisattwa).

Figury B. od gigantycznych posągów (do 53 m wys.) do małych
figurek wykonywano z cegły otynkowanej, kamienia, kości słoniowej,
drogich kamieni oraz wykuwano w skale. Pojedyncze
sceny i przedstawienia z życia B. i legend z nim związanych
spotyka się na płaskorzeźbach, malowidłach (ściennych, na papierze,
jedwabiu i in. tkaninach) oraz w grafice.

 

L. Adam, Buddhastatuen, St 1925; W. Cohn, B. in der Kunst des Ostens, L 1925; A.K. Coomaraswamy, Elements of Buddhist Iconography, C 1935; A. de Silva-Vigier, Das Leben des B. nach den alten Legenden und im Spiegel der Kunst, Kö 1956; G. Tucci, B. Rowland, EUA III 2-61 (passim); WEP II 192-193; D. Seckel, Kunst des Buddhismus. Werden Wanderung und Wanderung und Wandlung, Bad 1962, 19642 , 148-198; A. Jakimowicz, Sztuka Indii, Wwa 1967 (passim); M. Sobeski, Sztuka egzotyczna, Wwa 1971 (passim).

Podobne prace

Do góry